Уоскуйуу
Өй-санаа хаһан баҕарар хамсыыр, долгуйар кэмнэрдээх. Арай долгуйууну дьалкыйыыга тириэрдэн кэбиспэккэ киһилии быһыылаах дьон баҕарараллар. Уоскуйуу диэн киһи өйө-санаата аһара долгуйбутун, дьалкыйбытын оннугар түһэриитэ ааттанар.
Аһара кыыһырбыт, уордайбыт, ыгыллыбыт киһи соһуччу өйө баайыллан ылара киирэн кэлэриттэн киһи быһыытын аһара барара, сыыһа-халты туттунан кэбиһэрэ элбиирин дьон бары билэллэр. Эмискэ кыыһырыыттан, ыгыллыыттан бары сэрэнэллэр, бэйэлэрэ уоскуйа, атыттары уоскута, өйдөрүн-санааларын оннугар түһэрэ сатыыллар.
Өй-санаа хамнааһынын тохтотор, уоскуйар туһугар киһиэхэ тулуур, туруктаах өй-санаа баара хайаан да ирдэнэр. Тулуура суох киһи туохха барытыгар аһара барара улаханыттан кыраттан да уоскуйбакка уһуннук эрэйдэнэр. Киһи тулуура, туттунар күүһэ суоҕа сыыһа-халты туттунууну элбэтэриттэн харыстанан сахалар “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун үөскэтэн кэлэр көлүөнэлэрин тулуурдара, туттунар күүстэрэ өссө улаатан биэрэрин ситиһэллэр.
Саха дьоно киһи өйө-санаата, майгына уларыйыыта аһыыр аһылыгыттан улахан тутулуктааҕын олус былыргы кэмнэргэ арыйан өс хоһооно оҥорон билигин да туһаналлар. “Уоһахта салаа, уҥуохта көмүллээ” диэн өс хоһоонун олус кыыһырбыт, кыйахаммыт киһини уоскутаары этэллэр. Бу сыалаах-арыылаах аһылыктары аһааһын киһи өйө-санаата уоскуйарыгар, сымныырыгар тириэрдэрин былыр үйэҕэ быһааран олохторугар туһана сылдьаллар.
Уоһах диэн саҥа төрөөбүт ынах оҕотун аан маҥнай аһатарыгар аналлаах элбэх сыалаах хойуу үүтэ ааттанар. Киһи силиини сииригэр уҥуоҕу көмүллүүр. Бу хойуу үүт уонна силии олус элбэх холестериннээҕинэн билигин биллэллэр. Холестериннээх, сыалаах-арыылаах диэн туората сатыыр аһылыктара киһи ыгыллыбыт майгынын уоскуталларын, сымнаталларын сахалар былыргы кэмнэргэ быһаарбыттарын билигин да умна, хааллара иликтэр.
Киһи этин-сиинин туруга майгынын уларытар. Көтөх киһи кыыһыран, кыйаханан иһэр майгына элбэҕэ биллэр, онтон эмис дьон сымнаҕас, эйэҕэс майгылара быдан элбэх буолар.
Аныгы аһылык науката холестерин икки өрүттээҕин арыйан туһаннаран эрэр. Бу үөрэххэ холестерин эмиэ икки өрүттээҕин, биир өрүтэ киһиэхэ туһалааҕын, майгынын тупсарарын, сымнатарын быһаарбыттар. Сахалар омуннурбут, аһара ыксаабыт киһини уоскутарга анаан “Уоһахта салаа, уҥуохта көмүллээ” диэн этиилэрэ элбэх арыылаах-сыалаах астар киһини уоскутар кыахтаахтарын былыр үйэҕэ арыйан билэн олохторугар быһаччы туһана сылдьалларын биллэрэр.
Аныгы аһылык науката куһаҕан ааттана сылдьыбыт холестерин эмиэ үчүгэй өрүттээҕин арыйда. Ол арыйыы эмис, тот киһи майгына сымнаҕас, кыыһырымтаҕайа суоҕун быһаарыыга олоҕурар, онтон көтөх, хачаайы киһи кыыһыран, тымтан иһэрэ элбэҕин биллэрэр. Өй-санаа аһылыктан тутулуктаах бу уратытын сахалар былыр үйэҕэ быһаараннар өс хоһооно оҥорон туһана сылдьаллар.
