Саха төрөппүттэрин албыннааһын
Дьон ону-маны, уратыны булан оҥорон аатыра, тугу эмэ ситиһэ охсуохтарын баҕара саныыллара хаһан баҕарар элбэх. Ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыылары булан оҥорон уратыларын биллэрэ сатыыллар.
Элбэх үөрэхтэммит иллэҥ, ону-маны суруйары баһылаабыт дьон үксээн хаалбыттара ол-буну була сатаан сахалыы итэҕэл үөрэҕин буккуйааччылары элбэттилэр. Бу кэмҥэ тугу эмэ булан суруйдум даҕаны итэҕэл үөрэҕэ баар буолуо диэн сыыһа санааччылар элбээн сылдьаллар. Ону-маны була сатаан оҥорон былыргы кэмнэргэ үөскээбит уонна дьоҥҥо туһалааҕа быһаарыллан туттулла сылдьар сахалыы таҥара үөрэҕэр киллэрэ сатааччылар буккууру оҥороллор.
Сахаларга суох “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны оҥорон атеист буолан хаалбыт дьону албыннааһыны тыл үөрэхтээхтэрэ туһана сылдьаллар. Олох салгыы баран истэҕинэ дьон албыны, сымыйаны син-биир билэн иһэллэриттэн сымыйа арыллан тахсыыта албыннааһыны, сэти үөскэппит дьоҥҥо иэстэбили үөскэтэн таһааран син-биир тохтотор. Ким да, кимиэхэ эрэ албынната сылдьыан баҕарбатыттан, бу албыны оҥоро сылдьар дьон биллэн хаалыылара атыттар итэҕэллэриттэн, эрэллэриттэн тахсалларыгар тириэрдэрэ иэстэбили үөскэтиэн сөп.
Араас албыны, була сатааһыны туһананнар сахалыы итэҕэл дьоҥҥо таба өйдөммөт буолан хаалан буккууру оҥороро элбээтэ. Былыргы кэмнэртэн биллэр улахан айыылары ыйдар ааттарыгар сыһыаран хос туһана сатааһын букатын сыыһа, була сатаан сымыйалааһын буолар. Айыылар киһиэхэ ханнык ыйтан тутулуга суох көмөлөһөллөр. Сэтинньи ыйга баар буолар диир Байанай таҥара булчуттар таҥаралара, айыылара буолар. Бу таҥара дьон сылы быһа бултуулларыгар көмөлөһө сылдьара ый уларыйарыттан тутулуга суох, хаһан да аҕыйаабат.
Айыыларга ол-бу араас астары, ону-маны сыбыы сатааһын диэн була сатаан оҥоруулар буолаллар. Айыылар диэн өлбүт дьон ураты санаалара буолан аска-таҥаска кыһамматтар, эттэрэ-сииннэрэ суох буолан саҥа киирэр уларыйыыны ылымматтар. Бу була сатаан эбиилэри киллэрэн биэрии сахалыы итэҕэл үөрэҕин аһара уустугурдан, буккуйан, туһата суох оҥорон эрэр.
Маат диэн дорҕооннорун дьайыыта иҥэриллэ сатыыр суолтатыгар сөп түбэспэт тыл ааттанар. Тыл үөрэхтээхтэрэ оҥоро сатыыр араас, киһи өйүгэр түспэт, тыла өҕүллэн сатаан саҥарбат тыллара бары маат курдук куһаҕан дьайыыны оҥороллор. Бу куһаҕан дьайыылаах тыллар эдэр оҕолорго саха тылын үөрэтии туһата суох, ыарахан диэн өйдөбүлү биэрэн иҥэрэн кэбиһэллэр. Эдэрдэр саха тылын үөрэтэллэрин быраҕан нуучча тылыгар көһөллөрө элбээн иһэрэ ити быһаарыыттан тутулуктанар.
Аһара үгүс маат курдук уустук тыллары элбээн хаалбыт тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорон уонна салайар былаастарын туһанан саха тылыгар киллэрэн иһэллэриттэн тылы үөрэтии ыараан, уустуга, эрэйэ эбиллэн тахсар. Итэҕэл үөрэҕэ тылтан буолбакка үлэ оҥорон таһаа-рыытыттан, үйэлэргэ үөскээбит олох үөрэҕиттэн, өй-санаа үгэс буоларыттан үөскүүрүнэн сүрүн дьайыытын оҕо иитиитигэр, үөрэтии-тигэр туһаайарын үөрэхтэммит ааттаах дьон билбэттэр.
