Сыыһа туттубат буолуу

Саҥаны айыы диэн дьон өссө да билэ иликтэрин, оҥорботторун оҥоруу буолар. Ол иһин, саҥаны айыыны оҥоруу үчүгэй эбэтэр куһа-ҕан буолан тахсара эрдэттэн биллибэтэ улахан уустуктары үөскэтэр.

Киһи сыыһа-халты туттунуу диэн эрэйи бэйэтэ үөскэтинэн кэбиһэрэ тиийэн кэлиэн сөп. Буор кута ситэ сайдыбатах, хамсаныылары табан, сатаан оҥорбот киһи сыыһа-халты туттуна сылдьара элбээн хаалар. Ол курдук, табатык туттубатахха үчүгэй да буолуон сөптөөҕү сыыһа оҥорон куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһии үгүстүк бэлиэтэнэр. (1,49).

“Киһи диэн киһи буоллаҕа” диэн сахалар этэллэр. Бу этии киһи араас быстах санааларыгар оҕустара сылдьарыттан, ол-бу араас, буо-лар-буолбат саҥаны айыылары оҥоро сатыырыттан сыыһа-халты тут-тунара элбиириттэн тутулуктанан үөскээбит. Киһи хаһан баҕарар бэйэ-тигэр үчүгэйи, туһалааҕы оҥостуна сатыыра куруук элбээн хааларын иһин, араас саҥаны айыылары оҥоро сатааһына үксүүр.

Олоххо элбэх уопуту мунньуна илигинэ эдэр киһи араас саҥаны айыылары, уратыны оҥоро сатыыра элбиир кэмэ баар буолар. Ону тэҥэ, улаатан этэ-сиинэ ситэн, күүһэ, кыаҕа киирэн уонна өйө-санаата эбиллэн истэҕинэ ону-маны саҥаны айыылары оҥоро сатыыра өссө үксүүр. Ол аата, бэргэһэни тиэрэ кэтии, саппыкы оһун тиэрэн кэбиһии курдук олох кыра саҥаны айыылартан саҕалаан ону-маны уратыны, атыттар оҥорботторун оҥороро үксээн хаалыан сөп.

Киһи урут оҥорботох быһыытын оҥороругар сатаан-табан хамсам-макка сыыһа-халты туттунара киирэр. Саҥаны айыы диэн ким да оҥорон көрө илик быһыыта буоларынан элбэх араас ураты, саҥа быһыылары оҥорууттан үөскээн тахсара табыллар. Манна тугу эрэ сыыһа-халты туттан кэбиһии, бу саҥаны айыыны куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэрэ тиийэн кэлэр. Уол ботуруон гранатаны быраҕаары запалын атын өттүттэн уматан кэбиһэн илиитигэр эстэҕинэ, биир сыыһа тут-тунуута, бу саҥаны айыыны оҥоруутун куһаҕаҥҥа кубулутар.

Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһа сылдьаллар, ол иһин үчүгэй санаалардаах буолуҥ диэн үөрэтэллэр. Кут-сүр үөрэҕэ киһи санаатын уратыларын быһаарар. Бу үөрэх этэринэн киһи өйө-санаата үс кукка уонна сүргэ арахсар:

1. Буор кут. Эт-сиин араас хамсаныылары оҥороруттан үөскээн сай-дан тахсан үөрүйэхтэри үөскэтэр өй-санаа буолар уонна хас биирдии быччыҥҥа иҥэн сылдьар. Киһи санаатын күүһүнэн быччыҥын бэйэтэ хамсатара, күүһүн, түргэнин салайан биэрэрэ ситиһилиннэҕинэ буор кут, үөрүйэх үөскээбитэ быһаарыллар.