Киһи өйө-санаата куруук хамсыыр, долгуйар, онтон уоскуйар, оннугар түһэр. Дьон араас ньымалары туһанан долгуйууну, өй-санаа күүрүүтүн тохтото, уоскута, уҕарыта сатыыллар.
“Олоро түс”, “Тохтоо”, “Уоскуй” диэн этиилэри ыксаан иһэр майгылаах, ыгылыйан хаалар оҕону, киһини уоскутарга анаан элбэхтик туһаныллар. Бу этиилэр кыратык да тохтоон ылыы өйгө-санааҕа дьайыыта олус улаханын, уларыйыыны киллэрэрин арыйаллар. Санаа олус түргэниттэн, уларыйара дөбөҥүттэн тутулуктаах. Өй-санаа долгуйан, дьалкыйан барыыта улааттаҕына үчүгэйгэ тириэрдибэтиттэн харыстанан киһи бэйэтэ өйүн-санаатын тулуурун күүһүнэн туһанан уоскутар кыахтаннаҕына олоҕо табыллар.
Сайыҥҥы куйааска буспут, итииргээбит эбэтэр долгуйбут, күүрбүт киһи тымныы душка киирдэҕинэ, “оо, үчүгэйин”, абыранар, этэ-сиинэ түргэнник уоскуйар. Тымныы душ кэнниттэн киһи этэ-сиинэ сылыйан кэлэрэ эрчиллэригэр, доруобуйата тупсуутугар тириэрдэр.
Уоскуйууга дириҥник тыыныы туһалыыр. Дириҥник тыыныы сүрэх аһара түргэнник тэбэрин бытаардарынан уоскуйууну түргэтэтэр.
Табаах кыра дьайыылаах наркотик быһыытынан биллэр. Кыра долгуйууну эбэтэр санаа түһүүтүн уоскутарын иһин дьон табааҕы булан тарда үөрэммиттэр. Киһи кыра аайыттан санаата түһэрэ, долгуйара киирэн иһэриттэн табаах уоскутааччы быһыытынан туһалыырын иһин киэҥник тарҕанан сылдьар.
Кыратык арыгы иһиитэ уоскуйууну, санаа көнүүтүн, көтөҕүллүүтүн аҕалар, онтон аһара бардаҕына төттөрү буолан тахсан, өссө өрө күүрүүнү оҥоруон сөбө арыгы элбэх эньиэргийэлээҕиттэн тутулуктаах. Аһара элбэх эньиэргийэ эккэ-сииҥҥэ киирэн бииргэ мунньуллан хаалыыта ханнык эмэ хамсааһыны оҥорорго тириэрдэрэ үгүстүк куһаҕан буолан хаалан уустуктары үөскэтэр.
Кыра аайыттан уоскуйарга, санааны көтөҕөргө арыгыны туһаныы киһини арыгыга ылларыыга дөбөҥнүк тириэрдэр. Арыгы иһиитин “үчүгэйэ”, санааны көтөҕөрө уонна уоскуйуу аҕалар сымнааһына бииргэ холбостохторуна киһи элбэхтик арыгыны иһиигэ халыйан, арыгыһыкка түргэнник кубулуйан хаалыан сөп.
Сэбиэскэй былаас эстиитигэр атаахтык иитиллэн туруга суох өйдөнөн-санааланан хаалбыт Россия эдэрдэригэр билигин наркотик тарҕаныыта ордук улахан суостанар. Арыгыны кытта охсуспута, боппута, суох оҥорбута буола оонньуу сылдьан эдэрдэрбитин наркотикка, өссө күүстээх өйү-санааны буккуйааччыга умсары анньан биэрии оҥорулла турар. Эдэр наркоманнар сыл аайы эбиллэн иһэллэрин бэчээттэн билэбит. (1,102). Туруга суох өйдөөх-санаалаах эдэрдэр араас хамсааһыннарга кыттыһаллара эбиллэн иһэр.
Долгуйуу уонна уоскуйуу диэн киһи олоҕор куруук буола турар, хардары-таары солбуйсан биэрэр өй-санаа хамсааһыннара аат-таналлар. Бу хамсааһыннары киһи бэйэтин өйүн-санаатын туттунар күүһүнэн, тулуурунан кыайан тохтотунар кыахтаннаҕына эрэ киһи быһыытын аһара барбата кыаллан олоҕо табыллар. (2,86).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Өй көтүүтэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2018. – 152 с.
2. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.