Туох барыта кэмтэн тутулуктаах
Айылҕаҕа туох барыта кэмэ кэллэҕинэ уларыйан, атын өрүтүнэн солбуллан, саҥардыллан, тупсан биэрэн иһэр. Бу уларыйыы киириитин сахалар бэлиэтээн “Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх” диэн этиини үөскэтэн туһаналлар. Бу этии туох барыта айылҕаҕа олоҕурбут кэмин халбаҥнаабакка тутустаҕына салгыы сайдан иһэрин биллэрэр.
Сахалар туох барыта кэминэн баран иһэрин сөбүлүүллэрин “Барыта кэминэн” диэн этиини туһаналлара биллэрэр. Туох барыта кэмин тутуһан баран иһэрин айылҕаҕа уларыйыылар кэмигэр кэлэн иһэллэрэ үөскэтэр. “Барыта кэминэн” диэн этии туох барыта оҥкуллубут суол устун баран иһэрин биллэрэрэ ордук суолталаах.
Сайын бүттэҕинэ күһүн, онтон кыһын тиийэн кэлэр. Кырыалаах уһун кыһыны этэҥҥэ туораатахха саас кэлэр, туох барыта үөрэр, сэргэхсийэр, айылҕа саҥалыы үөскүүрэ саҕаланар. Кэмэ кэллэҕинэ саас кэлэрэ туохтан да тутуллубакка ыган тиийэн кэлэр, кыһыны быһа түспүт хаар ууллан, сири сиигирдэн баран суох буолан хаалар.
Кэм диэн олус кыраттан саҕаланан улаатан иһэрин сахалар араас кээмэйи туһанан ааҕаллар. Чыпчылыйыах түгэниттэн саҕаланан баран киһи үйэтэ бүтүөр диэри элбэх кээмэйдэр туттуллаллар. Билигин аныгы кээмэйгэ сөкүүндэҕэ, чаһыга, сууккаҕа баһыттардар да кэм улаханы быһаарыыга туттулла сылдьар.
Айылҕаҕа кэм икки өрүтү үөскэтэрэ биллэр. Киһи өйө-санаата сайдарынан бу икки өрүттэр икки ардыларыгар, ортолоругар кэмҥэ сөп түбэһии үһүс өрүтэ үөскээн тахсарын туһана сылдьар:
I. Кэмтэн эрдэлээһин.
II. Кэмтэн хойутааһын.
III. Кэми тутуһуу.
Бу өрүттэри арыыйда дириҥэтэн ырытыахпыт:
I. Туох эмэ быһыы кэлиэхтээх кэмиттэн эрдэлээн хаалыыта куруук бэлиэтэнэр. Саас эрдэлээн кэлэн хаалбыт көҕөн тыаҕа сылдьарын булчуттар көрөллөр. Ханнык эрэ саҥаны айыыны оҥоро сатааһын дойду экономиката сайда илигиттэн кыаллыбата биллэн таах хаалар. Дьон ыра санаалара буолбут бэйэтэ көтөр көбүөр оҥоруллара саҥа чугаһаан эрэрэ быһаарыллар.
Кэмтэн эрдэлээһин айылҕаҕа сөп түбэспэт буолуу үөскээһинигэр тириэрдэр. Оҕо этэ-сиинэ уонна өйө-санаата “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэллэриттэн хайа-хайаларын аһара барбакка эрэ сайыннахтарына туруктаах өй-санаа үөскүүр. Оҕо этэ-сиинэ кэми тутуһан улаатарыттан аһара баран үөрэҕи эрдэлээн билэ сатыыра этин-сиинин дьарыктыырын, үлэҕэ, хамсаныыларга үөрэтэрин быраҕарга тириэрдэн халыйыыны үөскэтэр. Этэ-сиинэ ситэ илигинэ улахан дьон оҥорор быһыыларыгар кыттыһа сатыыра туһата суох хаалара өйүгэр-санаатыгар эмиэ халыйыыга тириэрдэр.
Саас кэлиитэ эрдэлээн халлаан сылыйан хааллаҕына хаар уута сиргэ аанньа иҥмэккэ эрэ баран, тыалга көтөн хаалара үүнээйилэр курааннаан куһаҕаннык үүнэллэригэр тириэрдэр.
II. Кэмиттэн хойутааһын куһаҕана киһи сааһырбытын кэнниттэн биллэн барар. Эр киһи кэмигэр ойох ылбакка хойутаан хааллаҕына оҕото улаатара улаханнык уустугурар. Дьахтар эдэригэр эргэ тахсы-бакка хойутааһына оҕо төрөтөр кыаҕын кыччатара, мөлтөтөрө ордук улахан хомолтоҕо тириэрдэр. “Дьахтар үйэтэ кылгас” диэн өс хоһооно оҥорон сахалар кэмиттэн хойутааһын дьахталларга ордук улаханнык куһаҕанынан дьайарын биллэрэ сатыыллар.
