Сиэри тутуһуу
Саха дьонун олохторун, Үрүҥ Аар тойон таҥараларын үөрэҕэ “Сиэри тутуһа сырыт” диэн үөрэтэр. Бу үөрэҕи ааспыт үйэлэргэ элбэх көлүөнэлэр билэн-көрөн, үөрэтэн оннун булларбыттарын билигин туһанабыт. Киһи оҥорор быһыылара уонна майгына хайдахтарыттан тутулуктанан хайдах киһи буолара быһаарыллар:
1. Үчүгэйи оҥорор, үчүгэй майгылаах киһи.
2. Киһи куһаҕаны оҥоруута, куһаҕан майгыланыыта.
3. Сиэри, киһи быһыытын тутуһуу, бу икки өрүттэр икки ардыларын, ортолорун тутустахха үөскээн тахсарын сахалар тутуһаннар Киһи таҥара үөрэҕин олоххо киллэрбиттэр уонна Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ диэн ааттаабыттара биллэр таҥараны үөскэппит.
Үчүгэйи оҥорор киһи үчүгэй киһи буолар. Киһи оҥорор быһыыта үчүгэй диэки аһара баран халыйыыта үчүгэйтэн үчүгэйи үөскэтэн кэрэ диэҥҥэ тиийдэҕинэ өйүгэр-санаатыгар улахан халыйыы үөскүүрүттэн кэрээнтэн тахсыы тиийэн кэлиэн сөбүттэн киһилии санаалаах дьон сэрэнэ, харыстана сырыттахтарын табыллар.
Аһара “үчүгэйбин” диэн ааттаммыт киһи атыттары аннынан саныырыттан туората сатыыра үөскээтэҕинэ сэриини да саҕалыырыттан туттуммат буолуута үөскээн тахсарын уһун үйэлээх сахалар билэн кэрээнтэн тахсыы диэн куһаҕан суолталаах этиини үөскэппиттэр.
Сиэри тутуһуу киһи быһыыта диэн өй-санаа хааччаҕын иннинэ үөскээн, дьон киһи быһыылаах буолууну ситиһэллэригэр тирэх, олук буолан көмөлөспүт. Киһи өйө-санаата хаһан баҕарар ситиспит таһымыттан аһара баран тупсууну ситиһэ сатыырыттан сыыһаны элбэтэн кэбиһэрин сиэри тутуһуу хааччахтаан, көннөрөн оҥорор быһыытын киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэр аналлаах.
Куһаҕаны оҥорор дьону ханна баҕарар сөбүлээбэттэр, хааччахтыы сатыыллар эрээри, син-биир баар буола тураллар. Билигин даҕаны уоруйахтар, куһаҕаны оҥорооччулар бааллар, ону тэҥэ, киһи тугу сирбитин, сөбүлээбэтэҕин, туората көрбүтүн куһаҕан диэн ааттаан кэбиһэрэ хаһан баҕарар баар буолан кэлэн иһэр.
Киһи оҥорор быһыыта барыта ханнык; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу санаалааҕыттан тутулуктанар уонна бу санааларын оҥорон таһаарар кыахтааҕыттан арахсан икки өрүттэнэн тахсаллар. Сахаларга айыы диэн киһи оҥорор быһыытын быһаарар тыл икки өрүттээх өйдөбүллээх; киһи оҥорор быһыыта үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарын чуолкайдаан биэрэр. Киһи оҥорбут саҥаны айыыта үчүгэй, туһалаах айыы буолан таҕыстаҕына үрүҥ айыы диэн ааттанар, онтон куһаҕан буоллаҕына хара айыы буолан тахсан быраҕыллар, хаалар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ киһи үчүгэй санаалара элбиирин үөскэтэр. Киһи аан маҥнай саныыр, санаатыгар оҥорон көрөрө айар диэн тылынан этиллэр, онтон ол санаатын илэтигэр оҥорон таһаар-даҕына киһи быһыытыгар кубулуйар эбэтэр ким да өссө оҥорон көрө илик быһыыта буоллаҕына айыы диэҥҥэ уларыйар. Атын дьон хайдах сыаналыылларыттан тутулуктанан икки өрүттэнэн хааларыттан үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсыан сөбө быһаарыллар.
Киһи саҥаны айыыны, уратыны оҥордоҕуна ханнык быһыыны, туох саҥаны айыыны оҥорбутун дьон көрөр, билэр кыахтаннахтарына сыана биэрэн үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу быһаараллара табыллар. Киһи бэйэтэ оҥорбут быһыытын “үчүгэй” диэн быһаарара, этэрэ элбэҕиттэн, саҥаны айыы хайдаҕын быһаарыыга атыттар сыаналааһыннара хайаан да оҥоруллара табыллар.
