Уолаттар мөлтөөн иһэллэр
Сэбиэскэй былаас өр сыллар усталарыгар өй-санаа үөрэҕин суох оҥоро сылдьыбыта. Ол кэм дьайыытыттан билигин сыыйа-баайа босхолонон, өй-санаа үөрэҕэ киһиэхэ олус туһалаах эбитин саҥа билэн олохпутугар туһана сатыыбыт. Сахалар өй-санаа үөрэҕин былыргы кэмнэртэн ыла үөрэтэн билэн туһаналларын "Киһини санаата салайар" диэн этиилэрэ быһаарар. Бу этиини туһанан киһи санаатыгар улахан суолтаны биэрэллэр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ кыыс уонна уол диэн арахсыы улахана суох. Арай майгыларын эрэ уратылара дьайаллар. Кыыс уонна уол өйдөрө-санаалара арахсыыта эттэрэ-сииннэрэ тус-туспаларын, уратыларын билиниилэриттэн уонна сайдыыларын уратылара дьайыыларыттан улаатан истэхтэринэ үөскээн уларыйыылары киллэрэр.
Уол саҥаны, урут билбэтин, оҥорботун оҥорууга арыыйда бастаан иһэр. Туох эмэ уратыны, урут билбэтин, оҕолор оҥорботторун, аан бастаан кини булан оҥордоҕына уонна онтун боруобалаан көрдөҕүнэ эрэ табыллар. Оонньууру үрэйэ охсон иһигэр туох баарын көрө охсорун тэҥэ, урутаан түспүтүнэн, үөһээ ыттыбытынан барар. Уол урутаан түһэр уратытын улахан чалбаҕы кэһииттэн булан ылыахха сөп. Саҥаны, урут билбэтин, оҥорботун оҥороору уол, хайаан да, бу чалбаҕы тумнан ааспакка кэһэн туораатаҕына, дириҥин быһаардаҕына эрэ, ааһа барара табыллар.
Саас ханна эрэ хонууга маҥнай тахсыбыт, киһи сыттаҕына тимирэр уутун булан сөтүөлээһин, уунан ысыһа оонньооһун, баҕанаҕа туруу, сүнньүөҕүнэн хаамыы уол оҕолорго бэйэтин кэмигэр улахан кыайыылары ситиһэн иһиитинэн ааҕыллар этэ. Ол кэмҥэ аҕаны кытта булка сылдьыһыы оҕону улахан оҕоҕо түргэнник кубулутара.
Муус түгэхтээх улахан чалбаҕы бэлэсипиэтинэн туораан иһэн халтарыйан охтуу, таҥаһы, атах таҥаһын сытытыы улахан мөҕүллүүгэ тириэрдэрэ эрээри, уолга “Хайаан да туоруохтаахпын” диэн санаата барытын баһыйарыттан, өссө оҥостон кэлэн бу быһыыны хатылааһын, охтубакка туоруу сатааһын син-биир оҥоруллара.
Күөл саҥа тоҥорун кытта чараас мууска киирии, хатыыскалааһын, туоруу сатааһын уол оҕо өйө-санаата уратытын чуолкайдык быһаарар. Уол хайаан да саҥа тоҥмут күөлү тумнан ааспакка, туоруу сатыырын муус хайыта барар тыаһа эрэ тохтоторо ханан да саарбахтаммат.
Киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу үгүс өттө куһаҕан быһыы буолан тахсарынан, уолаттары билэ-көрө иликтэригэр тэптэрэн сыыһа-халты туттуналларыттан харыстаан сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи оҥорон туһаналлар. Бу “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх саҥаны айа сатаан, элбэхтик сыыһа-халты туттунууга түбэһэр уолаттары харыстыырга анаан хайаан да туһаннахха эрэ өйдөрө-санаалара туруктаахтык, киһилии суолунан сайдарын ситиһиэххэ сөп.
Билигин ханна баҕарар истэр тухары эр дьон ахсааннара аҕыйахтара ахтыллан иһэр. Эйэлээх кэмҥэ олоробут эрээри тоҕо маннык ыар кэмҥэ тиийэн хааллыбыт? Статистика ааҕарынан уолаттар кыргыттардааҕар элбэх ахсааннаах төрүүллэр. Сайдыбыт медицинэ көмөтүнэн кыра оҕолор өлүүлэрэ аҕыйаан иһэр диэн эмиэ кэпсииллэр, суруйаллар.
