Саха тылын харыстааһын

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Перейти к навигации Перейти к поиску

Саха тылын харыстааһын диэн тылы урукку баарыттан дорҕооннорун уларыппат буолуу ааттанар.

Сахабыт тыла олус былыргы кэмнэргэ, киһи өйө-санаата саҥа сайдан эрдэҕинэ үөскээн оннун булуммут. Сахабыт тылын уларыта сатаабыт сэбиэскэй былаас баттала 1991 сыллаахтан уурайбыта.

Бука бары сахабыт тылын харыстыыбыт, уһун үйэлэр тухары уларыйбакка баар буолуоҕун баҕарабыт. Олох сайдан иһиитэ, атын омук тыллара киириилэрэ, сайдыыны ситиһэн иһэр омук тыла хайаан да эбиллиэхтээҕин, саҥа, урут суох тылларынан байыахтааҕын быһаарар.

Үөрэх-билии олус күүскэ сайдарыттан сайдыыны ситиһэн иһэр омукка урукку кэмҥэ бэйэтигэр суох саҥа тыллар атын, сайдыылаах омуктартан тохтоло суох киирэн иһэллэр. Сахабыт тылын харыстыырга баар, билигин туттулла сылдьар тылларбытын үс тус-туспа бөлөхтөргө арааран баран бастакы бөлөҕү ордук кыһанан харыстыыр туһата ордук улахан буолуо диэн барыл оҥорбуппут:

1. Омукка бэйэтигэр сыһыаннаах тыллар; айылҕаҕа, киһиэхэ бэйэтигэр, кыылларга, сиргэ-уокка, дойдуга сыһыаннаахтар. Ити тыллары саха омук төрүт тылларынан ааттыахха сөп.

2. Үөрэххэ-билиигэ сыһыаннаах тыллар.

3. Үлэҕэ-хамнаска сыһыаннаах тыллар. (1,63).

Тылбытын маннык тус-туспа бөлөхтөргө арааран харыстааһын сайдыыны-үүнүүнү ситиһиигэ, атын омуктартан билиини ылыныыга туһата улахан. Бастакы бөлөх төрүт тылларбыт букатын уларыйбаттарын үөскэтэн омукпут уһун үйэлээх буолуутун ситиһэбит.

Саха тылын харыстааһын диэн тыл төрүт тутулугун, тылга иҥэн сылдьар өйдөбүлүн уонна дорҕооннорун уларыппат буолуу ааттанар. Бу быһаарыылары биир биир ыламмыт арыыйда дириҥник ырытыахпыт:

1. Тыл төрүт тутулуга. Саха тылын тутулуга нуучча тылыттан ураты. Нуучча тылын төрүтэ тыл ортотугар түбэһэр курдук икки өттүттэн самалык эбиилэрдээх буоллаҕына, сахабыт тылыгар тыл төрүтэ тыл саҕаланыытыгар турар уонна салгыы үөскүүр тылларга барыларыгар дьайыыта тиийэр. Холобурга, быс диэн төрүттэн үөскээн тахсар бары тылларга «быс» диэн өйдөбүл барыларыгар иҥэн сылдьар. Быс – быһах – быстыы – быстарбыт – бысталаммыт.

«Кыр» диэн тыас куһаҕан өйдөбүлүн бу тылтан салгыы үөскүүр бары тыллар иҥэринэн сылдьаллар. Алдьаныы өйдөбүлэ бу тылларга барыларыгар дьайа сылдьар. Кыр – кырыыс – кырбаныы – кыргыһыы - кырыктаах. Ол иһин саҥа тыллары үөскэтиигэ бу тыл өйдөбүлэ тыл төрүтүгэр сөп түбэһэр буолара хайаан да ирдэнэр.

Тылбыт үөрэхтээхтэрэ бу төрүт быһаарыыны тутуспаккалар эрэ талбыттарынан атын омук тылларын быһалыы, сөп түбэспэт, атын дьайыылаах дорҕооннордоохторун үрдүнэн сахатыта сатыыллара сыыһатын маннык холобурдар дакаастыыллар:

Институт диэн үрдүк үөрэхпит кыһатын тылбыт үөрэхтээхтэрэ үнүстүтүүт диэн «үн», «сыылын» диэн төрүттээх тылга киллэрэ сатыыллара букатын табыллыбат, саха дьонун төбөлөрүгэр, сиэргэ баппат тыл буолар. Үнэ, сыылла сылдьан үөрэнэбит, сайдабыт дуо?

