Солуну билиини туһаныы
Дьон үксүлэрэ туох эмэ солуну, саҥаны билиэхтэрин баҕарар кистэлэҥ санаалаахтар. Саха дьоно ол санаалара чахчы элбэҕин көрсүһэ түһээт даҕаны “Туох солуннааххын? диэн ыйыппытынан, саҥаны, солуну билэ сатаабытынан бараллара биллэрэр.
Саҥаны, солуну билии киһиэхэ ураты күүскэ өйдөнөн хаалар уратылаах. Оһуобай, ураты саҥаны айыыны билии букатын да умнуллубат буола иҥэн, үгэскэ кубулуйан киһиэхэ ийэ кутун үөскэтэн иһэр. Бу быһаарыы ордук кыра оҕону иитиинэн дакаастанар. Сахалар иитии диэн тылы оҕо өйүн-санаатын төрүттээн биэрии диэн ааттыыллар. Аныгы наукаҕа бу уратыны маннык быһаараллар. Саҥаны, уратыны билии киһи мэйиитигэр нейроннар саҥа холбоһууларын үөскэтэн иһэринэн умнуллубат буола өйдөнөн хаалар.
Сахалар былыргы билиилэригэр ийэ кут диэн ураты өйдөбүл баар. Бу кут оҕо кыра эрдэҕинэ бэйэтэ өссө тугу оҥорбутун өйдөөбөт кэмигэр үөскээн түргэнник сайдар, мунньуллар өйө-санаата буолар. Бу ийэ кут оҕоҕо үөскүүр кэмэ киһини таба көрөр кэмиттэн саҕаланар уонна 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри туох саҥаны, уратыны билбититтэн үгэстэри үөскэтэн хомуллан, мунньуллан эбиллэн иһэр.
Саҥаны билии үгэстэри үөскэтэр уратытыттан тутулуктанан ийэ кут үөскүүр. Саҥаны, уратыны, урут суоҕу билии киһи өйүгэр-санаатыгар үгэһи соҕотохто, билэри кытта үөскэтэриттэн оҕо ийэ кута хомуллар. Умнуллубат үгэстэр ийэ куту үөскэтэллэр. Сахалар бу былыргы билиилэрэ аныгы науканан саҥа дакаастана сылдьар.
Биһиги “Таҥха. Билгэ” диэн үлэни суруйан оҕо иитиитигэр, олох араас өрүттэригэр билгэлээһиннэри оҥорбуппутун билиһиннэрэбит. Сахалар оҕо төрүүрүн кытары таҥхата бииргэ түһэрин былыргыттан билэллэр. Киһи олоҕор төрөөбүт күнэ ураты улахан суолталааҕын анаан бэлиэтээн туһана сылдьаллар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун быһаарар этиигэ таҥха эмиэ сөп түбэһэн икки өрүттэнэр:
1. Олоххо туох үчүгэй кэтэһэрин эрдэттэн билии киһи оҥорор быһыыларын таба сыаналаан биир сыалга түмэн ситиһиилэри оҥорор санаатын күөртээн туһалааҕы оҥорорун улаатыннарар. Араас быстах быһыылар кэлэн иһиилэрин билэн эрдэттэн туох эмэ харыстаныыны оҥордоххо, таҥха туһалааҕа чахчы биллэр.
2. Киһи олоҕор куһаҕан кэмнэрэ тиийэн кэлиилэрин, хаһан өлөрүн эрдэттэн билэн кэбиһэрэ олоххо сыалын, интэриэһин сүтэрэрин үөскэтэрэ куһаҕаҥҥа, киһи санаата түһэригэр, инникигэ эрэлэ мөлтүүрүгэр тириэрдиэн сөп.
Таҥха арааһы, уратыны билэ-көрө сатааһыны үөскэтэрэ аһара бардаҕына кэлин тиһэҕэр солумсаҕырыыга тириэрдэн кэбиһэрэ саҥаны, урут суоҕу билэ сатааһынынан дьарыктаныы киһи быһыытын таһынан бардаҕына куһаҕаны үөскэтэрин биллэрэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн солумсах буолууну үөскэтэр тылы сэбиэскэй былаас кэмигэр булбут "сонун" диэн сахаларга суох тылга уларытан туһаннара сатыыллара солумсах буолуу суох буолбутун курдук сымыйаҕа киллэрэн дьон солумсахтарын аһара улаатыннарда. Куһаҕанынан түмүктэнэр таҥха киһи олоҕун таҥнары эргитэр кыахтааҕыттан букатын да кыһаммакка эрэ сылдьыы, иннэ-кэннэ биллибэти үөскэтэн, олоххо интэриэһи өссө улаатыннарарын туһаныахха сөп.
Таҥханан аһара үлүһүйүү туһаны аҕалара аҕыйах. Киһи олоҕо бэйэтэ тугу оҥороруттан эмиэ тутулуктанан оҥорор быһыытын киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэрин эрэйэр. Айылҕаҕа туох барыта иккилии өттүлэриттэн тутулуктаах сылдьалларыттан аҥардастыы биир өттүн, үчүгэй диэки баран испэтинэн, куһаҕан өрүтэ эмиэ тиийэн кэлэринэн инники кэлиэхтээх куһаҕаны эрдэ билэн кэбиһии киһи олоҕор сыалын сүтэрэригэр тириэрдиэн сөп. Тугу эмэ билгэлээн түөрэх быраҕыыта табыллыбатаҕына киһи санаата түһэрэ, мөлтүүрэ тиийэн кэлэрэ, бу түөрэҕи бырахпат үчүгэйэ улаханын биллэрэр.
Омуктар саҥа үөскээһиннэрэ, сайдыыны ситиһиилэрэ, онтон мөлтөөһүннэрэ кэлиитэ биир киһи олоҕун курдук баран иһэр эрээри, ахсааннара элбэҕинэн уһун кэми ылар. Сайдыыны ситиһии кэмигэр киирбит омук мөлтөөһүҥҥэ сылдьары кыайар кыаҕа улаатар. Бастакы ахсаана эбиллэрэ, онтон иккиһэ аҕыйаан иһэрэ үөскүүр. (1,3).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Таҥха. Билгэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.