Эдэр уолаттарбыт, эр дьоммут тоҕо аҕыйаан иһэллэриттэн, ханна баран көҕүрүүллэриттэн бары санааргыыбыт. Yгүс уолаттарбыт биирдэ арыгы истэхтэринэ сыыһа тутта охсон тоҕо хаайыыга киирэн тахсалларын кыайан быһаарбакка эрэйдэнэбит, буруйу барытын оскуолаҕа эҥин, атын дьоҥҥо сыбыы сатыыбыт.
Уолаттарбыт улаатан баран ахсааннара биллэрдик аҕыйыыр, пиэнсийэлэрин сааһыгар этэҥҥэ тиийэр эр дьон кырдьык аҕыйахтар. Сахалар таҥараларын “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ аан маҥнай урут түһэ, ону-маны оҥоро сатыыр уол оҕолору харыстыырга, көмүскүүргэ аналлааҕын умнан, тыл үөрэхтээхтэрэ "айыы үчүгэй" диэн албыннарыгар балыттаран сылдьарбытыттан уолаттарбыт сыыһа-халты туттуналлара, быстах быһыыга түбэһэллэрэ элбээтэ.
Ийэлэр уонна аҕалар мааны бэйэлээх, доруобай уол оҕолоро, кырдьар сааспытыгар көрүө-харайыа диэн баар-суох эрэллэрэ, биирдэ ханнык эрэ хампаанньаҕа түбэһэн арыгыны аһара иһэн кэбиспититтэн, кыыһырбытын омунугар ыар буруйу оҥоро охсон хаайыыга киирэн хааларыттан хомойон эрэ хаалаахтыыллар. Тугу эмэ киһи оҥорботун, билбэтин оҥороору, ол аата саҥаны айаары, айыыны оҥороору сыыһа-халты туттунан дэҥҥэ-оһолго түбэһээччилэр ордук элбэхтэрин билбэт курдук туттабыт.
Сэбиэскэй былаас тобохторо, ол кэмҥэ аһара мааныламмыт суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдара була сатаан сымыйа “айыы үөрэҕин” айан өссө балыйа, албынныы сылдьалларыттан сахалыы таҥара үөрэҕин туһаныы олоххо киирэ илигиттэн уолаттары иитии, үөрэтии алдьатыы өттүгэр халыйан сылдьар.
Оҕо тоҕо быстах быһыыга киирэн биэрэр майгыланан хааларый? Бу боппуруоһу таба быһааран олоххо туһаннахпытына эрэ омукпут сайдар, ахсаана эбиллэр кыахтаныа этэ. Биһиги уолаттар кэлин кэмҥэ араас ыарыылартан эрэ буолбакка “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэх дьайыытыттан өйдөрө-санаалара туруга суохтук иитиллэллэриттэн үгүс өттүлэрэ быстах быһыыга түбэһэннэр, сыыһа-халты туттунаннар ахсааннара аҕыйыыллар диэн этэбит.
Билигин өй-санаа үөрэҕэ сайдан, бу боппуруоһу быһаарыыга Кут-сүр уонна сахалыы таҥара үөрэхтэрин туһаныы эрэ уолаттарбыт өйдөрүн-санааларын көннөрөр, быстах быһыыга киирэн биэрбэт тулуурдаах оҥорор кыахтаахтарын бэйэбит итэҕэйэрбит, олохпутугар уонна оҕолору иитэрбитигэр, үөрэтэрбитигэр туһанарбыт эрэйиллэр.
Төрөппүттэр бэйэлэрэ баар-суох оҕолорун төһө да атаахтаппыттарын, маанылаабыттарын иһин куһаҕан быһыыны, дьон оҥорбот, киһи билбэт быһыыларын оҥор диэн үөрэппэттэрэ чахчы. Оччоҕуна ким оҕону маннык быһыылары оҥор диэн этэрий, үөрэтэрий? “Айыыны оҥор”, “айыы үчүгэй”, “киһи айыы буолуохтаах” диэн була сатаан оҥоруллубут үөрэх оҕону киһи оҥорбот, билбэт быһыыларын оҥор диэн өй уган, киксэрэн, тэптэрэн биэрэр. Оҕону “айыыны оҥор”, “бэйэҥ айыы буол” диэн этии, үөрэтии, оҕо киһи билбэт, оҥорбот быһыыларын элбэхтик оҥороругар төрүөт буолан сыыһа-халты туттунара элбиирин үөскэтэр.
