Туому тутуһуу
Киһи санаатыгар туох көтөн түспүтүн улаханнык ырыта, сыаналыы барбакка эрэ оҥорон кэбиһэр кыахтааҕа олоххо улахан уустуктары үөскэтэр. Сахалар өй-санаа үөрэхтэринэн “Санаабычча быһыылаах” диэн ааттанар киһи, ону-маны, саҥаны айыыны була сатаан оҥоро охсон кэбиспитэ сыыһа-халты буолан хаалара элбэҕиттэн киһилии быһыылаахтар туораталларыгар түбэһэр.
Санаа олус түргэниттэн уонна уларыйа охсон хааларыттан аналлаах хааччахтаах буолара табылларын сахалар былыр үйэҕэ быһааран сиэр диэн өй-санаа хааччаҕын үөскэтэн туһаналлар.
Сиэри тутуһар киһи аһара барар санаалара аҕыйыырыттан киһи быһыылаах буолууну ситиһэр кыаҕа улаатар. Киһи быһыыта диэн дьон бары элбэхтэ хатылаан оҥорор, сыыһа-халты буолан тахсыбат, олоххо туһалаахтара биллибит быһыылар ааттаналлар. Көрсүө, сэмэй киһи диэн сиэри тутуһар киһилии быһыылаах киһи буолар.
Олох сайдыытын киһилии быһыылар эрэ үөскэтэллэриттэн дьон бары киһилии быһыылары оҥорор санаалара улаатан Киһи таҥара үөрэҕин үөскэтэн тутуһаллара сайдыбыт. Дьоҥҥо биллэр аан бастакы киһи таҥаранан сахалар Үрүҥ Аар тойон таҥаралара буолар.
Киһи оҥорор быһыылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэллэр:
1. Үчүгэй, киһилии быһыылар.
2. Куһаҕан, кыыллыы быһыылар.
Киһи оҥорор бары быһыыларыттан туһалаахтара, үчүгэйдэрэ киһилии быһыылары үөскэтэллэрэ былыргы кэмнэргэ быһаарыллан, туспа араарыллан олоххо киирбитин киһи диэн тыл туттуллара биллэрэр. Сүөһүлүү буолбакка киһилии быһыылары оҥорор баҕа санаа олус былыргы кэмнэргэ, киһи кыыллартан, сүөһүлэртэн туспа арахсар кэмнэригэр үөскээн үгэскэ кубулуйан, Киһи таҥараны үөскэппитэ билигин элбээннэр туттулла, туһалыы сылдьаллар.
Өй-санаа икки өрүттэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктаахтарын кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан, уларыйан иһэллэрин “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн сахалыы өс хоһооно биллэрэр. Бу өс хоһооно киһи өйө-санаата сайдыыта олус бытаанын уонна төннөн сүөһүлүүгэ түһэн хаалыан сөбүн биллэрэрэ улахан суолталаах.
Дьон бары киһилии быһыылары оҥоро сатыылларыттан киһилии быһыылар аһара элбээбиттэр, онтон куһаҕан быһыылар букатын аҕыйахтар. Үчүгэй, киһилии быһыылары оҥорор туһугар оҕо аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары билэрэ уонна олору оҥорбокко үөрэнэрэ ордук улахан туһаны оҥорор. Оҕо билиитэ дириҥээн, куһаҕаны арааран билэн киһи буолууну ситиһэриттэн, куһаҕан санааларын ыраастыырыттан үчүгэй быһыылары оҥороро эбиллэр.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо улаатан иһэн “Тоҕус айыыны”, ол аата тоҕус ахсааннаах куһаҕаны оҥорботугар иитэр, үөрэтэр. Оҕо куһаҕан диэни урутаан биллэҕинэ уонна туттунар күүһүн улаатыннаран олору оҥорбокко үөрэннэҕинэ, өйө-санаата киһилии суолунан сайдан барар кыаҕа улаатар, ситиһэ сатыыр сыала чуолкай буолар.