Итини тэҥэ правительство диэн нууччалыы тылы бырабыыталыстыба диэн тылга уларытыы «быра», «кыыл бар» диэн өйдөбүллээх тылга киллэрэринэн хайдах да табыллыбат. Ити иһин маннык төрүттэрэ, дорҕоонноро сөп түбэспэт тыллары уларыппакка эрэ бэйэлэринэн тутта сылдьыахха сөп. Хаһыаттарга айдааны таһаарар вещество диэн нууччалыы тыл сахалыыта былыр-былыргыттан эттик диэн этэ. Сахатытар буоллахха тыл сахалыытын туһанар кыах баарын умнумуохха сөп этэ.

Саха тылын дорҕоонноругар уонна өйдөбүлэ сөп түбэспэт саҥа киирии омук тылларын бэйэлэринэн, уларыппакка эрэ илдьэ сылдьыы сахабыт тылын харыстааһыҥҥа суолтата олус улахан.

2. Тыл өйдөбүлэ. Хас биирдии тылга бэйэтигэр сөп түбэһэр өйдөбүл иҥэн сылдьар. Бу өйдөбүл аан маҥнай айылҕаҕа үөскүүр тыастартан, дорҕоонноруттан үөскээн саха тылларыгар көспүт. Бары куһаҕан тыастар, дорҕооннор куһаҕан өйдөбүллээх тыллары үөскэтэллэр. «Кыр» диэн алдьаныы тыаһыттан кырыыс диэн олус куһаҕан тылбыт үөскүүр.

Үчүгэй тыастар үчүгэй өйдөбүллээх тыллары үөскэтэллэр. «Тап» диэн табыыны, үчүгэй буолууну биллэрэр тылтан таптал үөскүүр. Бары тапталы сөбүлүүбүт. Таба таҥаралаах эрдэхпититтэн бу «тап» диэн тыл үөскээн тылбытыгар иҥмит уонна үчүгэйи, табыллыыны, табыыны бэлиэтиир тыллары үөскэтэр төрүт тыл буолбут.

3. Дорҕооннор. Айылҕаҕа дорҕооннор аан бастаан тыастартан үөскүүллэр. Үчүгэй тыастар үчүгэй дорҕооннору, куһаҕан тыастар куһаҕан дорҕооннору үөскэтэллэрэ үчүгэй уонна куһаҕан тыллар үөскүүллэригэр тириэрпиттэр.

Тыл үйэтэ биир киһи олоҕор тэҥнээтэххэ олус уһун. Тылы ыган, тиэтэтэн уларыта сатааһын куһаҕаҥҥа тириэрдэр. Саҥа тыллары үөскэтиигэ саха тылын төрүт тутулугун, өйдөбүлүн уонна дорҕооннорун өйдөбүллэрин сөп түбэһиннэрэллэр. «Кыр», «кыы», «хар», «па» диэн куһаҕан өйдөбүллээх тыл төрүтүттэн ханнык да үчүгэй тыл үөскээбэтин билэн таба туһаналлар.

Үөрэхтээхтэр ааҕан таһаарыыларынан киһи истэригэр саамай куһаҕан дорҕоонунан «ыы» диэн ытааһын дорҕооно буолар. «Ыы» диэн ытааһын дорҕооннорунан бүтэр тыллар бары куһаҕан өйдөбүллээхтэрин таба сыаналыахха. «Кыы» диэн кычыгырыыр куһаҕан тыаһы үгүс киһи тулуйан истибэт. Дорҕоон дьайыыта киһи төрүт өйүгэр-санаатыгар буор, ийэ кутугар быһаччы дьайарынан хаһан да уларыйбат. Куһаҕан дорҕооннор куһаҕан тыллары үөскэтэллэр.

400-чэ сыллар усталарыгар сайдыыны ситиһэр кыахтаах саха дьонун күөмэйдэрэ хайа баҕарар омук тылын ураты да дорҕооннорун ханнык да туспа акцена суох саҥарар кыахтаммыта дакаастаммыта ыраатта. Биһиги бу эппит-сииммит сайдан иһэр, сайдыыны ситиһэр кыаҕын таба туһаныахпытын эмиэ сөп. Хас да омук тылынан хос акцена суох кэпсэтэр кыах сахаларга баар.

Атын омуктартан киирэр тыллары сахалыыга уларытарга аҥардас дорҕоонноро эрэ буолбакка төрүт өйдөбүллэрэ эмиэ сөп түбэһэрин ситиһиллэр.

