Эдэр дьахталлар элбээтилэр
Айылҕаттан кыыс оҕо улааттар, ситтэр эрэ ыалы тэрийэн оҕо төрөтөр аналлааҕын сахалар урукку кэмҥэ туһана сылдьаллар этэ. Былыргыны тутуһааччылар бу туһалаах үгэһи олоххо киллэрэр кыахтаахтар. Бу аналын 35 сааһыгар диэри толорон баран үөрэҕинэн, араас үлэлэринэн эр дьонтон итэҕэһэ суох дьарыктанар кыахтанар. Бу кэмтэн дьахталлар баҕа санаалара туолан эр дьону кытта бары өттүлэринэн тэҥнэһэллэрэ тиийэн кэлэр.
Сахалар эргэ тахсарга бэлэмнэнэр кыргыттара бары –куо диэн эбиискэни ааттарыгар эбэн биэриилэрэ эрэйиллэр көрдөбүл буолла. Ыраас кыыс оҕо эрэ эр киһи сайдыылаах буор кутун оҕолоругар тириэрдэр кыахтанарын сахалар былыргы үйэлэргэ, олоҥхо кэмин иннинэ арааран быһааран туһана сылдьыбыттара биллэр. Туйаарыма-куо, Кыыс-куо диэн ааттарыгар анаан-минээн эбэн биэриини, ол былыргы кэмнэртэн оҥороллоро олоҥхолорго этиллэр.
Бу аймахтар сайдыыларыгар, эр дьон кыахтара улаатарыгар улахан туһаны оҥорор быһыыны билигин, саха омук сайдыыны ситиһэр кэмигэр оннугар киллэрии ирдэнэр буолла. Ыраас кыыс оҕо эр киһини биллэҕинэ, сылдьыстаҕына дьахтар буолар. Ыраас кыыс оҕо эрэ эр киһи сайдыылаах буор кута оҕолоругар, кэлэр көлүөнэлэригэр салгыы бэриллэн иһэрин хааччыйар кыахтааҕын иһин харыстанар аналлаах.
Сайдыылаах буор куттаах оҕо эрэ аймахтар, аҕа уустара сайдан тупсан иһиилэрин, үлэни кыайыыларын аҕалар. Дьадаҥы буор куттаах оҕо атаахтык улаатан, бэйэмсэҕэ аһара эбиллэн хаалара үгүһүн тэҥэ, төрөппүттэрин бэлэмнэригэр үөрэннэҕинэ үлэни үлэлээбэтэ үөскүүрүттэн аймахтары эстиигэ тириэрдиэн сөп. "Атаах оҕо арыгыһыт буолар" диэн этии ону биллэрэр.
Хас биирдии саха тылыгар өй-санаа иҥэн сылдьар. Саха тыла иччилээх диэн этэллэр. Тыл суолтатын бу тылга иҥэн сылдьар өй-санаа өйдөбүллэрэ дорҕооннорун дьайыыларынан үөскэтэннэр истэр киһи мэйиитигэр тириэрдэллэр.
Ай диэн төрүт тылтан үөскээбит аймах диэн тыл хаан аймахтары тэҥэ, чугастары, ыраахтары, тастыҥнары барыларын холбуу ылан быһаарар. Былыргы кэмнэртэн баар буолбут хаан аймахтар эбиллэн иһэллэрин уонна олох салҕанан истэҕинэ тэйэн, ыраатан баралларын биллэрэр эбиискэ суолтата бу аймах диэн тылга холбуу иҥэн сылдьар.
Дьахтар саҥаны айыыны айылҕатыттан быһаччы бэйэтэ оҥорор, оҕо төрөтөр, саҥа киһини аҕалар, ол иһин айыыны оҥоруу “үчүгэй” диэн сыыһа санааҕа киирэн хаалара үөскүөн сөп. Киһи киһиэхэ тэҥ буолбатын мөлтөх уонна сайдыылаах буор кут диэн бааллара биллэрэр. Ыал буолууга эр киһини таба талан ылыы суох буоллаҕына ыарыһах уонна итэҕэстээх оҕолор төрүүллэрэ элбээһинэ омук дьонугар мөлтөөһүн өттүгэр уларыйыылары киллэриэн сөп.
Кыыс оҕо ыалы тэрийэригэр ыал буолуу үгэстэрин тутуһара ирдэнэр көрдөбүл буолар. Төрүүр оҕо бары өттүнэн үчүгэй буолан, табыллан төрүүрүгэр аналланар. Бу саҥаны айыыны, оҕону төрөтүүнү дьахтар оҥороругар сайдыылаах буор куттаах эр киһини таба талан ылыыта олус улахан оруолун таптал диэн тыл биллэрэр.
Сэбиэскэй былаас үлэһиттэр, дьадаҥылар былаастара этэ. Салайар былааһы ылан бараннар ыраахтааҕы былааһын кэмигэр дьахталлар улаханнык баттанан олорбуттара диэн быһаарыыны ылынаннар элбэх чэпчэтиилэри оҥорон олоххо киллэрбиттэрэ:
1. Дьахталлар эр дьону кытта олох уонна үлэ, үөрэх бары көрүҥнэригэр тэҥнэһиилэрин судургутук олохтоон биэрбиттэрэ.
2. Дьону барыларын үөрэхтээһини ситиспиттэрэ.
3. Ыал буолуу үйэлээх үгэстэрин суох оҥорбуттара.