Айылҕа кэмэ кэлиитэ хойутааһына үүнээйи үүнэригэр уустуктары үөскэтэр. Күһүн уһаан, сылыйан, хойутаан хааллаҕына ньургуһун саҥалыы үүнэн тахсара биллэр.
III. Кэми тутуһуу. Бу икки өрүттэр икки ардыларыгар, ортолорун диэкини тутуһан үһүс өрүт, сөп түбэһии өрүтэ үөскээн тахсарын быһааран “Барыта кэминэн” диэн этиини сахалар туһаналлар.
Киһи олоххо кэми тутуһа сылдьыыта хаһан баҕарар эрэйиллэр. Эрдэлээһин уонна хойутааһын диэн кэм ураты бэлиэлэрин икки ардыларыгар кэми тутуһуу үһүс өрүтэ үөскээн тахсар. Киһи өйө-санаата сайдарынан туһанан, бу үһүс өрүтү булан таба туһанара эрэйиллэр. “Туох барыта үһүстээх” диэн үөрэҕи тутуһар сахалар олохторугар айылҕа биэрэр кэмин быһааран туһана сылдьаллар.
Киһи олоҕун уһуна бараллаан биллэр. Ону биир үйэ диэн ааттыыллар. Бу үйэ эр дьоҥҥо уонна дьахталларга биир курдуктарын иһин, эттэрин-сииннэрин биллэр уратыларыттан тутулуктанан тус-туспа чаастарга арахсаллар.
Олох уһуна эр дьоҥҥо маннык үс тус-туспа чаастарга арахсар:
1. Оҕо саас кэмэ. Эт-сиин ситэр, өй-санаа сайдар, киһи буолууну ситиһэр, үөрэҕи, үлэни оҥорууну баһылыыр кэмэ.
2. Ситии-хотуу кэмэ. Сөп түбэһэр үлэни булунан кыайа-хото үлэ-лээһин, ситиһиини оҥорор, баайы мунньунар кэм ааттанар. Ыалы тэрийэн кэлэр көлүөнэлэри иитии, үлэҕэ үөрэтии кэмэ.
3. Кырдьар саас. Киһи кыанар кэмигэр оҥостубут үчүгэйинэн, мунньуммут баайынан туһанар кэмэ кэлэр.
Үйэ уһуна дьахталларга маннык тус-туспа чаастарга арахсар:
1. Оҕо саас кэмэ. Бу кэм кыыс оҕолорго кылгас, этэ-сиинэ уол оҕотооҕор эрдэлээн ситэрин бары омуктар тутуһаллар.
2. Дьахтар үйэтэ. Оҕону төрөтөр уонна иитэр, үөрэтэр кэм буолар. Сааһын туоллар эрэ эргэ тахсан сайдыылаах буор куттаах эр киһини талан ылан оҕолору төрөтөрө айылҕаттан анаммыт кэмэ буолар. Бу кэмҥэ оҕо төрөтөр кыахтааҕыттан дьахтар диэн ааттанар.
3. Эмэн дьахтар. 35 сааһыттан оҕо төрөтөр кыаҕын сүтэрдэҕинэ итинник ааттанар. Бу кэмтэн бары үлэни, үөрэҕи эр дьонтон кыратык да хаалсыбакка эрэ оҥорор күүстэнэр, кыахтанар. Этин-сиинин ууһатар уорганнара уларыйаннар араас хааччахтара көҕүрээннэр эдэр уолаттары культурнай сиэкискэ үөрэтиэн сөптөөх кэмэ кэлэр.
4. Кырдьар саас. Эмээхсин буолуу. Мөлтөөһүн кэмэ кэлиитэ, улааппыт оҕолорун, сиэннэрин көрүүлэригэр киириитэ ааттанар.
Киһи бэйэтин айылҕаттан аналлаах кэмнэрин тутуһан олоҕун олордоҕуна элбэх ситиһиилэри оҥоруон сөп. Киһи сааһыран өйө-санаата лаппа эбиллибит кэмигэр өй-санаа, таҥара үөрэҕинэн дьарыктанар, эдэрдэри үөрэтэр кэмэ кэлэр.
Кэмтэн хойутаан хаалыы хомолтотун киһи сааһыран, кырдьар кэмигэр тиийэн баран билэрэ соҕотохсуйуу диэн эрэйи үөскэтэр.
Олоххо айылҕа анаан биэрэр кэмин тутуһа сылдьыы киһиттэн хаһан баҕарар ирдэнэр көрдөбүл буолар. (1,42).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.