Сэти үөскэтиини тохтотуохха
Саха дьоно Айылҕа икки өрүттээх төрүт тутулуктарын былыр-былыргыттан билэллэр уонна олохторугар туһаналлар. Айылҕа уһун үйэлэргэ үөскээбит олус күүстээх тэҥнэһии балаһыанньатыгар тутуллан турарын сахалар үөрэтэн билэннэр “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэн иһэр тутулугун быһаарар үөрэҕи олохтообуттарын билигин туһана сылдьаллар.
Сэт диэн өй-санаа халыйыытыттан, сыыһа, олоххо туһата суох, айылҕаҕа, дьоҥҥо куһаҕаны оҥорор хайысханы тутуспутуттан уһун кэм кэнниттэн үөскээн кэлэр хамсааһын биллибэтинэн тиийэн кэлэн куһаҕаны, эрэйи, муҥу аҕалара, иэстэбили үөскэтэрэ ааттанар:
- Улуу Өктөөп өрө туруута кыайбытын кэнниттэн дьадаҥылар салайар былааһы ылан олоххо улахан халыйыылары үөскэппиттэрэ. Саҥа былаас олох былыргы үгэстэрин суох оҥорбутуттан 74 сыллар кэннилэриттэн сэтэ туолан, бэйэтэ эйэлээхтик эстибитэ.
- Оҕону кыра эрдэҕинэ сыыһа иитэн атаахтатыы улааппытын кэнниттэн кэлэр сэт туолуутун үөскэтэр. Атаах оҕо өйө-санаата түктэритик сайдарыттан бэлэмҥэ үөрэнэн хаалыытыттан, үлэлээн-хамсаан туһалааҕы, ситиһиилэри оҥорбот кыахтанарын иэстэбилэ төрөппүттэри уһуннук эрэйдээн өй киллэрэн биэрэр. Бу өй киириитэ улахан эрэйдээҕин атыттар көрөннөр, билэннэр оҕолорун атаахтаппакка иитэргэ, үлэҕэ үөрэтэргэ, тулуурун улаатыннарарга кыһаналлар.
- Оҕо кыра эрдэҕинэ куһаҕан тыллары элбэхтик саҥарарын боппотоххо, тохтоппотоххо, ол тыллар өйдөбүллэрэ үгэс буолан иҥэн хааллахтарына улаатан баран бэйэтэ оннук куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһиэн сөп. Куһаҕан тылы элбэхтик саҥарыыттан сэт үөскүүрэ итинник быһаарыллар. Сахалар “Айыы диэмэ” диэн оҕону иитэр үөрэхтэрэ ити быһаарыыга олоҕуран үөскээбит. Айыы диэн тыл оҕо арааһы, ону-маны, киһи билбэтин, оҥорботун, урут суоҕу, айыыны оҥоро сатаан, сыыһа-халты туттунан куһаҕаҥҥа түбэһиэн сөбүн улаатыннарарыттан куһаҕана элбэх тылга киирсэр.
- Киһи оҥорор быһыылара айылҕаҕа ханнык эрэ хамсааһыҥҥа тириэрдэн былыр-былыргыттан үөскээн, олохсуйан турар тэҥнэһии балаһыанньатын уларытаннар сыыйа-баайа халлаан сылыйан уу элбээһинэ утары хайысхалаах хамсааһыны таһаарбыта биллэр буолла. Бу утары өттүттэн үөскээн кэлэр хардары хамсааһын сэти үөскэтэр. Хардары хамсааһын үөскээн тахсарын сахалар былыр үйэҕэ арааран билэннэр кэлэр көлүөнэлэрин сэттээх быһыыны оҥорума диэн сэрэтэ сылдьаллар.
Сэт уһун кэмҥэ үөскүүрүттэн дьайыыта сыыйа биллэр. Сэбиэскэй былаас дьон олоҕун былыргы үгэстэрин, ырыынак тутулларын суох оҥорбутуттан үөскэппит сэтэ дьайыытыттан бэйэтэ эстибитэ:
1. Үлэ былаанын толоробут, үлэһиттэргэ чэпчэтиилэри оҥоробут диэн сыалтан үлэ толоруллар былаанын кыччатан, намтатан биэрэн иһии дьон кыратык, аатыгар эрэ үлэлииллэригэр тириэрдибитэ.
2. Дьоҥҥо барыларыгар үлэ булан биэрэн үлэлэтэ сатааһыны тутуһаннар, бары сүрэҕэ суох, мөлтөх үлэһиттэри кытта тэҥнэһэн, кинилэри үтүктэллэрин үөскэтэннэр кыратык, суолтатыгар, хамнас ылар эрэ иһин үлэлээһин дойду үрдүнэн тарҕаммыта.
