Соҕотохсуйуу эрэйэ
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугар сөп түбэһэн дьон икки өрүккэ; эр киһи уонна дьахтар диэн икки аҥы арахсаллар, ол иһин олоххо ситиһэр сыаллара, аналлара айылҕаттан тус-туспаларын тутуһа сылдьыылара эрэйиллэр көрдөбүл буолар.
Киһи олоҕун хайдах олоруохтааҕа, ханнык сыаллары ситиһиэхтээҕэ сахалыы олох үөрэҕэр этиллэн сылдьар. Ол сыаллар манныктар:
1. Кэмэ кэллэҕинэ эр киһи үлэҕэ үөрэниэхтээх, ойох ылан, дьиэ-уот туттан, оҕо төрөтөн, мас олордон олоҕун олоруохтаах.
2. Дьахтар олоҕун сыала диэн сааһын ситтэр эрэ эр киһини таба талан ылан сайдыылаах буор куттаах оҕолору төрөтөн, иитэн, үөрэтэн кэлэр көлүөнэлэри элбэтэргэ аналланар.
Бу сыаллары киһи ситистэҕинэ кэлэр көлүөнэлэрэ эбиллэн, сайдан, ахсааннара, баайдара-маллара эбиллэн иһэрин үөскэтэр кыахтанар. Олоххо араас мэһэйдэр көрсөн иһэллэриттэн киһи ити сыалларын ситиспэккэ хааллаҕына өйүгэр-санаатыгар халыйыы, сэт үөскээн тахсан кырдьар, мөлтүүр сааһыгар соҕотохсуйуу эрэйигэр түбэһиэн сөп диэн сахалар Улуу Тойон таҥара үөрэхтэрэ сэрэтэр.
Соҕотохсуйуу диэн кырдьар, мөлтүүр саастарыгар чугас аймахтара, көрөр-истэр дьоно суох хаалбыттар түбэһэр улахан эрэйдэрэ ааттанар. Кырдьан хаалан кыаммат буолуу кэлбитин кэнниттэн “ыстакаан ууну” аҕалан биэрэр киһи көстүбэтиттэн, суоҕуттан санаарҕааһын дириҥэ үөскээһинэ соҕотохсуйуу эрэйигэр тириэрдэр.
“Ыта да суох” диэн соҕотох, кырдьар сааһыгар оҕото-уруута суох туран хаалбыт киһини этэллэр. Сэбиэскэй былаас албыныгар киирэн биэрэн, эдэр, кыанар саастарыгар үөрэҕи эрэ эккирэппит, үөрэхтээҕи тутуһа сатаабыт элбэх дьахталлар, сахалар олохторун үөрэҕин билбэттэриттэн кэмигэр эргэ тахсыбаккалар, оҕо төрөппөккөлөр билигин, кырдьар саастарыгар соҕотохсуйбуттар элбээн хааллылар.
Кырдьыы эт-сиин мөлтөөһүнүгэр, киһи кыаҕа-күүһэ кыччааһыныгар тириэрдэр. Сахалар “Кырдьыы – кырыыс муҥа” диэн этэллэрин лаппа сааһырбыт дьон эрэйин билэннэр дьиҥнээхтик итэҕэйэллэр. Тугу эмэ туһалааҕы, субу күннээҕи дьыалалары кыайан оҥорбот буолуу ыарыһах эбэтэр кырдьыбыт киһиэхэ үөскээн кэлэрэ соҕотохсуйуу эрэйэ диэн ааттанар.
“Киһи күннээх, балык ыамнаах” диэн өс хоһооно өбүгэлэрбит кэлэр көлүөнэлэригэр анаан эппит олохторун үөрэҕэ буолар. (14,60). Кэлэр көлүөнэлэри үөскэтиини дьахталлар 35 саастарыгар эрэ диэри кыайар кыахтаахтарын, “Дьахтар үйэтэ кылгас” диэн этии биллэрэр. Дьахтар оҕо төрөтөр кыахтаах эрэ кэмигэр дьахтар диэн ааттанарыттан ити этии үөскээбит. Олус уһуннук үөрэнэн, өссө хас да үрдүк үөрэхтэнэн баран, онтон-мантан булбут биир эмэ оҕолорун аһара атаахтатан, кыайан киһилии быһыыга ииппэтэх, үөрэппэтэх дьахталлар кырдьар саастарыгар соҕотохсуйууга түбэһэн эрэйдэнэллэр.
Эрчиллэ, хамсана сылдьыы, эти-сиини дьарыктааһын кырдьыы, мөлтөөһүн кэмэ кэлэрин бытаардар кыахтаахтар. “Үлэ – олох үөрэҕэ” диэн этии хаһан да суолтатын сүтэрбэт. Үлэлии-хамсыы сылдьар киһи этин-сиинин эрчийэ сылдьарыттан уһун үйэни ситиһэр кыаҕа улаатар.
Оҕолорун кыра эрдэхтэринэ аһара атаахтатан, бас-баттах ииппит, көҥүллэринэн ыытан улаатыннарбыт төрөппүттэр кырыйдахтарына оҕолоруттан улаханнык хомойуохтарын сөп. “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн өс хоһоонун оҕо иитиитигэр туһана сылдьыы эрэйиллэр. Билигин эдэрдэр кырдьаҕастары ытыктаабаттар, сыаналаабаттар диэн бары этэллэр. Биһиги эдэрдэр майгылара бу уларыйыытын өй-санаа төрүттэрин, Кут-сүр үөрэҕин этиилэрин туһанаммыт таба быһааран төрөппүттэргэ тириэрдэр кыахтанныбыт.