Бу чэпчэтиилэри туһаныылар быстах санааҕа төһө да үчүгэйи аҕалбыттарын, туһалаабыттарын иһин, биир киһи үйэтин устатыгар оҥорбут куһаҕаннара биллэн быһаарыллан таҕыстылар:
1. Эр киһи уонна дьахтар эттэрэ-сииннэрэ айылҕаттан улахан уратылаахтар, утарыта өрүттээхтэрин иһин дьон икки өрүттэрин үөс-кэтэллэр, быһалыы тэҥнээн кэбиһии табыллыбат. Эр киһи анала диэн элбэхтик уонна куруук үлэлээһин буолан кыра эрдэҕиттэн үлэлии үөрэнэрэ, буор кутун сайыннарара эрэйиллэр көрдөбүл буолар.
Дьахтар оҕо төрөтөн аймахтар ахсааннарын элбэтэр аналлаах. Бу аналын сааһын ситтэр эрэ толорор кыахтанар уонна бу сыалын толорууга анаан сайдыылаах буор куттаах эр киһини таба талан ылара эрэйиллэр. Дьахтар оҕону төрөтүөхтээх кэмигэр араас үөрэхтэргэ үөрэтэ сатаан аралдьытыы олоҕун сыалын толорор аналын хаалларарын үөскэтэн омук дьонун ахсааннара аҕыйыырыгар уонна кыахтара кыччыырыгар тириэрдэн симэлийэн баралларын саҕалыыр.
Айылҕа айбытын быһыытынан дьон бу икки өрүттэрэ тэҥнэһэн хаалар кыахтара суох, эттэрэ-сииннэрэ сайдыыны олохторун тус-туспа кэмнэригэр ситиһэллэрэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр.
2. Үөрэхтээх дьон баай-талым олохтоохторо үөрэх “үчүгэй” диэн баҕа санааны, үтүктэ, батыһа сатааһыны үлэни кыайбат дьадаҥыларга барыларыгар иҥэрбитэ. Дьадаҥы дьон салайар былааһы ылан баран үөрэхтээх буолууну өрө туппуттара, кырдьык сайыннарбыттара эрээри, тэҥнэһиини ылбыт дьахталлары уһуннук үөрэтэр буолбуттара.
Оскуолаҕа олус уһуннук уолаттары кытта бииргэ үөрэтэннэр кыыстарын харыстаабаттарын үөскэтэн сылдьаллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ "Айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэтиилэриттэн кыргыттар улаатан иһэн биир сатыыр айыыларын оҥоро охсорго тиэтэйэннэр көрдөөбүт эр киһиэхэ кыыстарын биэрэн кэбиһэллэрин үөскэттилэр.
Айылҕа кыыска аналлаах чараас бүрүөһүнү оҥорон биэрбитин таба сыаналааһын өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолар. Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ бу уустук боппуруоска эппиэти биэрэрин туһанар кыах баар. Эр киһи сайдыылаах буор кута ыраас кыыска киирэн иҥнэҕинэ төрүүр оҕолоругар салгыы бэриллэр кыахтанарын бу үөрэх быһаарарын туһаныы эрэйиллэр.
Кыыс оҕо эргэ тахсан эр киһини удьуордуур, утумнуур оҕону төрөтөрүгэр бу чараас бүрүөһүн туһалыыр аналлаах. Сайдыылаах буор куттаах эр дьон ыраас кыыһы эрэ ойох ылаллар.
3. Урукку, ыраахтааҕы былааһын кэмигэр дьахталлар баттана олорбуттара диэн быһаарыыны тутуһаннар сэбиэскэй былааска көҥүл-лэринэн барыыларын олоххо киллэрбиттэрэ. Эдэрдэр ыал буолуохтарын иннинэ ханна эрэ көрсүһэ түстүлэр даҕаны, ыал буола оонньоон барыылара билигин тарҕанан сылдьар.
Сахалар өй-санаа үөрэҕин тутуһар эрдэхтэринэ үлэһит, кыанар ыаллар дьадаҥылары кытта ыал буолан холбоспотторо, сайдыыта суох буор куттаах, үлэни кыайан үлэлээбэт, сирэр дьадаҥылары төрөтөн аймахтарын үлэһит буор куттарын мөлтөппөккө кыһаналлара.
Дьахталлары көҥүллэринэн ыытан кэбиһииттэн араас мөлтөх генофондалаах, сайдыыта суох буор куттаах, элбэх уу-хаар саҥалаах, албын-көлдьүн эр дьон ыал буолан оҕо төрөтөр кыахтаммыттара. Сэбиэскэй былаас бу сүрэҕэ суох дьон үлэни кыайан үлэлээбэттэриттэн эстибитэ, атын ырыынагы тутуһар былааһынан солбуллубута.
Эдэрдэриттэн күүлэйдии үөрэммит дьахталлар элбээһиннэрэ омугу эстиигэ тириэрдэр. Күүлэйдээһин үксээһиниттэн ыарыһах оҕолор төрүүллэрэ элбиир уонна эр дьон буор куттара буккуллан мөлтөх, үлэни кыайбаттар үксүүллэриттэн омук мөлтүүрэ, уларыйара уонна атынынан солбуллара саҕаланан барар.
Сэбиэскэй былаас дьахталлары көҥүллэринэн ыыппыта Россия иһигэр баһылыыр омук уларыйыыта кэлэрин үөскэтэн эрэр. (1,24).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.