2. Ийэ кут. Оҕо саҥа улаатан ийэтин таба көрөр кэмиттэн ыла 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри үгэстэртэн, ол аата тугу саҥаны билбититтэн уонна оҥорбутуттан үөскээн иҥэн, мунньуллан иһэр өйө-санаата ааттанар. Киһи саҥалыы оҥорор быһыытын барытын бу үөскээбит үгэстэригэр тэҥнээн көрөн баран оҥороро өйүн-санаатын кыра эрдэҕинэ ийэтин көмөтүнэн үөскэтиллэр ийэ кута салайарын быһаа-рар. Ол иһин, ийэ кута киһи оҥорор быһыытын барытын салайар уонна төрүт кут диэн ааттанар.

3. Салгын кут. Киһи бу кута үөрэҕи, билиини ылынарыттан үөскээн түргэнник сайдан иһэр. Киһиэхэ салгын кута сайдарынан саҥаны, уратыны билэрэ түргэтиир, саҥаны айыыны оҥорор уонна оҥорор быһыытын тупсаран, сайыннаран киһи буолууну ситиһэр кыахтанар.

Киһи бу үс куттарын сүр диэн санаатын күүһэ, тулуура холбуу тутан сылдьарыттан өйө-санаата туруктаах буолар. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно киһи тулуура, туттунар күүһүн улахана эрэ киһи буолан сылдьарыгар тириэрдэрин быһаарар. Оҕо иитиитигэр бу өс хоһоонун туһаныы эрэ тулуурдаах, киһилии быһыылаах үлэни кыа-йар дьону улаатыннаран омук сайдыытын ситиһиигэ тириэрдэр.

Сайдыыны ситиһии олоҕу сымнатан, чэпчэтэн иһэр диэн сыыһа өйдөбүл үөскээн сылдьар. Ол курдук, арыгыны аһара испэт буолууну киһи өйө-санаата тулуура, туттунар күүһэ улахан буоллаҕына бэйэтэ, тастан көмөтө суох кыайар кыахтанар. Аныгы үйэҕэ киэҥник тарҕанан иһэр наркотик киһи өйүн-санаатын көтүтэр күүһэ улаханыттан өссө улахан тулуурдаах буоларын ирдиирэ биллэр. Тулуурдаах, туттунар күүстээх киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйаҕыттан саҥаны айыылары оҥоруулара табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны аҕалар кыахтаналлар.

Киһи буор кута араас хамсаныылары оҥороруттан сайдан, тупсан иһэр. Ол иһин куруук үлэлиир, быччыҥнарын хамсатар эр киһи буор кута үйэтин тухары сайдар уонна оҕолоругар, кэлэр көлүөнэлэригэр утумнаан бэриллэн иһэр кыахтанара аймахтар үлэни кыайаллара эбиллэн иһэрин ситиһиигэ тириэрдэр.

Сайдыыта суох буор куттаах киһи сыыһа-халты туттунара элбээн хаалара хамсаныылары сатаан, табан оҥорботуттан улаханнык тутулуктанар. Дьадаҥы диэн үлэлиэн, хамсыан баҕарбат, сүрэҕэ суох, ол аата сайдыыта суох буор куттаах киһи ааттанар.

Сахалар киһи араас үлэ хамсаныыларын хайдах оҥорорун үөрэтэн билэн буор кут сайдыытын, тупсан иһиитин таһымнарын арыйан, тыл-ларыгар киллэрэн туһана сылдьаллар:

1. Муҥнаах. Туһалаах хамсаныылары табан оҥорорго үөрэнэ илик оҕо буор кута муҥнаах диэн ааттанар. Оҥоро сатыыра элбэх да, кыаллара аҕыйаҕа быһаарыллар.

2. Муҥкук. Табан, сатаан хамсаныылары оҥорбото дьайарыттан санаатын күүһэ мөлтөөн тугу да туһалааҕы оҥорбот киһи буолар.

3. Дьадаҥы. Туһалаах хамсаныылары оҥорорго баҕа санаата суо-ҕуттан, аҕыйахтык хамсанар киһи дьадаҥы диэн ааттанар.

4. Үлэһит. Куруук үлэлии сылдьарыттан, тугу оҥорбута табыллан иһэриттэн туһалааҕы оҥорор киһи үлэһит диэн буолар.

