Ыарыы эрэйдэрэ
Дьон бары олохторун уһуннук, дьоллоохтук уонна баҕаларын хоту олоруохтарын баҕара саныыллар. Киһи олоҕун уһуна аҥардастыы айылҕа биэриитэ уонна төрөппүттэриттэн удьуордаан, утумнаан ылыныыта буолбатах. Бэйэтин өйүттэн-санаатыттан, тулууруттан уонна тугу оҥороруттан улаханнык тутулуктанан уһаан биэриэн эбэтэр кылгаан хаалыан сөп.
Бу быһаарыы айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиитигэр сөп түбэһэн киһи олоҕун уһуна икки өрүттэнэн тахсарын биллэрэр:
1. Айылҕаттан, төрөппүттэриттэн бэриллиитэ.
2. Киһи бэйэтэ тугу оҥорбутуттан тутулуга.
Уһун үйэлээх төрөппүттэрдээх киһи уһун олоҕу ситиһэр кыаҕа улаатар. Араас кыра ыарыылар букатын сыстыбат дьонноро бааллар. Куруук үлэлии, хамсыы сылдьалларыттан ыарыы диэни билбэттэр.
Киһи бэйэтэ оҥорор сыыһатыттан араас дэҥҥэ, оһолго түбэһэн хаалара элбэх. Үгүстүк сылаас сиргэ олорон эрэ үлэлээһинтэн араас ыарыылар булан бараллара сааһыран истэххэ эбиллэн иһэр.
Айылҕа киһиэхэ олоҕун кэмнээн биэрэр, ону тэҥэ, киһи бэйэтин оҥорор быһыыларыттан олоҕун уһуна улаханнык тутулуктанар. Биир сыыһа туттунуу киһи олоҕун кылгатан кэбиһиэн сөбүттэн киһи сэрэхтээх буолара эрэ туһалыыр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн этиини туһанан дьон олохторун уһатарга уонна оҥорор быһыыларын тупсарарга аналланар.
Нэмин билэн сэрэхтээхтик оҥоруллар быһыылар туох эмэ туһалааҕы оҥорорго тириэрдэллэр. Биир сыыһа туттунуу оҥорор быһыыны куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэриттэн үлэлии сылдьар дьон элбэхтик кэһэйэллэр. Сүгэнэн мас хайытаары атаҕын охсунан кэбиспит киһи ыарыыттан үгүстүк эрэйдэммитэ ону биллэрэр.
Ыарыы көрүҥнэрэ олус элбэхтэр. Киһи этигэр-сиинигэр араас бүөлэниилэр ыарыыны үөскэтэн өйгө-санааҕа тириэрдэллэр. Ханнык баҕарар ыарыы киһиэхэ куһаҕаны аҕаларын иһин эрдэттэн харыстана сылдьыы эрэйиллэр. Онно ыарыы куһаҕан холобурдарын билии хайдах харыстанары быһааран биэрэн туһалыыр.
Сааһыран истэххэ араас ыарыылар киирэннэр киһи сылдьар ыыра кыараан, оҥорор туһалаах быһыылара аҕыйаан бараллар. Кырдьар, мөлтүүр сааһыгар диэри бэйэтин кыанан сылдьар киһи дьоллоохпун диэн сананара сөп буолар.
Киһи этин-сиинин туруга аһыыр аһылыгыттан быһаччы тутулуктанар. Аҥардастыы минньигэһи эрэ сии сылдьара уойууга тириэрдэн кэбиһэрэ олоххо үчүгэйи аҕалбат. Киһиэхэ элбэх араас аһылыктар, ас буһарарга аналлаах бактериялар наада буолаллар.
Киһи сааһыран, 40 сааһын ааһан истэҕинэ уҥуоҕун бөҕөргөтөр аналлаах кальций тиийбэтиттэн уҥуохтара кэбирээн барыахтарын сөп. Киһи этэ-сиинэ кальцийы табан туһаныыта “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттэнэр:
1. Кальций уҥуоҕу бөҕөргөтөр, аһылыгы кытта сиэнэрэ туһалаах.
2. Аһара элбээтэҕинэ араас сосудтарга олорон хаалан хаан сүүрэрин хааччахтыан, сосудтары кытаатыннарыан сөп.
Киһи өйө-санаата сайдыбытынан бу икки өрүттэри билэн, икки ардыларынан, ол аата ортолорунан түбэһэр быһаарыыны ылынара табыллар. Кальций аҕыйаан хаалбытын киһи билбэккэ эрэ сылдьыан сөп. К2 диэн битэмиини кытта сиэтэххэ кальций туһата улаатар. Д диэн битэмиин эмиэ туһалыыр.
Урукку кэмнэргэ сахалар аһылыктарыгар суорат уонна тар бастакы оруолу ылаллара биллэр. Бу аһылыктарга элбэх кальций баарын туһана сылдьар эбиттэр.
