Сиэр туһата
Киһи өйө-санаата туохтан да иҥнибэтиттэн, хааттарбатыттан аһара баран иһэр уратыта элбэхтик бэлиэтэнэр. Аһара барар өй-санаа киһи быһыытын эмиэ аһара барыыга тириэрдэрэ куһаҕаны оҥорууну уонна сыыһа-халты туттунууну элбэтэр. Сиэр диэн сахалар былыргы кэмнэртэн олохторугар туһана сылдьар үөрэхтэрэ өйдөрө-санаалара аһара баран хааларын бэйэлэрэ хааччахтаан оҥорор быһыыларын киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэллэрин үөскэтэр. Тулуур уонна туттунар күүс өй-санаа аһара барарын тохтотор аналлаахтар, ол иһин “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун төрөппүттэр туһанан оҕо тулуурун, туттунар күүһүн дьарыктаан, сайыннаран биэрэллэр.
Өй-санаа хаһан баҕарар аһара бара сылдьарын сиэри тутуһуу хааччахтаан киһи оҥорор быһыытыгар киллэрэн биэрэр аналлаах. Аһара барар өй-санаа киһи оҥорор быһыыта эмиэ аһара барарын үөскэтэриттэн киһи бэйэтэ тулуурун, туттунар күүһүн улаатыннаран, сиэри тутуһан өйүн-санаатын хааччахтыы сылдьарын ситиһэриттэн Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕин сүрүн төрүтэ буолар.
Олус былыргы кэмнэргэ дьон үрүҥү, хараны, ол аата үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны тус-туспа арааран олохторугар туһанан эрдэхтэринэ сиэр үөскээбит уонна “Туох барыта үһүстээх” үөрэҕи арыйан өй-санаа сайдарыгар аһара барарын тохтотон туһаны оҥорууга тириэрдэриттэн Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕин олохтообут.
Сиэр үчүгэйи оҥорор санааттан үөскүүрүттэн уонна үчүгэй быһыылары киһи оҥороругар тириэрдэринэн үчүгэй, туһалаах быһыылары элбэтэргэ аналлаах. Сиэри тутуһан оҥоруллар быһыы табыллан, сатанан үчүгэй буолан тахсан туһаны аҕалара эрдэттэн, оҥоруох инниттэн быһаарыллар кыахтанар.
Киһи оҥорор быһыылара икки аҥы арахсан; үчүгэй уонна куһаҕан буолан тахсалларыттан, үчүгэй өттүн диэки тутуһан ортотунан түбэһиннэрэн элбэхтик оҥордоххо сиэр үөскээн тахсар. Сиэр диэн өй-санаа буоларынан элбэхтик хос-хос хатылаатахха күүһүрэн үгэскэ кубулуйар, умнуллубат турукка тиийэн элбэхтик туттуллар уонна үчүгэйи оҥорор туһугар сиэри тутуһа сылдьыы табыллар.
Сиэр киһи үчүгэйи оҥорбут быһыыларын, холобурдарын хос-хос хатылаан элбэхтик оҥороруттан мунньуллан үөскүүрүттэн, үчүгэйи, туһалааҕы оҥорууну элбэтэргэ аналланар.
Киһи субу оҥорбут быһыыта куһаҕаҥҥа тириэртэҕинэ, ол быһыыны аны хатылаан оҥорбокко, хаалларан, умнан истэҕинэ табыллар, онтон үчүгэйгэ тириэрдибит быһыылары элбэхтик хатылаан хос-хос оҥороруттан үгэс, сиэр үөскээн тахсар. Үчүгэйгэ тириэрдибит быһыыны хатылаан оҥоруу сиэри тутуһууну үөскэтэн иһэр.
Киһини санаата салайарыттан сиэри тутуһуу киһи быһыыта диэн өй-санаа хааччаҕын иннинэ үөскээбититтэн, дьон киһи быһыылаах буолууну ситиһэллэригэр тирэх, олук буолан көмөлөспүт. Киһи өйө-санаата хаһан баҕарар ситиспит таһымыттан аһара бара сатыырын, ол иһин сыыһаны, куһаҕаны оҥордоҕуна элбэхтик хатылаан үксэтэн кэбиһэрин сиэри тутуһа сылдьыыта хааччаҕы үөскэтэн тохтотон, оҥорор быһыытын киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэригэр туһалыыр.
Сиэри тутуһуу диэн дьон олохторугар туһалаах, үчүгэй быһыылары үгэс оҥостон үйэлэргэ тутуһа сылдьаллара ааттанар. “Туох барыта сиэрдээх-туомнаах” диэн этии киһи бары оҥорор быһыыларын былыргыттан туттулла сылдьар үчүгэй быһыылары үтүктэн оҥорорун үөскэтэн куруук сиэри тутуһа сылдьыыга тириэрдэн кэлин туомҥа, онтон киһи быһыыта диэн Киһи таҥара үөрэҕэ тутуһан оҥорор быһыы аһара барарын тохтотор хааччаҕар кубулуйарын биллэрэр.