Тыл үөрэхтээхтэрэ сахабыт тылын харыстыырга кэлтэйдии, нууччалары үтүктүү диэки баран иһэллэр. Кинилэр сахалыы өй-санаа «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ иҥэн сылдьарын суох оҥоро сатыыллар. Айыы диэн бэйэтэ куһаҕан өйдөбүлэ элбэх тылы, икки аҥы өйдөбүллээҕин буккуйан аҥардастыы үчүгэй эрэ өттүнэн туһана сатааһын өй-санаа өйдөбүллэрин суох оҥорууга киирсэр олус куһаҕан быһыы буоларын билиммэттэр. Бэйэлэрэ да билбэттэринэн ыаллар баар-суох оҕолорун өйүн-санаатын куһаҕан өттүгэр буккуйууну оҥоро сылдьаллар. Бэйэлэрин сыыһаларын саптынаары сахаларга хаһан да суох «аньыы» диэн тылы булан өй-санаа төрүттэрин, ай диэн тыл икки өрүттээҕин суох оҥоро сатыыллар. Сахалыы өй-санаа бу төрүт тутулугун алдьатыыны бу дьон билбэттэриттэн дуу эбэтэр соруйан, атын сыаллаах-соруктаах оҥороллор дуу диэни сотору кэминэн быһаарыы эрэйиллэр.

Саха дьонун өйдөрүн-санааларын улаханнык буккуйуу, үрэйэ, ыһа сатааһын нууччалары быһаччы үтүктүүттэн киирэр. Саха тылын төрүт тутулуга уонна иннигэр-кэннигэр салҕааһыннаммыт нуучча тылын тутулуктара тус-туспалар, кыайан биир буолар кыахтара суох. Аһара нууччатымсыйыы, нуучча буккуллубут тылын быһаччы үтүктүү саха тылын төрүт тутулуктарын алдьатарын тэҥэ, куһаҕан дорҕооннордоох саҥа тыллары үөскэтэн туһаннара сатааһын өйү-санааны буккуйар, үчүгэйи уонна куһаҕаны киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан арааран туһанарын суох оҥорор.

Саха тылын харыстааһын диэн төрүт тыллары, былыр-былыргыттан баар, билэр тылларбытын уларыппакка эрэ туһаныы эбэтэр атын, саҥа, өйгө-санааҕа сөп түбэспэт тыллары бэйэлэринэн туһаныы, сахатыта сатаабат буолуу ааттанар. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалар үөрэхтэрин таба тутустахпытына саха тылын аһара нууччатыта эбэтэр аһара сахатыта сатааһын иккиэн буортулаахтар.

Тыл үйэтэ олус уһун, хас эмэ уонунан тыһыынча сылларга тиийэр кыахтаах. Онно холоотоххо биир киһи үйэтэ диэн олох кыра. Саха тыла эстиэ диэн мээнэ айдаарар сыыһа. Тыл үөрэхтээхтэрэ буолбакка куруук туһана сылдьар үлэһит норуот тылы ордук харыстыыр, сыыйа сайыннарар. Оҕолорун, сиэннэрин сахалыы өйгө-санааҕа, сахалыы саҥарарга үөрэппит дьон саха тыла эстиэҕэ, симэлийиэҕэ диэн куттамматтар, санаарҕаабаттар.

Нууччалар кэлиэхтэриттэн, ыраахтааҕы салайар кэмигэр 300-тэн тахса сыллар усталарыгар сахалар ахсааннара 4-тэн ордук төгүл эбиллибитэ, бары, кэлии нууччалар эмиэ сахалыы саҥараллара. Бу кэм устата биир да тыл үөрэхтээҕэ суох этэ да саха тыла сайдыбыта, сахалыы суруйуулар элбээн, бэчээттэнэн испиттэрэ.

Билигин сахабыт тылын аһара нууччатымсыйбыт тыл үөрэхтээхтэриттэн уонна нуучча тылын учууталларыттан харыстыыбыт. Ол харыстааһын аата диэн тылы мээнэ тыыппаттар, буккуйбаттар, саҥа тылы булбута буолан киллэрэ сатаабаттар. Сахалар баалларын тухары тылбыт бэйэтэ да сайдар. Төрөппүттэр оҕолорун кыра, саҥа саҥаран эрдэҕиттэн сахалыы саҥарарга, кэпсэтэргэ, үгэстэргэ үөрэтэллэр, бэйэлэрин ийэ, аҕа диэн ааттаталлар, киһи буолууга үөрэтэллэр. Бу үөрэҕи сиэннэр салҕаан иһэллэр. (2,97).

Туһаныллыбыт литература.[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

1. "Чолбон" сурунаал. 2/2004.

2. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2013. - 108 с.