Мин быһаарыыбынан уҥуох бөҕөргүүрүгэр биир тутаах усулуобуйа баар буолара табыллар. Уҥуохха физическай нагрузка дьайыыта баар буоллаҕына кальций суураллан баран хаалбата ситиһиллиэн сөп. Сааһырбыт киһи кыайар дьарыктарын оҥоро сылдьара эрэйиллэр көрдөбүл буоларын билэн туһаннахха табыллар.
Ыарыы киһини буларын тэҥэ, киһи бэйэтэ эмиэ ыарыыны булунар. “Хамсаныы - олох төрүтэ” диэн этиини таба сыаналаан дьон туһана, дьарыктана, үлэлии, хамсыы сылдьыахтара этэ.
Сахарнай диабет диэн айылҕаттан күүстээхтэр, быччыҥнарын хамсатар, күүскэ үлэлиир аналлаахтар, ол күүстэрин сатаан туһамматтарыттан, үлэлииргэ аналлаах, быччыҥы дьарыктыыр хамсаныылары оҥорбокко күүстэрин хаатыйалаан сылдьалларыттан үөскээн тахсар ыарыы ааттанар. Киһиэхэ күүһү биэрэр глюкоза эргиирэ кэһиллэриттэн хааҥҥа элбээн хаалара үөскээн ыарыы буолан барар.
Быччыҥнары күүскэ хамсатан, күүрдэн утумнаахтык дьарыктана сырыттахха киһи этиттэн-сииниттэн глюкоза ороскуоттанара урукку оннугар түһүөн сөп. Кыайар үлэни үлэлээһин кэнниттэн хааҥҥа глюкоза аҕыйааһына бэлиэтэнэр.
Сүрэх араас ыарыылара хамсаныылары оҥоруу аҕыйаҕыттан, үгүстүк олорон эрэ үлэлииртэн үөскээн хаалан уһуннук, киһи үйэтин тухары эрэйдиэхтэрин сөп. Элбэхтик хаамыы сүрэх үлэтин оннугар түһэрэрин тэҥэ, сүһүөхтэри эрчийэрэ эмиэ туһалаах. Сүһүөхтэр ситэ хамсаабаттарыттан ыалдьалларын сахалар “Мастыйар” диэн этэн хамсыыр кыахтара аҕыйаан иһэрин бэлиэтииллэр.
Элбэхтик олорон эрэ үлэлиир киһи моонньо уонна сиһэ араастык ыалдьан эрэйдиирэ сааһыран истэҕинэ эбиллэн иһэр. Балары элбэхтик хамсата, утумнаахтык эрчийэ сылдьыы туһата кэлин биллэн, ыалдьара аҕыйаан барар.
Араас ыарыылар булаллара киһи тугу аһыырыттан, сиириттэн уонна этин-сиинин хамсатарыттан быһаччы тутулуктаахтар.
Ыарыыны билии куһаҕан холобуртан харыстанар кыаҕы дьоҥҥо биэрэр. Ыарыы киһини кэһэтэн үөрэтэр дьайыылаах. Дьон ыалдьан эрэйдэнэллэрин атыттар көрөн-истэн хайдах харыстанар туһунан үөрэҕи билэн туһана сылдьаллара үөскүүрэ ыарыылартан харыстаныы үөрэҕин олоххо киллэрбит.
Хамсаныыларынан дьарыктана сылдьыы туһалааҕын киһи бэйэтэ билэн итэҕэйдэҕинэ оҥоро сылдьар кыаҕа улаатар. Моой ситэ эргийбэт буолан хаалбытын кэннэ кыра ыарыытын тулуйан элбэхтик муҥуругар диэри хардары-таары хамсатан, эргитэн дьарыктаатахха эрчиллэн хаалан ыалдьара аҕыйаан барар. (1,77).
Бары сүһүөхтэри барыларын элбэхтик хамсатан дьарыктааһын мастыйан хаалалларын суох оҥорон ыарыы киирэриттэн харыстыыр аналланар. “Сүһүөхтэри тэнитии” диэн мускуйан, хамсатан биэрэ сылдьыы ааттанар.
Өссө да уһуннук олоруохтарын сөбүн бэйэлэрин буруйдарынан кылгатан кэбиспит дьон куһаҕан холобурдарын оҕо улаатан иһэн билэр буолуута бэйэтэ оҥорор быһыыларын таба сыаналыырыгар кыах биэрэрин туһаныы төрөппүттэртэн эрэйиллэр. Оҕо куһаҕаны эрдэлээн билэн иһэрэ бэйэтэ харыстана үөрэнэригэр тириэрдэрэ олоҕор улахан туһаны аҕалар.
Ыарыы үөскэтэр куһаҕан холобурдарын билэ сырыттаҕына киһи харыстанар, көмүскэнэр кыаҕын улаатыннаран туһанар.
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. – Дьокуускай: РИМЦ, 2007. – 84 с.