5. Дьоҕурдаах. Ханнык баҕарар үлэҕэ саҥа уларыйыылары, тупса-рыылары киллэрэр кыахтаах киһи дьоҕурдаах диэн ааттанар.

6. Сатабыллаах. Бу киһи оҥорбут үлэтэ табыллан, сатанан ханнык эрэ барыһы биэрбитин сатаан туһанар кыахтанар.

7. Талааннаах. Атыттар үтүктэр, батыһар үлэлэрин оҥорор киһиэхэ талаан диэн сайдыылаах буор кут баара быһаарыллар.

Буор куттара сайдыыта суох дьон араас уустук хамсаныылары кыайан табатык оҥорботторуттан табыллыан да сөптөөҕү сыыһа-хал-ты туттуналлара элбэҕиттэн куһаҕаҥҥа кубулуталлара үксээн хаалар. Саҥаны айыыны оҥорууну сайдыылаах буор куттаах дьон оҥордох-торуна сыыһа-халты буолан хаалбакка туһаны аҕалыан сөп.

Сэбиэскэй былаас дьадаҥылар, күүскэ үлэлиэхтэрин баҕарбаттар, үлэни сирээччилэр былаастара этэ. Бу былаас араас үөрэхтээхтэрэ бары тыа сирин ыарахан үлэтиттэн куоракка куоппут быстар дьадаҥы төрүттээхтэрин кистии сылдьаллар. Бу сүрэҕэ суох буор кут куһаҕан дьайыыта кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһиитэ биллэн кэлиититтэн, эдэрдэр үлэлиэхтэрин баҕарбаттарыттан туһаны аҕалар үлэ кыаттар-бата үөскээн сэбиэскэй былаас эйэлээхтик эстибитэ.

Дьон буор куттарын тус-туспа арахсыылара үлэни, хамсаныылары хайдах оҥороллоруттан, бу куттара төһө сайдыылааҕыттан быһаарыл-лар. Саҥаны айыылары дьоҕурдаах, сатабыллаах уонна талааннаах дьон оҥорор кыахтара элбэҕин таба туһаныахтара этэ.

Саҥаны айыыны оҥорууга бэлэмнэнии үлэтинэн улахан тутуу проегын эрдэттэн оҥоруу буолар. Ханнык баҕарар саҥаны айыыны оҥорууну тутуу проегын оҥоруу курдук таһымнаахтык оҥордоххо, ку-мааҕыга суруйан эрдэттэн бэлэмнээтэххэ, тупсардахха, сыыһа-халты буолан хаалара аҕыйаан туһаны аҕалар кыахтанар.

Киһи олоҕун сыалынан олоххо туох куһаҕан баарын булан олору үчүгэй оҥоруута буолар. Ол иһин, сахалар таҥараларын үөрэҕэр “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этиини туһанан аан бастаан куһаҕан диэни билэн олору суох оҥоро сатыыллар уонна тупсарыылары киллэрэн үчүгэй оҥорон биэрэннэр куһаҕаны аҕыйатаннар үчүгэй элбээн иһэрин үөскэтэллэрин тэҥэ, үчүгэй өттүн диэки халыйыыны тохтотон үчүгэй аһара баран хааларын суох оҥороллор.

Сахалар бу уһун үйэлээх билиилэрэ дьон бары үчүгэй диэки тардыһа сатыылларыттан, үчүгэй аһара баран хаалбатын үөскэтэн, кэрээнтэн тахсыыны суох оҥорон омук уһун үйэни ситиһэр кыаҕын улаатыннарарга туһалаан уһун үйэни ситиһэллэрэ кыаллыбыт.

Онон киһи уопута, билиитэ аҕыйаҕыттан, ситэтэ суоҕуттан уонна хамсаныылары оҥорор кыаҕа кыратыттан, буор кута сайдыыта суо- ҕуттан сыыһа-халты туттунара элбээн хаалыан сөп.

Туһаныллыбыт литература.

1. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.