Сахалар олохторун үөрэҕин тутуспат буолуу
Саха дьонун олохторун үөрэҕэ киһини көрсүө, сэмэй буол, сиэри, таһынан барыма, киһи быһыытын тутус диэн үөрэтэр. Бу олоххо олус туһалаах үөрэх үлэни баһылаабыт сахаларга былыргы кэмнэртэн туттуллан аан бастакы Киһи таҥара үөскүүрүгэр тириэрдибит. Киһи санаата хаһан баҕарар аһара бара сылдьарыттан аналлаах хааччахтаах буолара табылларын быһааран сиэри уонна киһи быһыытын үөскэтэн таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһана сылдьыбыттара быданнаабыт.
Тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй”, “айыыны оҥорон ис” диэн этэллэрэ саха дьонун олохторун үөрэҕин тутуспат буолууга, сиэри, киһи быһыытын таһынан барыыга тириэрдэр, куһаҕаны элбэтэр ыҥырыы буолар. Бу албын үөрэх, секта сахалар уһун үйэлээх олохторун үөрэҕин суох оҥорууга сыалланара быһаарыллан тохтотуллара эрэ табыллар буолла.
“Айыы үчүгэй” диэн оҕолору үөрэтиини үөрэх министерствота олоххо киллэрэн эдэрдэр ол-бу саҥаны айыыны оҥоро сатаан сыыһа-халты туттуналлара үксээбитин таһынан, сиэри тутуспакка, киһи быһыытын аһара бара сылдьыылара биллэрдик элбээтэ. Эдэр уолаттар хаайыыга түбэһэн хаалаллара бу үөрэхтэн элбээбитин сэбиэскэй былаас тобохторо салайааччылар өссө билэ иликтэр.
Киһи өйө-санаата хаһан баҕарар аһара бара сылдьарын ыра санаа диэн баара биллэрэр. Киһи хаһан да кыайан толорбот ыра санааларыгар ыллара сылдьара туһалаах быһыылары оҥорорун аҕыйатар. Сахалар олохторун, таҥараларын үөрэҕэ сиэр диэн хааччаҕы үөскэтэн киһи аһара барар санаатын хааччахтаан киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэр. Оҕо улаатан иһэн тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэнэн киһи буолууну ситистэҕинэ салгыы олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. Тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор буолууну ситиһии киһи буолууга тириэрдэр. Киһи буолууну ситиспит оҕо киһи быһыыта диэн хааччаҕы олоҕор туһана сылдьара табыллар кыахтанар.
Сиэр диэн өй-санаа хааччаҕа. Киһи санаата хаһан баҕарар аһара бара сылдьарын хааччахтаан үчүгэйи оҥорууга тириэрдибит санааны оҥорор быһыытыгар салгыы туһанарыгар аналланар. Үчүгэйи оҥорууга тириэрдибит санааны өссө хатылаан ханнык эрэ быһыыны оҥордоххо үчүгэй быһыы буолан тахсарын сахалар тутуһаллар.
Киһи буолуу диэн оҕо улаатан иһэн тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор буолууну ситиһэрэ ааттанар. Оҕону үөрэтии кытаатан, чиҥээн биэрдэҕинэ, бу үөрэҕи оҕо кыһаннаҕына эрдэлээн ситиһэр кыахтанар. Сэрии ыарахан кэмин оҕолоро эрдэлээн үлэһит буолбуттара, үлэни кыайа-хото үлэлээбиттэрэ биллэр. Оҕолору иитии, үлэҕэ үөрэтии кытаатарыттан тирэх ылан “Олох ыараатаҕына омук күүһүрэр” диэн этии үөскээн туттулла сылдьар.
Киһи быһыыта диэн хааччах киһи оҥорор быһыыта дьон оҥорор быһыыларыгар сөп түбэһэрин ирдиир, ол аата тиийбэт да буолбата эбэтэр аһара барбата табыллыыга тириэрдэн туһаны аҕалар. Оҕо бары оҥорор быһыылара барылара киһи быһыытын тутуһар, таһынан барбат буоллахтарына киһи буолууну ситиһэрэ кыаллар.
Бары төрөппүттэр оҕолоро этэр тылларын истэр, этиллибитин курдук толорор уонна киһи быһыытын аһара барыылары оҥорбот көрсүө, сэмэй майгылаах буола улаатыахтарын баҕаралларын үөрэх министерствота албын "айыы үөрэҕин" тутуһан төттөрүгэ, киһи быһыытан аһара барыыга үөрэтэн өйдөрүн-санааларын буорту оҥорор.
Киһи өйө-санаата олус кэбирэх. Сахалар киһи өйүн-санаатын дириҥник үөрэтэн биллэр этиилэри оҥорон туһаналлар. “Санаата эрэ тутан сылдьар” диэн этии киһи санаатын күүһүнэн тутуллан сылдьарын биллэрэр. Киһи буолан сылдьыы санаа күүһүттэн быһаччы тутулуктанар. Киһи сааһыран истэҕинэ араас ыарыылар, эрэйдэр элбээннэр олоҕо ыараан истэҕинэ санаата өссө кытаатан, бөҕөргөөн чокуур таас курдук кытаанах буолара эрэйиллэр.