Куһаҕан быһыылары оҥорор дьон былыргы кэмнэртэн бааллар. Уоруйахтар, халабырдьыттар суох буолбаттар, өй-санаа сайдан, тупсан истэҕинэ аҕыйыыллар эрэ. Элбэхтэр оҥоро сатыыр саҥаны айыыларыттан биир эмэ айыы табыллан дьоҥҥо туһаны оҥорорун арааран билии ирдэнэр. Олус элбэх сатамматах, табыллыбатах саҥаны айыылартан үөскээн тахсар араас содуллар улаханнарыттан үөскүүр куһаҕаннар элбэхтэриттэн, айыы куһаҕан өйдөбүлэ үөскээн тахсарын арааран билии өйдөөх-санаалаах дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолар. Киһи сыыһа-халты туттунара аһара элбэх. Сыыһа-халты буолан хаалан киһи быһыытыгар тиийбэт эбэтэр аһара баран хаалар быһыылар, куһаҕан быһыылары эмиэ элбэтэллэр. Киһи тиэтэйэриттэн, ыксыырыттан, айыыны оҥоро сатаан урутаан түһэрэ элбиириттэн сыыһа-халты туттунара өссө үксүүр.
Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар киһи өйүттэн-санаатыттан уонна хайдах оҥороруттан тутулуктанан оҥорор быһыылара уларыйан биэрэллэрин арааран билиэхтэрэ этэ уонна айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүлүн уларыта сатаабыттарын көннөрөн, урукку оннугар түһэрэллэрэ ирдэнэр көрдөбүл буолла.
“Туох барыта туомнаах” диэн өс хоһоонун сахалар үөскэтэн туһаналлар. (1,203). Биир туһалаах, үчүгэйгэ тириэрдэр быһыыны хос-хос хатылаан оҥоруу туому үөскэтэр. Киһи оҥорор быһыылара барылара элбэхтик хатыланан оҥоруллар быһыылартан хомулуннахтарына, сыыһа-халты буолан хаалаллара аҕыйыырыттан табыллар кыахтаналлар уонна үчүгэй быһыылары оҥорууттан хомуллан, мунньуллан киһи быһыыта үөскээн тахсар.
“Туох барыта үһүстээх” диэн өс хоһооно киһи быһыытын үөскэппит. Икки тус-туспа хайысхалаах, үчүгэй уонна куһаҕан диэн ааттанар өрүттэр икки ардыларыгар үһүс өрүт, сөп түбэһии өрүтэ ортолоругар үөскээн тахсарын олоххо тутуһуу киһи быһыытын үөскэтэр. Киһи быһыыта диэн үчүгэй да, куһаҕан да диэки халыйбат, бу икки өрүттэр икки ардыларынан, ортолорунан түбэһэр, сөп түбэһиини, тэҥнэһиини үөскэтэр үһүс өрүт буолар.
Сиэр хааччаҕа өй-санаа аһара барбатын хааччыйар, онтон туом киһи оҥорор быһыыларын хааччахтаан, киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэр аналлаахтарыттан иккиэн утуу-субуу туттуллаллара табыллар. Аан маҥнай сиэр киһи санаатын хааччахтыыр, аһара барарын тохтотон туому үөскэтэр, онтон туом оҥорор быһыы аһара барбатыгар тириэрдэн киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэр аналлаахтар.
Киһи үчүгэй, туһалаах быһыыны хос-хос хатылаан оҥороро туому үөскэтэр. Биир табыллыбыт, сатаммыт быһыыны элбэхтик хатылаан оҥоруу сыыһа-халты буолан хааларын суох оҥорон киһи оҥорор быһыытын тупсарар уонна туому тутуһуу диэн ааттанар.
Киһи оҥорор быһыыларыттан үчүгэйдэрэ, туһалаахтара барылара туспа араарыллан туому үөскэппиттэр. Туому тутуһуу киһи быһыыта диэн хааччах үөскүөн иннинэ олоххо киирэн оҥорор быһыы сыыһа-халты буолан хааларын суох оҥорон туһаны аҕалбыт.