Сэбиэскэй былаас сайдыбыт кэмигэр дьахталлар биир, икки оҕолонон бараннар, киһи быһыылаахтык ииппэккэлэр, үөрэппэккэлэр атаах-татан кэбиһэллэриттэн сыыһа-халты туттунан былаҕайга былдьатал-лара элбэх этэ. Билигин кэлэн аҥардас сылдьар кырдьаҕастар элбээн хааллылар. Бу кэмҥэ үгүс кырдьаҕастар суос-соҕотох хаалан баран олохторун тобоҕун ханна эрэ олоро сатыыллар.
Кыра эрдэҕинэ оҕону атаахтатан, барыта бэлэмҥэ иитииттэн бэйэтин оһуобайын, уратытын билинэн улаатарыттан мөлтөхтөрү, кырдьаҕастары аанньа ахтыбата үөскүүр. Манна оҕо төрөппүтүн ким диэн ааттаан ыҥырара улахан оруолу ылар кэмэ кэлэр. Ийэтин “маа” диэн ынах маҕырыырын курдук ааттыыр, аҕатын “па-па” диэн сиргэнэр, сирэр дорҕоонунан ыҥыра үөрэнэн хаалбыт оҕо кырдьыбыттарын, мөлтөөбүттэрин кэннэ сирэрэ, аанньа ахтыбата ордук улаатар.
Эдэр, кыанар эрдэхтэринэ сынньалаҥнык, талбыттарынан көрүлүү сылдьаары ыал, кэргэн буолууларын бырахпыттар кырдьар, мөлтүүр, кыаммат саастарыгар туспа көмөҕө син-биир наадыйар кэмнэрэ кэлэрин хойутаан билэн кэмсинэллэр да, айылҕа сокуона кытаанах, барбыт бириэмэ кыайан төннүбэт. Киһи маннык хойутаан кэлэр куһаҕан быһыыга түбэһэрэ элбэҕин быһааран сахалар “Буолар буолбутун кэннэ” диэн этэн эрдэттэн сүбэлии, сэрэннэрэ сатыылларын кэмигэр, хойутаабакка эрэ өйдөөһүн көннөрө сатааһыны үөскэтиэ этэ.
Эдэр ыаллар бэйэлэрэ эрэ туспа баран олоруулара, оҕолоро кырдьаҕас киһини көрбөккө-билбэккэ эрэ улаатарыгар тириэрдэн, оҕо кырдьыы, мөлтөөһүн диэни билбэтин үөскэтэр. Киһи кырдьара бэрт сотору кэминэн кэлэрин эдэр эрдэҕинэ билбэт, санаатыгар да оҕустаран көрбөккэ эрэ сылдьан бэйэтэ кырдьара тиийэн кэлэр. Маннык улааппыт киһи кырдьаҕастары боҕуу, кырдьык даҕаны мэһэйдээччилэр эрэ курдук саныыра үөскүөн сөп.
Эдэр киһи хаһан эрэ бэйэтэ кырдьарын билэн, эрдэттэн сэрэнэн, бэлэмнэнэн, элбэх оҕолонууга дьулустаҕына, баҕа санаатын кэмигэр, хойутаабакка эрэ ситиһиэ этэ. Бу быһаарыы ордук дьахталларга сыһыаннаах. “Дьахтар үйэтэ кылгас” диэн этии дьахтар олоҕун уһунугар буолбакка, оҕо төрөтөр сааһа кылгаһын быһааран биллэрэр. Дьахталлар аһара уһуннук үөрэҕи эккирэтэннэр эбэтэр күүлэйдээн эмньик, оҕо төрөтөр саастарын аһаран кэбистэхтэринэ, кырдьар саастарыгар ханнык эрэ аймахтарыгар сыстар эбэтэр кырдьаҕастар дьиэлэрин иччилиир дьылҕаланаллар.
Соҕотохсуйуу диэн эрэй, муҥ, чуҥкуйуу кэлиитэ эдэр, кыанар эрдэххэ атаахтыы, күүлэйдии сылдьыбыт иэстэри боруостааһын тиийэн кэлиитэ ааттанар. Эдэр, кыанар эрдэхтэринэ кэлэр көлүөнэлэрин туһунан санаабатах, үлэни кыайа-хото үлэлээн тугу эмэни мунньумматах, олохторун киһи быһыытын тутуһан олорботох дьон кырдьар саастарыгар маннык эрэйгэ түбэһэллэр.
Элбэх оҕолоох киһи оҕолорун киһи быһыылаах буолууга ииттэҕинэ, үөрэттэҕинэ кырдьар, мөлтүүр сааһыгар оҕолоро, сиэннэрэ көрүө, харайыа, тиэйэ сылдьыа, атын, туспа дьоҥҥо атаҕастатыа, үүрдэриэ суоҕа этилэр. Сахалар “Элбэх оҕолоох буолуу – дьол” диэн этэллэрэ олох уопутунан итинник чуолкайдык дакаастанарын билигин үөрэхтээхпит дии сананар дьон билбэт, умнубут курдуктар эрээри, киһи олоҕо “Түннүгүнэн чыычаах көтөн ааспытын курдук” бүтэрэ кэлэрэ түргэниттэн кырдьар саас сотору тиийэн кэлэн бэйэтин ыараханын, муҥнааҕын биллэрэрэ соҕотохсуйуу диэн ааттанар.
Кыанар эрдэххэ кыайа-хото үлэлээн-хамсаан, элбэх оҕолонон, иитэн-үөрэтэн, киһи буолууну ситиһиннэрэн улаатыннардахха киһи соҕотохсуйуу диэн эрэйтэн быыһанар кыахтаах. (1,78).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.