3. Үөрэхтээһини сайыннарабыт диэн дьахталлары көҥүллэринэн ыытыыттан бэйэлэрэ талбыттарынан эргэ тахсыылара олоҕуран элбэх ыарыһахтары, сүрэҕэ суох дьадаҥылары төрөтүүлэриттэн кыайа-хото үлэлиир, сайдыылаах буор куттаах дьон быста аҕыйаабыттара.
4. Үлэ уонна хамнас тутулуктарын, ырыынак сокуоннарын суох оҥорууттан үөскээбит сэт дьайыытыттан бары үлэ көрүҥнэрэ хаалан, ньиэби уонна гааһы хостооһун эрэ биэрэр барыһа хаалбытыттан Аан дойдуга олор сыаналара түспүтүгэр Сэбиэскэй Сойуус эстибитэ.
Айылҕаҕа “глобальное потепление” диэн салгын, уу итийиитэ тарҕаныыта дьон оҥорор, тутар үлэлэриттэн үөскээн тахсар уонна сэт дьайыыта тиийиитэ диэн ааттанар. Бу дьон айылҕаҕа оҥорбут уларытыыларыгар утары хайысхалаах хамсааһын субу кэмҥэ үөскээбитин бэлиэтэ буолар. Киһи оҥорор ханнык баҕарар быһыыларыгар сөп түбэһэр аналлаах эппиэт хайаан да тиийэн кэлиэхтээҕин сахалар билэллэр, ол иһин оҥорор быһыыларыгар олус улахан сэрэхтээх буолары, сэт үөрэҕин үөскэтэннэр ситиһэллэр.
Сэттэн үөскүүр хамсааһын улаатан иһэриттэн үксүгэр куһаҕаны оҥорууну өссө улаатыннарар. Бу хамсааһын кыра буоллаҕына дьоҥҥо биллибэккэ хаалыан сөп, ол эрээри, куһаҕаннар элбэхтик улаатан тахсалларыттан алдьатыы, кэһэйии тиийэн кэлиэн сөп.
“Үчүгэйи оҥоруу үчүгэйинэн эргийэр” диэн этии киһи оҥорор быһыыларын быһааран кэлэр эппиэт хайдах көрүҥнэнэрин биллэрэр. Бу этии киһи олоҕун сыалын, тугу оҥоруохтааҕын чуолкайдык быһааран биэрэр. Киһи үчүгэйи эрэ оҥордоҕуна бэйэтигэр, олоҕор үчүгэй эргийэн кэлэрин биллэрэрэ улахан суолталаах.
Саха дьонун олохторун сыалынан Айылҕа биэрбит олоҕун киһилии, эйэлээхтик, иллээхтик олоруу, үлэни, үөрэҕи сайыннарыы, кэнчээри ыччаты иитэн, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэн Сир үрдүгэр олох салгыы сайдан, иннин диэки баран иһиитин ситиһии буолар. Олоҕу киһилии олорорго өй-санаа, Кут-сүр үөрэҕэ этэрин тутуһуу, ити үөрэҕи кыра эрдэхтэн баһылаан кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэрии уонна үлэни-хамнаһы сайыннарыы, тупсарыы, айылҕаны харыстааһын хайаан даҕаны ирдэнэллэр.
Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн дьон олоҕун сыалыгар сөп түбэспэт куһаҕан быһыылары оҥоруу саҥаны айыыны, киһи оҥорбот быһыыларын оҥоруунан ааҕыллар. Киһи үйэтин тухары оҥорбут куһаҕан быһыылара, айыылара ыраастанан, көҕүрээн испэтэхтэринэ, мунньуллан ыараан иһэллэрин тэҥэ, салгыы оҥорор быһыыларын куһаҕана улаатан биэрэрин үөскэтэллэр.
Кыра айыыны оҥоруу үчүгэй быһыыны оҥордоххо эбэтэр сыыһаны оҥорбуту билинэн көннөрдөххө сотуллан, тэҥнэнэн, ыраастанан биэрэн иһэллэриттэн умнуллан, симэлийэн хааллахтарына табыллар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ киһи өйүн-санаатын куһаҕан санаалартан куруук ыраастана, көҕүрэтэн биэрэ сылдьарын ирдиирэ үчүгэй быһыылар элбииллэрин үөскэтэргэ аналланар.
Кут-сүр үөрэҕэ киһи бэйэтин олоҕор тугу оҥорбута барыта, ханнык эрэ кэмнээҕин-кэрдиистээҕин мэлдьи өйдөтөр. Ол барыта киһи өйө-санаата ханнык, куһаҕан да, үчүгэй да быһыылары оҥорбутун барыларын үгэс оҥостон уурунан уонна онтун хатылаан оҥорон иһэр оҥоруулааҕынан быһаарыллар. Куһаҕан быһыылары оҥоро турар оҕону, киһини аахайбатахха, тохтоппотоххо өссө улахан, ыарахан, ыар, куһаҕан быһыылары оҥорууга тиийэн хаалыан сөп. Куһаҕан быһыылары оҥоруу хайаан да хааччахтаннаҕына, эрдэттэн тохтотулуннаҕына эрэ салгыы оҥоруллар быһыылар табыллан үчүгэйи оҥоруулар элбиир кыахтаналлар. Сахалар “Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн этиилэрэ итини бигэргэтэр.
