Соһуйуу
Соһуйуу диэн соһуччу саҥаттан, тыастан, тугу эрэ уратыны көрө түһүүттэн, ыарыыттан киһи өйө-санаата кыайан таба быһаарыыны булан ылбакка хаалыыта, эмискэ тохтооһуна, баайыллан ылыыта ааттанар. Маннык кэм кэллэҕинэ өй-санаа бэйэтин харыстанан арахсан, толкуйдуур өй, салгын кут көтөн хаалар уратылаах. Бу уустук кэмҥэ киһини ийэ кута быһаччы салайар кэмэ тиийэн кэлэр.
Олоххо биирдэ эмэтэ да буоллар тиийэн кэлэр маннык ураты кэм үөскээн таҕыстаҕына киһи ийэ кута кыра эрдэҕинэ үчүгэй быһыылары оҥорууга, үгэстэргэ ийэтин көмөтүнэн иитиллибит, үөрэтиллибит буоллаҕына эрэ, сыыһа-халты туттубакка, аһара барыылары оҥор-бокко олоҕун киһи быһыылаахтык салгыы олорор кыахтанар.
Соһуйууттан киһи өйө баайыллан ылар кэмнэрдээх. Маннык кэм тиийэн кэллэҕинэ сыыһа туттунуом суоҕа диэн ким да кыайан этиммэт. Ол барыта киһи көннөрү сырыттаҕына ийэ кутугар ханнык үгэстэр иҥэн, мунньуллан сылдьалларын билбэтиттэн тутулуктанар. Нууччалар “От сумы и от тюрьмы не зарекайся” диэн өс хоһоонноро киһи инникитин туһунан эрдэттэн мээнэ быһа этинэрэ, бэйэм үчүгэйбин, үчүгэйи эрэ оҥоробун диэн билинэрэ, хайҕанара улахан сыыһа буолан хаалыан сөбүн биллэрэр.
Соһуйуу киһини сыыһа-халты тутуннаран кэбиһэрэ элбэх. Илиинэн от охсооччу хотуурун сытыылана турдаҕына күлүмэн түһэн илиитин ытырбытыгар олус соһуйан далбаатана охсоору хотуу-ругар илиитин быстан улаханнык эрэйдэммитэ биллэр.
Соһуйууттан сыыһа-халты туттунуу олус элбэх, соһуйдаҕына киһи этэ-сиинэ хайдах хамсанан эппиэттиирэ букатын биллибэт. Тарбаҕын итиигэ хаарыттарбыт киһи илиитин соҕотохто бэйэтин диэки тардан ылбытын билбэккэ да хаалара ону быһаарар.
Үгүстэр соһуйдахтарына “дьик”, “ходьох” гына түһэллэр, араастаан хамсаммыттарын билбэттэр. Ордук элбэхтик тугу эмэ тутан иһэн төлө туталлар, онтон-мантан иҥнэллэр. Киһи кэннигэр эмискэ тыас тыаһаатаҕына уонна улахан да буолбатаҕына хайаан да соһуйар, эргиллэ түһүөн сөп, оннооҕор хаһыытыы түһээччилэр бааллар.
Сырдык уонна хараҥа былдьаһар бадыа-бүдүгэр харах кырыытынан соһуччу көрбөтөҕү көрө түһүү ордук улаханнык соһутар. Кэн-ниттэн киһи тыаһа суох кэлэн эмискэ көһүннэҕинэ үгүстэр улаханнык соһуйаллар. Араас абааһылары дьон харахтарын кырыытынан соһуччу көрө түһэн уолуйа куттаналлара биллэр.
Эмискэ кэннибэр киһи саҥата: “Тоҕо манна олороҕун?”- диэн иһиллибитэ. Мин соһуйан ходьох гына түстүм. Хайдах эрэ этим салаһан, кэннибин хайыһан көрбүтүм: саһаантан ордук үрдүктээх хара бэкир киһи кэннибиттэн уонча хаамыылаах сиргэ миигин өҥөйөн турар эбит. Ол икки ардыгар өйдөөн көрбүтүм, киһиттэн букатын атын. Сирэйэ дьүүлэ-дьаабыта биллибэт, биир кэм хап-хара. Таҥас-сап дьаабы. Ып-ыарахан, ыыр-дьаар сыттаах. (1,6-14).
Кыра аайыттан соһуйан иһэр киһини соһумтаҕай диэн этэллэр. Киһи соһуйууттан илиитинэн эмискэ далбаатанар эбэтэр ыстанан кэбиһэр үгэстээх. Бу айылҕа киһини харыстыыр хамсаныыларын киһи өйө баайыллан ыллаҕына оҥорон кэбиһэн сыыһа туттуон сөп.
Оҕо кыра эрдэҕинэ улахан саҥаны сөбүлээбэт, куттанан ытаан барыан сөп. Оҕону соһутары төрөппүттэр сөбүлээбэттэр. Улахан саҥа оҕону соһутар, соһумтаҕай оҥорон кэбиһиэн сөбүттэн сэрэнэллэр, улааттаҕына эрэйдэниэ диэн харыстыы сатыыллар.
Соһуйдаҕына ону-маны саҥарар киһини өмүрэх диэн ааттыыллар. Араас үөйбэтэх-ахтыбатах тылларын саҥаран кэбиһиэн сөп. Өмүрэн баран устунан мэнэрийэн барааччылар бааллара биллэр.
Өмүрэх соһуйдаҕына “Бачах” эҥин диэн араас куһаҕан тыллары саҥарыан сөп. Араастаан саҥарыы төһө даҕаны улахан куһаҕана суох буоллар дьону соһутарынан куһаҕаҥҥа киирсэр быһыы буолар. Улаханнык соһуйдахтарына өйдөрө баайыллан ыларынан тугу саҥар-быттарын, эппиттэрин билбэккэ хаалаллара “Ким эрэ этитэр” диэн этиини быһаара сатааһын буолар. Мэнэрийии үөскээн таҕыстаҕына инникини таба этэн кэбиһиэн сөп.
Эмискэ улахан тыастан, хаһыыттан эбэтэр көрө түһүүттэн киһи соһуйуон, сыыһа-халты хамсанара киирэн хаалыан сөп. Соһуйууттан сыыһа хамсаныыттан тулуурдаах, туруктаах өй-санаа, ол аата оҕо ийэ кута кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ сахалыы Кут-сүр үөрэҕин туһанан иитиллибитэ эрэ кинини быыһыыр кыахтаах.
Киһи саҥаны, уратыны билбитэ мэйиитигэр нейроннар саҥа холбоһууларын үөскэтэр диэн аныгы медицинэ үөрэҕэ быһаарар. Биһиги бу үөрэҕи сахалар “Убаҕас мэйии дьалкыйар” диэн этиилэрин кытта холбоотохпутуна элбэх үчүгэй үгэстэри, билиилэри иҥэриммит киһи мэйиитэ хойдор, дьалкыйа сылдьара тохтуур.
Соһуйуу диэн сахалыы үөрэҕинэн мэйии соһуччу дьалкыйан ылыыта ааттанар. Туруктаах өйө-санаата суох, убаҕас мэйии дьал-кыйан хаалара ордук улаханыттан сэрэнии, харыстаныы эмиэ улаатан биэрдэхтэринэ эрэ киһи олоҕо табыллар. (2,42).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. И.М.Сосин. Абааһы туһунан кэпсээннэр. Дьокуускай: “Ситим” КИФ, 1993.- 48 с.
2. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.