Уҥа өрүт эр дьон өрүттэрэ, онтон хаҥас өттө дьахталлар киэннэрэ. Эр дьон бары кэриэтэ уҥа илиилэринэн урутаан туһаналлар. Уҥа илиинэн үлэлээһин, суруйуу ордук табыллар. Оҕону кыра эрдэҕинэ аан бастаан уҥа илиитинэн ону-маны туһаннара, ньуосканы туттаран аһыырга үөрэттэххэ эр дьон баһылааһыннарын үөскэтэр, уҥа өрүтү тутуһуу диэн туому толоруу буолар.
Бука бары саҥаны, уратыны булан оҥоро сатыырбыт олус элбээн хаалара куһаҕаны үксэтэр. Хаҥас илиилэринэн туһана сатааччы эдэрдэр элбээһиннэрэ солумсаҕырыы улааппытын биллэрэрин тэҥэ, эр дьон үөрэхтэрэ мөлтөөбүтүн, үлэни оҥоруу аҕыйаабытын көрдөрөр бэлиэ буолар. Туох санаабытыгар көтөн түспүтүн оҥоро охсоору ыксыыбыт. Ыксал бэйэтэ киһи сыыһа-халты туттунарын үксэтэрин тэҥэ, бу оҥоро охсуллубут быһыыттан туох содул үөскүүрэ биллибэтиттэн ыксааһын куһаҕана өссө төгүл улаатар.
Айыыны оҥоруу диэн сиэри таһынан барар быһыы буолар. Айыыны оҥоруу киһи билбэт буолан оҥорбот быһыытыгар киирсэринэн, өссө сиэрэ суох быһыынан ааҕыллар. Бу айыыны оҥорууттан туох содул үөскээн тахсара биллэ илигиттэн, улахан куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөбүттэн сэрэхтээх быһыыга киирсэр.
Оҕо өйө-санаата саҥаны билиититтэн сайдан иһэр. Оҕо саҥаны айа сатыыр кыаҕа аһара улаханын сахалар былыр үйэҕэ быһааран “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһанан өйө-санаата аһара баран хааларын хааччахтаан, киһи быһыытыгар киллэрэн биэриини туһана сылдьаллар.
Олус былыргы кэмнэргэ сиэри тутуһа үөрэнииттэн үөскээбит туом диэн өйдөбүл салгыы сайдан киһи быһыытыгар уларыйбыт. Киһи таҥара үөскээн бары үчүгэй быһыылары таҥара аатыгар ылынан кэбиһэннэр туом үтүрүттэрэн, билигин аҕыйах ахсааннаах, куруук толоруллар быһыылары бэлиэтииргэ анаан туттулларга тиийэн сылдьар. Куруук оҥоруллар быһыылар сатаналлара, табыллаллара, туһаны аҕалаллара элбэҕиттэн туому тутуһуу киһи быһыыта сыыһа-халты буолан хааларын аҕыйатарга анаан туттуллар.
Суоппардарга, сатыы дьоҥҥо суол быраабылаларын тутуһа сылдьыы эрэйиллэр. Бу быраабылалары тутуһа сылдьыы суолга абаарыйа тахсарын аҕыйатар аналлаах. Суол быраабылаларын дьон билэн, куруук тутуһа сылдьар үгэскэ кубулутар кэмнэрэ кэлбитэ ыраатта. Ону баара араас туһата кыра эбиилэри киллэрэ сатааннар буккууру оҥорон кэбиһэллэрэ билигин элбээн хаалла.
Туому тутуһуу диэн оҥорор быһыылар киһи быһыытын таһынан барбаттарын уонна тупсан иһиилэрин үөскэтиигэ аналланар.
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Саха өһүн хоһоонноро=Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.
2. Каженкин И.И. Сиэр. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.