Эдэр оҕолор оҥорор саамай ыар быһыыларынан бэйэлэригэр тиийиниилэрэ буолар. Бу ыар быһыыны оҥоруу “айыы үчүгэй” диэн үөрэхтэн ордук элбиирин төрөппүттэр билиэ этилэр. Айыы ыҥырар, угуйар күүһүгэр киирэн биэрии эдэрдэри сыыһа санааҕа ылларан быстахтык быһыыланалларыгар тириэрдэн кэбиһэр.
Уол оҕолор билэ-көрө сатыыллара, саҥаны, киһи билбэтин оҥорууга дьулуурдара кыргыттардааҕар ордук элбэх. Бу элбэх саҥаны оҥороллоруттан үксүлэрэ табыллыбаттар, сыыһа-халты буолан тахсаннар куһаҕаҥҥа кубулуйаллара элбиир. Оҕо өйө-санаата тугу барытын, ордук боростуойдук, чэпчэкитик оҥоруллары урут-бастаан оҥорор. Холобурга, бэргэһэни кэтиини ыларбыт ордук табыллар. Бэргэһэни тиэрэ кэтэн кэбис даҕаны, дьон оҥорбот быһыыларын оҥоро охсоҕун, соҕотохто ураты киһи буолан тахсаҕын. Онтубут баара туох боростуой, чэпчэкитик оҥоруллар уонна булуллар барыта кэриэтэ куһаҕан буолар уратылаах.
Туох үчүгэйэ кэлиэй, бэргэһэни тиэрэ кэппиттэн, өй-санаа иҥэн сылдьара эргийэн хаалар. Өй-санаа тиэрэ эргийэн, барыны бары таҥнары, төттөрү оҥоро сылдьарга үөрэнэн хаалыахха сөп. Бары саҥаны арыйыылартан, айыылартан үгүстэрэ, чэпчэкитик оҥоруллаллара барылара куһаҕаҥҥа тириэрдэллэрин арааран билэн “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи оҕо улаатан истэҕинэ тутуһа сырыттахха куһаҕаҥҥа киирэн биэрии аҕыйыыра ситиһиллэр.
Оҕо элбэх саҥаны, дьон билбэтин оҥороро хайаан да хааччахтанара ирдэнэр диир сахалар таҥараларын үөрэҕэ. Аан маҥнай улаатан иһэр уол оҕо арыгыны иһэрэ өйүгэр-санаатыгар саҥаны, урут билбэтин оҥоруу, айыы буоларын бары эдэр уолаттар боруобалаан көрөн билбит суоллара. Бу урут билбэт быһыыларын оҥороору, саҥаны айаары, айыыны оҥороору, ханнык эрэ хампаанньаҕа кытты-һан аһара иһэн кэбиһэн, итирэн, үгүстэр алдьархайга түбэһэллэр.
Наркотиктар тарҕанан иһиилэрэ оҕолор билбэттэрин оҥорууга, боруобалаан көрүүгэ олус улаханнык сэрэнэллэрин ирдиир. Аҕыйахта боруобалыы оонньуу сылдьан наркотикка ылларан хаалыы олус элбээтэ, эдэр наркоманнар эбиллэн иһэллэригэр сымыйаны үөрэтэр “айыы үөрэҕэ” аан бастакынан буруйдаах.
Оҕону иитиибит таҥнары өттүгэр баран иһэрэ, оҕолорбут быстах быһыыга түбэһэллэрин элбэтэр. Айыы буолууга ыҥырыы өй-санаа Үөһээ дойдуга көтүүтүн үөскэтэринэн эрдэлээн өлүүгэ тириэрдэр, киһи үйэтин кылгатар. Киһи оҥорботун, саҥаны айыыны оҥорор уолаттарбыт хаайыыга киирэн тахсаллар, сорохтор быстах быһыыга түбэһэн эрдэ өлөллөр. Кинилэр бэйэлэрин санааларыгар ханнык эрэ уратыны, дьон оҥорботун оҥоро охсоорулар ыксыылларыттан, тиэтэйэллэриттэн үгүстүк сыыһа-халты туттунуулары оҥороллор.