Бу кэмҥэ Саха сиригэр элбэх омуктар мустан олороллоруттан саҥа омук үөскүүр кэмэ кэлэн иһэр. Хайа омук тыла саҥарарга судургу, боростуой даҕаны эдэрдэр ол тылы үөрэтэллэрэ, баһылыыллара саҕаланан баһыйар оруолу ылан барар кыахтанар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылын саҥа, маат курдук тылларынан эбэн биэрэн үөрэтэргэ ыаратан кэбиһэннэр эдэрдэр абааһы көрөн үөрэппэт буолан иһэллэр. Үөрэтэргэ чэпчэки, урукку баарыттан уларыйбакка сылдьар нуучча тылын үөрэтэллэрин ордорор буолан эрэллэр.
Ол-бу араас, саҥа тыллары булан, оҥоро сатаан тылы уларыта, тупсара сатааһын сэти үөскэтэн эдэрдэр атын омук тылыгар, нууч-чалыыга көһөллөрө эбиллэн иһэр. Омук сайдыыны ситиһэригэр туһата суох, былыргы олоҥхо кэмигэр сахалары төннөрө сатыыр тыл үөрэхтээхтэрин аныгы, сайдыыны ситиһии кэмигэр туоратыы, тохтотуу эрэ саха омук салгыы сайдарыгар тириэрдэр буолла.
Сахалыы Кут-сүр үөрэҕэр оҕо кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ ийэ кута саҥа билбит үгэстэриттэн үөскээн иһэр уонна улааппытын да кэннэ туһалыы, салайа сылдьар диэн этиллэр. Бу оҕо өйө-санаата сайдыытыгар, киһи буолууну ситиһэригэр туһалаах үөрэҕи төрөппүттэр туһаннахтарына эрэ оҕо иитиитин кыайан таба суолунан салайаллар.
Үгэстэр үөскээһиннэрин уратылара манныктар:
1. Туох эрэ уратыны, саҥаны билии, көрүү үгэһи үөскэтэн иһэр.
2. Ханнык эмэ быһыыны оҥоруу хатыланнаҕына үгэһи үөскэтэр.
3. Көрөн, истэн үөрэниини элбэхтик хос-хос хатылаан умнуллубат турукка тириэрдэн үгэһи үөскэтинэн туһаныы.
Мин саҥа улаатан иһэн элбэх бырааттарбын, балыстарбын ийэм, эбэм көрөллөрүгэр элбэхтик көмөлөспүтүм. Билигин бары үлэһиттэр. Эбэбит оҕолору барыларын кыахтарыттан көрөн соруйан ону-маны оҥотторон иһэриттэн бары үлэлии үөрэнэллэрэ ситиһиллибит.
Ким эрэ эппитин толоруу хос-хос хатыланнаҕына соннук үгэһи үөскэтэн кэбиһэрэ уонна атын киһини үтүктүүттэн киһи быһыытын тутуһуу үөскээн тахсара итинник быһаарыллара сөп.
Сиэним кыра, саҥа олорор эрдэҕинэ Кут-сүр үөрэҕинэн дьарык-тана сылдьан оҕоҕо үгэс үөскүүрүн боруобалыыр санаа киирдэ. Туох эмэ ураты быһыыны, саҥаны айыыны оҥорон үгэс сонно оҕоҕо үөскээн хааларын быһаарыы эрэйиллэрэ тиийэн кэллэ.
Ыскаап аттыгар оонньуурдары көрө олорор оҕо икки атахтарыгар улахан сибэкки угуллар вазаларын кэтэрдитэлээн кэбистим. Ураты быһыы, саҥаны айыы буолан соһуйда, сэргээтэ. Атахтарын хамсата оонньоото. Солуна ааспытын кэннэ уһулан уурдубут.