Саҥаны айыыны оҥоруу үчүгэй дуу эбэтэр куһаҕан дуу буолан тахсара быһаарыллара, оҥоруллубутун кэнниттэн төһө эмэ уһун кэми ылыан сөп. Улуу Өктөөп өрө туруута олус улахан саҥаны айыы буолан баран дьон олоҕор оҥорбут куһаҕана 74 сыллар кэннилэриттэн биллэн тахсан сэбиэскэй былаас эйэлээхтик эстибитэ.
Сахалар киһи санаатын уонна оҥорор быһыыларын уратыларын, тус-туспаларын быһаарыыга илэ диэн тылы тутталлар. Илэ көрүү диэн дьиҥнээхтик, субу баарын көрүү ааттанар уонна Бу эбэтэр Орто дойдуга сылдьары биллэрэргэ аналлаах тыл буолар.
Киһи санаата эрэ сылдьар сирэ туспа дойду, Ол эбэтэр Анараа дойду диэн ааттанар. Өлбүт киһи өйө-санаата этиттэн-сииниттэн арахсан, туспа баран айыы буолан Анараа дойдуга сылдьарын сахалар билэллэр. Бу кэмҥэ Анараа эбэтэр Ол дойдуну Үөһээ дойду диэн ааттааһын олоххо киирэн сылдьар.
Дьон бэйэлэрэ сылдьар сирдэрин Бу дойду диэн урукку кэмҥэ ааттыыллар этэ. Билигин Бу дойду диэн быһаарыы Орто дойду диэҥҥэ үтүрүттэрэн, баһыттаран соччо туттуллубат буолла. Бу быһаарыыны тутустахпытына киһи санаата туспа Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьара быһаарыллар. Түүлү көрүү уратыта диэн киһи санаата үгэс буолан, Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьарын көрүүнү биллэрэр. Ол дойдуга санаа аһара түргэнник сылдьар, ол иһин түүлгэ ханна баҕарар сонно тиийиллэр уонна үгэстэри үөскэппитин көрүллэр.
Үгэстэри үгэс буолбут өйдөбүллэр диэн быһаардахха ордук табатык өйдөнөр кыахтаналлар. Үгэс диэн умнуллубат буолууга тиийэн киһини бэйэтин хамсатар кыахтаммыт өй-санаа буолар уонна киһи түүлүгэр бу үгэскэ иҥэн сылдьар өйдөбүл көстөрө быһаарар оруолу ылар. Атын дойдуга сылдьарынан санаа туохтан да иҥнибэт, тутуллубат, ханна баҕарар санаатар эрэ тиийэр кыахтаах. Бу санаа киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйдаҕына илэ диэҥҥэ уларыйар, Бу дойдуга кэлэр, киһи хараҕар көстөр уонна субу баара тугу оҥорбутуттан биллэр кыахтанар, ханнык эрэ хамсааһыны үөскэтиэн эмиэ сөп. Санаа илэ диэҥҥэ уларыйыыта, Ол эбэтэр Анараа дойдуттан Бу дойдуга тиийэн кэлэн тугу эмэ оҥорорун, тугунан эмэ биллэрин үөскэтэр. Киһи бэйэтэ бу уларыйыылар үөскээбиттэрин көрөн эбэтэр атын көрүҥүнэн билэр кыахтанар. Санаа киһиэхэ оҥорор дьайыылара тус-туспалар, барыта ханнык; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу санаалардааҕыттан тутулук-танар. Үчүгэй санаа үчүгэй быһыылары оҥорорго тириэрдэрэ туһаны оҥорор, онтон куһаҕан санаалар киһи куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһэригэр тириэрдэннэр олоҕун алдьатыахтарын сөп. Үчүгэйи оҥоруу үксээтэҕинэ олох сайдар, тупсар, онтон куһаҕан быһыылар элбээтэхтэринэ олох кэхтэр, сайдыыттан хаалар кэмэ саҕаланар.
Саха дьоно барылара сиэри тутуһаллар, таһынан барбаттар. Сиэри тутуһуу куһаҕан санаалары санаабат буол диэн үөрэхтэн саҕаланан, үчүгэй санаалары элбэхтик санаан, үчүгэй үгэстэри үөскэтинэн, үчүгэй быһыылары оҥорору үксэтэр. Киһи бэйэтигэр үчүгэйи баҕарар санаа-лара хаһан баҕарар элбэхтэринэн, үчүгэй санаата үксүүрүн ситиһэр туһугар, атын дьоҥҥо үчүгэйи баҕарар санаалара элбээтэхтэринэ табыллар. Ол аата киһи үчүгэй санаатын атын дьоҥҥо үчүгэйи санаан элбэтэрэ ордук тиийимтиэ, үгүстүк туһаны оҥорор.