Бэйэтэ арыгыны испэт киһи элбэх арыгыны биирдэ иһиитэ киниэхэ саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу буолар. Туох аанньата кэлиэй итирбит, айыыны оҥорбут киһиттэн. Эдэрдэрбит айыыны оҥоро сатааннар арыгыны элбэхтик иһэллэр. Бастаан иһэр өйдөөх-санаалаах уолаттар саҥаны, дьон билбэтин оҥоробут дии санааннар, албыҥҥа киирэн биэрэллэр. “Айыыны оҥор” диэн этэн оҕолору үөрэтии дьон, киһи оҥорботун, билбэттэрин оҥор диэҥҥэ тэҥнэнэр. Манна эдэр киһи билбэтигэр тэптэрэн дьон оҥорботторо барыта үчүгэй буолар диэн сыыһа санааҕа киириититтэн, бары быһыылары барытын оҥорор кыахтанара куһаҕаны оҥорорун элбэтэр.
Саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу диэн тугуй? Дьон, киһи билбэтин, урут оҥоруллубатаҕы оҥоруу – саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу буолар. Киһи оҥорбот, куһаҕан быһыытын оҥоруу эмиэ саҥаны оҥоруу, айыы буоларын таба өйдөөһүн биһиги төрөппүттэрбитигэр улахан туһаны аҕалыа этэ.
Уол саҥаны, урут дьон оҥорботторун оҥоро сатыыр санаата ордук күүстээх. Улаатан истэҕинэ атыттартан тугунан эмэ чорбойуон, ордуон, кыргыттарга үчүгэйдик көстүөн баҕарар санаата күүһүрэр. Оҕо бу сааһыгар саҥаны, дьон билбэтин, “айыыны оҥор” диэн тэптэрэн биэрэр дьон бэйэлэрэ да билбэттэринэн олус куһаҕаны оҥороллор. Бэйэтэ ону-маны саҥаны оҥоруон олуһун баҕарар оҕону тэптэрэн, өссө киһиргэтэн биэрэллэр. Уол санаата букатын аһара баран тугу барытын оҥоруон сөптөөх киһиэхэ кубулуйар. “Оруо маһы ортотунан барыы” хаһан да үчүгэйгэ тириэрдибэт. Тугу эмэни оҥордоҕуна даҕаны куһаҕан быһыылары арааран билбэтиттэн, олору уруттаан оҥоруон сөбө ордук улахан куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп.
Уоруйахтар уоран ылан ыыта сылдьар джип массыыналарын ойоҕосторун хампарыта анньыалаан, суол бэлиэлэрин суулларыта көтүтэн айаннаан тиийэн уматалаан кэбистилэр. Уолаттар бу оҥорбут быһыыларын сыаналаан көрдөххө, урут Саха сиригэр оҥоруллубатах быһыы, эмиэ саҥаны айыыны оҥоруу буолар. Оҕолор бэйэлэрэ Голливудка хайдах массыынанан эккирэтиһэллэрин көрөн, ону үтүктэн, айан таһааран боруобалаатылар. Арай онтукабыт куһаҕаны айыы буолан тахсан улахан ночооту аҕалла.
Андаатары тыынан эккирэтэн тутан ылыы урут эмиэ суоҕа. Дьэ андаатары тутаары уол оҕото сыыдам тыынан күөйэ көтүтэ сылдьарыттан кыра кыыл эрэйдээх сотору ыран хаалла, тиэрэ түһэн сытынан кэбистэ. Тыы чугаһаан кэллэ. Сылайбыт кыыл сытаахтыыр. Эрдиинэн анньыалаан көрбүтүгэр хамсаабатаҕын иһин, харбаан ылан тыыга быраҕаары илиитинэн тутан эрдэҕинэ, хата кыыла сөрүөстэ түһээт ытыһын кырыытын быһа ытыран “кирк” гыннаран кэбистэ. Ыһыы-хаһыы, хаан-сиин. Бу уол андаатар ытырарын билбэккэ киирэн биэрдэҕин көр. Саҥаны арыйаары, айыыны оҥороору андаатары тыыннаахтыы тутаары бэйэтэ буорайда.