Киһи ханна да сырыттаҕына, олоҕун ханнык баҕарар кэмигэр туох эмэ сыыһаны-халтыны оҥороору гыммыта барыта: “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн сэрэтэр бобууланара уонна күрүөлэнэрэ, хааччахтанара табыллар. Элбэх айыыны оҥорбут киһи сэккэ түбэһэр диэни былыргылар билэллэр. (1,13).
Сир үрдүгэр туох барыта, тула өттүттэн тэҥнэһии балаһыанньатыгар тутуллан турарын быһыытынан, хайа да өттүгэр аһара баран хаалыы икки өрүттэр солбуйсан биэриилэрин үөскэтэн таһаарарынан куһаҕаны оҥорууга тэҥнэнэр быһыы буолар. Куһаҕан аһара барыыта ынырык куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ, онтон үчүгэй аһара барыыта ынырык үчүгэйи үөскэтэрэ, бу икки өрүттэр солбуйсан биэрэллэрэ кэлэн эрэрин сахалар сэрэйэн көрөн билэллэрин икки өрүттээх өйдөбүллээх ынырык диэн тыл туттуллара биллэрэ сылдьар.
Хас биирдии киһи барыта тугу эмэни оҥороругар сөптөөх кээмэйин билэн, хайа да өттүгэр аһара барбат гына туттунара эрэйиллэр. Киһи оҥорор ханнык баҕарар быһыыта, дьыалата үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн икки өрүккэ арахсан иһэллэриттэн уонна икки аҥы хайысханы тутуһалларыттан тэҥнэһиини үөскэтэр быһыы балар икки ардыларынан, ортотунан баран истэҕинэ таба буоларын быһааран “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини туһаналлар.
Саха дьоно өйдөрө-санаалара сайдан үс дойдуну айан олоххо киллэриилэригэр туох барыта ортотунан буолара табыллар диэн быһаарыыны тутуһан Орто дойдуну, дьон олорор сирдэрин олохтоо-буттар. Үөһээ дойдуга туох үчүгэй баара барыта мунньуллар диэн быһаччы ылынан баран, Аллараа дойдуга араас абааһылары, ыарыы-лары, куһаҕаны мунньан, Орто дойдуттан суох оҥоро, тэйитэ сатаабыттар. Бу тэйитэ сатааһын дьон өйүн-санаатын үчүгэй буолуу, үчүгэйи оҥоруу диэки салайарынан сайдыыны, тупсууну, үчүгэй киһи буолууну ситиһэллэригэр улаханнык туһалаабыта биллэр.
Үчүгэй киһи таҥара үөрэхтэрэ дьоҥҥо үчүгэй киһи буолуу, үчүгэйи оҥоруу диэки өйдөрө-санаалара салаллыытын үөскэтэн дьон билигин, 2000 сыллар ааспыттарын кэнниттэн үчүгэй киһи буолууну бары кэриэтэ ситистилэр. Дьон баҕа санааларын толорон үчүгэй киһи буолууну ситиспиттэрин кэнниттэн салгыы сайдалларын, айылҕаны харыстыыллара улаатарын уонна майгылара тупсарын туһугар саҥа “Харыстас” уонна Үрүҥ Күн таҥаралар сайдар кэмнэрэ тиийэн кэллэ.
Сэт диэн айылҕа уонна киһи бииргэ олорууларыгар хайаан да тутуһа сылдьыахтаах үөрэхтэрэ буолар. Бу үөрэҕи халбаҥнаабакка тутуһуу киһи Айылҕаны кытта атааннаспакка эрэ биир тылы булунан эйэлээхтик олороругар кыах биэрэр. (2,168).
Айылҕаҕа туох барыта олус күүстээх тэҥнэһии балаһыанньатыгар тутуллан тураллар. Аҥар өттүгэр халыйыы үөскээһинэ өй-санаа халыйыытын таһааран айылҕаҕа уһун үйэлэргэ үөскээбит тэҥнэһиини хамсатарын сэт үөрэҕэ оннугар түһэрэн биэрэргэ аналланар.
Өйдөрө-санаалара сайдыбыт, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олохторугар туһанар, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун тутуһа сылдьар, аһара барыылары оҥорбот дьон сэти үөскэппэт кыахтара улаатар. (3,8).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. “Илин” сурунаал. 1997. 1-2 N-рэ.
2. Ф.Ф.Васильев. Военное дело якутов. Якутск: Нац.кн.изд-во “Бичик”, 1995.- 224 с.
3. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.