Үгэс биирдэ оҥорору кытта сонно үөскээбит буоллаҕына, хас да хонон баран ону хатылаан оҥоруу табыллыан сөп. Ону боруобалаан көрөөрү ыскаап аттыгар кэлэн аанын аһан вазалары таһааран биэр-биппэр атахтарыгар кэтитэлээн кэбистэ. Төһө эмэ өр кэмҥэ соннук оонньоон баран атын аралдьытар оонньуурдар кэлэннэр уонна бу быһыы туһата суоҕа быһаарыллан кэлин бырахпыта.
Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ оҕону үлэлииргэ үөрэтиигэ кыра эрдэҕинэ “Туһа киһитэ” оҥоруу туһалыырын этэн биэрэр. Ийэ кута сайдар, иитиллэр кэмигэр үлэлиир үгэстэргэ үөрэммитэ баҕа санаа буолан улааппытын кэннэ үлэҕэ үөрэнэригэр туһалыы сылдьар.
Саха омук сайдан иһиитигэр, оҕо ийэ кутун иитиигэ албын “айыы үөрэҕэ” оҥорор куһаҕана ордук улаатта. Кинилэр оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн сымыйанан этиилэрэ эдэрдэр оҕолорун ийэ кутун иитиигэ кыһамматтарын үөскэтэн сылдьар. Сымыйанан була сатаан оҥоруллубут “айыы үөрэҕин” тохтотор кэм кэлбитин төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. Кинилэр баар-суох оҕолорун өйүн-санаатын айыы “үчүгэй” диэн сымыйанан этэн буккуйаннар улаатан иһэн сыыһа-халты туттунан кэбиһэрин элбэтэллэр.
Оҕолор өйдөрө-санаалара сайдарын туһугар салайааччылар буол-бакка төрөппүттэр эрэ кыһаналлар, оҕо улааттаҕына кинилэргэ туһаны оҥорор. Сымыйа, оҕону сыыһа үөрэтиигэ тириэрдэр “айыы үөрэҕин” тохтотууга төрөппүттэр аан бастаан кыһаныахтара этэ.
Көрсүө, сэмэй майгылаах, бары үлэни баһылаабыт саха омуга сайдыы суолугар киирэн иһэрин мэһэйдэһэ, туорайдаһа сатыыр тыл үөрэхтээхтэрин итэҕэл үөрэҕиттэн тохтоттоххо, туораттахха табыллар. Омугу үлэ эрэ сайыннарарын билэн үлэһиттэр сахалыы таҥара үөрэҕин олоххо киллэрэн туһаналлара ирдэнэр көрдөбүл буолла.
Итэҕэл үөрэҕэ диэн олох үөрэҕэ буолар. Ол аата олох уопутуттан хомуллан үйэлэргэ үөскүүр үгэстэр итэҕэли үөскэтэллэр. Сахаларга, сорох омуктарга итэҕэл үөрэҕэ киһи таҥара диэн ааттанан олоххо киириитэ 3,5 тыһыынча сыллартан ордубута быһаарыллан эрэр. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ ол кэмҥэ сайдан билиигэ тахсыбыта дакаастаныан сөп. Онтон саҥа итэҕэл үөскээн олоххо киириитэ кырата 300 сылы ылара омук сайдыыны ситиһэр кэминэн, биир династия үйэтин уһунунан быһаарыллара табыллар.
Билигин тыл үөрэхтээхтэрэ баһылаабыт курдук сананан сахаларга суох “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны булан оҥоро сатыыллара бу кэмтэн ыла хаалыаҕа. Сэбиэскэй былаас ордон хаалбыт тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна оччотооҕу учуонайдар билигин даҕаны дойдуну салайыыга кыттыһа сылдьалларыттан бу куһаҕан быһыы тарҕанан хаалла. Сотору ырыынак олоҕо киэҥник тарҕанна-ҕына республика бюджетын туһата суохха ыскайдааһын суох буолла-ҕына, бу халыйыы тохтуоҕа. Үлэһиттэр бэлэмнэригэр олорон эрэ өссө албынныы сатыыллара аһара барара элбээтэ.
Ийэ кута үчүгэй быһыыларынан иитиллибит, туруктаах өйдөөх-санаалаах оҕо улааттаҕына үлэни кыайа-хото үлэлээн аймахтары уонна омугу сайыннарар кыахтанарын туһаныахпыт этэ. (1,31).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.