Саҥаны айыы, айыыны оҥоруу киһи билбэт буолан оҥорбот быһыытыгар киирсэринэн сиэри таһынан барыыны үөскэтэр. Элбэх уратыны, сыыһаны оҥорууга тириэрдэр быһыы буолан тахсарынан сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн хааччахтаан аҕыйата, киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэ сатыыллар.
Дьон элбэхтик оҥоро сатыыр саҥаны айыыларыттан биир эмэ саҥаны айыы табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны оҥорор. Сахалар туһаны оҥорор саҥаны айыыны бэрт сэрэхтээхтик, кырдьаҕас киһи этэр “Кэс тылын” тутуһан оҥороллоругар ыҥыраллар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн олохторугар таба туһанар элбэх уопуттаах дьон этэн, ыйан биэриилэрин туһанан оҥоруллар саҥаны айыыны “Кэс тылы” туһаныы диэн ааттыыллар.
Өй-санаа туохтан да иҥнибэтинэн, туох да кыайан туппатынан аһара барара элбэҕин сиэри тутуһуу хааччахтаан тохтотор. Сиэр сөп түбэһии, тэҥнэһии өрүтүн үөскэтэн үчүгэй уонна куһаҕан диэн быһаарыылар, ол аата икки өрүттэр икки ардыларыгар, ортолоругар үөскээн тахсарын туһана сылдьыы эрэйиллэр. Сиэри тутуһуу киһи быһыытын үөскэтэрин тэҥинэн “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини уонна Үс дойдуну быһааран олоххо киллэрбит.
Сиэри кыра санаа сыыһын курдук санааһын сыыһа. Сиэр үчүгэй быһыылары оҥоруу элбэхтэ хатыланан үгэскэ кубулуйбуттарыттан үөскүүр, ол иһин сиэри таһынан барыы иэстэбили үөскэтэн сыыһа-халты туттунууга тириэрдэрэ быһаарыллар. Биһиги бу үлэбитигэр ол иэстэбил үөскээһинин ырыттыбыт.
Сэбиэскэй былаас олоххо киириитэ диэн Аан дойду үрдүнэн биллэр саҥаны айыыны оҥоруу буолбута. Бу саҥаны айыы урукку олох үгэстэрин, сиэрин үлтү сынньан суох оҥорбута, сиэри тутуһуу диэн суох буолбута, хаалбыта. Дьон бары саҥаны айыыны оҥоруу “үчүгэй” диэн салайааччылар албыннарыгар киирэннэр сымыйа “коммунизмы” тута сатаан элбэх сыыһа-халты туттунуулары оҥорбуттара.
Билигин ол сыыһалар дьайыыларыттан сэбиэскэй былаас эстэн, аны ырыынак олоҕор, ол аата ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы, баайдар баһылыыр олохторугар төннүү баран иһэр. Былыргы олох үгэстэрин, сиэрин төннөрүү ирдэнэр кэмэ кэллэ.
Саха омуга сайдан иһиини ситиһэригэр ыал буолуу былыргы үгэстэрэ ордук улаханнык туһалыыр кыахтаахтар. Ыал буолуу үгэстэрин тутуспат буолуу дьахталлар көҥүллэринэн барыыларын үөскэтэрин билигин билэн сылдьабыт. Дьахталлар буруйу оҥоруулара эр дьону кытта тэҥнэһэн эрэр. Сиэри тутуспаттарыттан хантан эрэ булунан оҕоломмуттара араас ыарыылардаах буолаллара элбээтэ уонна Кут-сүр үөрэҕин билэн тутуспаттарыттан эдэрдэр иитиилэрэ, үөрэтиилэрэ табыллыбакка, атаахтатыы өттүгэр халыйан хаалан араас буруйу-сэмэни оҥороллоро үксээн иһэр.
Сахалар саамай ытыктыыр, киһи өйө-санаата сайдыытын үөскэтэр таҥараларын үөрэҕинэн Үрүҥ Аар тойон таҥара буолар. Сиэри таһынан барыы сыыһа-халты туттунууну үөскэтэрин аҕыйатаары Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ олоххо киирэн туттуллар.
“Олоруу кэминэн” диэн этиини кэпсэтии буоллар эрэ истэбит. Бу этии дьон олоҕо кэм, сайдыы киириитэ киллэрэр уларыйыыларыттан хаалан хаалбакка, аһара баран инники да түспэккэ, тэҥҥэ барсан иһэрин быһаарар суолталааҕын сахалар куруук туһаналлар.
Сиэр туһата диэн үчүгэй уонна куһаҕан диэн быһаарыылар икки ардыларынан түбэһэр таба, сөптөөх быһаарыыны булунарга уонна "Туох барыта үһүстээх" диэн өй-санаа үөрэҕэ үөскүүрүгэр олук, тирэх буолбут. (1,3).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Сиэр. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.