Кыра уол пенополистирол куһуоччугунан ууга уста оонньуу сылдьан ууга түһэн, өлөн хаалла. Кини хаһан да маннык дириҥ ууга киирэн устубута суох этэ. Олус улахан саҥаны айыыны оҥорон дириҥҥэ устан киирэн тимирдэ. Ким буруйдааҕый? Бу дьыалаҕа буруйдааҕы булуу оҕону иитии сөптөөх суолугар киирэригэр улахан көмөнү оҥоруо этэ.
Кыра оҕо ууга киирэн түспүтүгэр бары үлэлэригэр баттатан көрбөккө хаалбыт төрөппүттэрэ эрэйдээхтэри буруйдуу сатыыллар. Кинилэр сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорбутуттан, оҕо кыра эрдэҕинэ өйө-санаата сайдыытыгар кыһамматтара. Оҕо саҥаны, киһи билбэтин күн аайы билэн иһэриттэн, билиитэ кэҥиир, сайдар. Туох билбитэ барыта кини өйүгэр-санаатыгар саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу буолан иҥэн иһэр. Уунан устуу олус үчүгэй. “Аһара барыма” диэн сахалар үөрэхтэрин төрөппүттэрэ үөрэппэккэлэр, олус дириҥҥэ тиийэн хааллаҕа. “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи билбэтиттэн ханна да, ким да устубат кыра полистирол куһуоччугунан устан дириҥ ууга киирэн түһэн тимирдэҕэ.
Төрөппүттэр оҕолорун өйүн-санаатын кыра эрдэҕиттэн аһара бара сылдьарыттан харыстаан “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэн уонна үчүгэйи, куһаҕаны арааран биллэрдэхтэринэ туруктаах өйдөөх-санаалаах, көрсүө, сэмэй, киһилии быһыылаах, ол аата барыны-бары киһи оҥорорун курдук оҥорор кэлэр көлүөнэлэниэ этилэр. Оҕолорбут киһи буолууну ситиһэн киһи быһыылаах дьон буола улаатыа этилэр. Оҕону иитии, үөрэтии барыта төрөппүттэр илиилэрин, кыахтарын иһигэр баарын билэн кыһаныахтара этэ.
Эр дьону оҕону иитииттэн туоратыы содулунан эдэр уолаттар быстах быһыыга түбэһэллэрэ элбээбитин ааҕыахха сөп. Уол оҕо кыра эрдэҕинэ аҕата бэйэтин үтүгүннэрэн уонна “Аһара барыма”, тулуурдаах буол диэн үөрэҕи үөрэппэтэҕинэ уола элбэх аһара туттунуулары оҥорор кыахтанар. Аһара барыы майгынын массыынаны түргэнник ыытыыттан, суол быраабылатын тутуспаттан эмиэ быһаарыахха сөп. Аһара баран түргэнник массыынаны ыытыы, субу туһааннаах кэмигэр айыыны оҥоруу буолар уонна абаарыйаҕа түбэһиини элбэтэрин киһи барыта билэр.
Сайдан иһэр санаалаах, улаатан иһэр эдэр киһи өйө-санаата таһынан таһымнаан тугу барытын оҥорор кыахтаах. Кини өйүн-санаатын таба суолунан салайан киһи быһыытын тутуһарыгар үөрэтии сахалыы таҥара үөрэҕэр сүктэриллэр.
Саҥаны оҥоруу, айыы барыта кэмнээх-кэрдиилээх киһи быһыытын, сиэри аһара барбатын сахалар таҥараларын үөрэҕэ ирдиир. Таҥара үөрэҕэ оҕо улаатан бары быһыытын киһи оҥорорун курдук оҥоро үөрэннэҕинэ киһи буолууну ситиһэр диэн быһаарар. Киһи буолууну ситиспит оҕо киһи быһыылаах диэн ааттанар уонна кини оҥорор саҥаны арыйыылара, айыылара сиэри кэспэт, киһи быһыытын таһынан барбат буолан элбэх туһаны аҕалаллар.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ бары төрөппүттэр киһи быһыылаах, киһилии майгылаах, көрсүө, сэмэй майгылаах кэлэр көлүөнэлээх буолууларыгар тириэрдэр. (1,5).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. "Саха сирэ. Эдэр саас" хаһыат. 29.11.2006.