Киһи бэйэмсэх санаата куруук баар. Бэйэтигэр үчүгэйи оҥостор санаата хаһан баҕарар элбээн хаалар. Баҕа санаа эбиллэн ыра санааҕа кубулуйан аһара баран иһэрин, киһи илэтигэр оҥорор кыаҕа суоҕа эрэ тохтоторуттан, Аан дойдуга Ырай олоҕо эбэтэр “комму-низм” кыайан кэлбэттэр. Үчүгэйи оҥоруон баҕара саныыр киһи сыыһа-халты туттунара киирэн кэлэриттэн куһаҕаны оҥорон элбэтэн кэбиһэрэ, куһаҕан диэн суох буолбатын үөскэтэ турар.
Киһи сыыһа-халты туттунан куһаҕаны элбэтэн кэбиспэтин сиэри тутустаҕына эрэ ситиһэр кыахтанар. Сиэри тутуһуу диэн киһи сыыһа-халты туттунарыттан харыстаныыта, көмүскэлэ буолар. Инники олорон ааспыт көлүөнэлэр үчүгэй диэн ааттаан оҥорбут быһыылара үгэс буолбутун үтүктэн оҥордоххо, билигин да сыыһа-халты буолара аҕыйыыр. Былыргы үйэлэргэ үөскээбит өс хоһоонноро табаларын иһин, билигин да туһана сылдьабыт.
Сиэр диэн дьон үчүгэйи оҥорор санаалара үгэскэ кубулуйбуттарыттан үөскүүрүттэн, ону тутуһа сырыттахха оҥорор быһыы сыыһа-халты буолара аҕыйыыр. Саха дьоно сиэри тутуһан олохторун олороллоруттан сыыһа-халты туттуналлара аҕыйах. Сиэри тутуһуу киһи быһыытын тутуһары үөскэтэр. Ол иһин үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй, киһилии быһыылары оҥорор кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһан “Үчүгэй санаалардаах буол” диэн үөрэтэр.
Көрсүө, сэмэй буолуу сиэри тутуһууну үөскэтэринэн киһи сыыһа-халты туттунан кэбиһэрин аҕыйатар. Көрсүө, сэмэй киһи олоҕун устата үчүгэйи элбэҕи оҥорор кыахтааҕын билэн, сахалар оҕолорун көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэр, үөрэтэллэр. (1,94).
Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыахтааҕын арыйан Леонид Попов маннык суруйар: “Тороев кини этэрин барытын итэҕэйдэ. Чуура тугу баҕарар оҥорор кыахтаах: үрдүк үтүөнү даҕаны, бары куһаҕаны даҕаны”. (2,165).
Сиэрдээхтик туттуна сылдьыбат, киһилии майгына, тактичнайа суох, ньүдьү-балай киһини куруубай диэн ааттыыбыт. Куруубай дьону кытта кыайан уһун, үйэлээх сыһыан олохтоммот. (3,41).
Сэбиэскэй былаас өрө туруу, сэрии күүһүнэн салайар былааһы былдьааһынтан үөскээбитэ. Урукку олох сиэрин, туһалаах үгэстэрин барыларын суох оҥорбута сэтэ туолан, бу былаас эйэлээхтик эстибитэ. Билигин төһө эмэ ырыынак олоҕо кэлбитин иһин, бу эстибит былаас тобохторо; суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ уонна учуонайдара ол кэмтэн ыла “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэллэриттэн сиэри тутуһуу өссө да кыалла, олоххо киирэ илик.
Киһи өссө билбэт буолан оҥорбот быһыытын оҥордоххо саҥаны айыы буолан тахсарын, куһаҕана элбээн хааларын уонна оҥорбут быһыыта үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын үлэһит сахалар чуолкайдык билэллэр. Сымыйата элбэх “айыы үөрэҕин” үлэһиттэр ылымматтар. Саха тылын харыстыыр ааттаах тыл үөрэхтээхтэрэ айыыны “үчүгэй” диэн сымыйанан этэннэр, сиэри таһынан барыыны үөскэтэллэр. Бу нууччалыы үөрэхтэрэ баһыйан хаалбыт дьон сахалыы өй-санаа сайдыытыгар мэһэйи оҥоро сатыыллара элбээн иһэрин биһиги үлэлэрбититтэн булуохха сөп.
Сиэри тутуһа сылдьыы өй-санаа аһара барарын тохтотон, сыыһа-халты туттунууну, куһаҕаны оҥорууну аҕыйатарынан киһи үчүгэйи оҥорорун элбэтэрин сахалар тутуһаллар. (4,15).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. – 112 с.
2. Попов Л. Тоҕой Сэлэ. (Роман. 1-ая книга). – Якутск: Кн. изд-во, 1976. – 256 с.
3. Попов Б.Н. Киһи киһиэхэ сыһыана: филос. эссе. – Дьокуускай: Бичик, 2009. – 96 с.
4. Каженкин И.И. Сиэр. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.