Санаата күүстээх киһи сыыһа-халты туттубакка олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ быһааран “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун тутуһан оҕолору тулуурдаах буолууга иитэргэ, үөрэтэргэ ыҥырар. Санаа күүһэ киһини киһи оҥорор. Санаатын күүһэ аҕыйах, сүрэ мөлтөх, кыаҕа суох киһи кыайан салайбакка сүөһүтүн таһымыгар түһэр. Барыттан-бары куотуна, саһа сатыы сылдьара улаатан хаалыан сөп.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн киһи өйө-санаата икки өрүккэ арахсар:
1. Сүөһү өйө-санаата. Киһи этин-сиинин аһыырга, сытарга, араас быстах санааларын толоро сылдьарга баҕарар сүөһүлүү өйүн-санаатын сахалар Кут-сүр үөрэҕин туһанан туораталлар, киһилии өйгө-санааҕа киллэрэн биэрэргэ ыҥыраллар.
2. Киһилии өй-санаа. Уһун үйэлэргэ киһи өйө-санаата тупсан, сайдан киһи буолууну ситиһэн киһилии быһыылары оҥорор кыахтаммыта киһи диэн тыл үөскээн туттулларынан уонна үлэ сайдан иһиитин арыйан биэрэр тыллар баалларынан быһаарыллар.
Бу икки өрүттэр арахсыылара бэрт чугас сылдьар. Биирдэ кыыһыра түһээт сыыһа хамсанар киһи сүөһүтүн өйүгэр-санаатыгар түһэ охсон хаалара тиийэн кэлэр. Киһи тулуурун, туттунар күүһүн улаатыннара, дьарыктыы сылдьара эрэ майгынын уратыларын туттунарыгар уонна киһилии быһыыланарыгар тириэрдэр.
Майгы уратылара сүргэ киирсэн киһиэхэ былыргы өбүгэлэриттэн, сүөһүлэртэн бэриллэн иһэллэр уонна оҥорор быһыытыгар улахан дьайыыны оҥоро сылдьаллар. Майгы киһи этиттэн-сииниттэн уонна өйүттэн-санаатыттан улаханнык тутулуктанар:
- Көрсүө диэн тыл көр уонна сүө диэн тыллартан холбонон үөскээбит. Үөрэҕи көрөн, истэн ылынар сүөһү, харамай диэн өйдөбүллээх уонна киһи өйө-санаата сайдан үөрэҕи көрөн, истэн үөрэнэр ураты кыаҕын, салгын кута сайдарын быһаарар.
- Сэмэй диэн тыл киһи бары оҥорор быһыыларын сэрэхтээхтик оҥорорун биллэрэр. Сэмэй буолуу киһи сэрэҕэ улаатан сыыһа-халты туттунарын суох оҥорууга аналланар.
- Боччум диэн тыл эт-сиин уонна буор кут сайдыыларын быһаарар суолталаах. Туһата суох хамсаныылары, сыыһа-халты туттунуулары оҥорбот, холустук хамсаммат буолуу боччумнаах диэн ааттанар.
- Болҕомто диэн тыл өй-санаа туругун, саҥаны билэр кыаҕын быһаарар суолталаах. Улахан, үөрэтэр киһи этэрин тулуйан, болҕойон истэр уонна элбэҕин өйдөөн хаалар оҕону этэллэр.
Оҕону кыра эрдэҕинэ аһара киһиргэтии, хайҕааһын өйө-санаата туруга суох буолуутун үөскэтиэн сөбүттэн сэрэнии эрэйиллэр. Киһиргээн өйө көппүт оҕо сыыһа-халты туттунара элбээн хаалыан сөп.
Киһи майгына сүртэн улахан тутулуктаах, майгыны сүр салайар. Бу майгынын көрүҥнэрэ бары оҥорор быһыыларыгар киллэрэр уратылара үчүгэйи оҥорорун куһаҕаҥҥа кубулута охсон кэбиһиэхтэрин сөбө майгы оҥорор быһыыны быһаарар оруолун биллэрэр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ киһи сүрүн күүһүрдэн майгынын тупсарар үлэни элбэҕи ыытар уонна өс хоһооннорун туһанар.
Киһи олоҕун сыалын ситиһэригэр, үлэни табатык оҥороругар көрсүө, сэмэй буолара ылар оруола олус үрдүк. Олоххо көрсүллэр ыараханнары тулуйар уонна туоратар кыах сыыһа-халты туттунууну оҥорбот көрсүө, сэмэй киһиэхэ элбэх буолар. Бу үөрэҕи сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕолору иитэргэ, үөрэтэргэ туһанар.
Майгы уратылара аһара бардахтарына киһи элбэхтик сыыһа-халты туттунарыгар тириэрдэн кэбиһэллэр. Аһара кыыһырбыт киһи сыыһа-халты туттунара элбиирин бары билэллэр. Көрсүө, сэмэй майгылаах киһи оҥорор быһыытын таба сыаналаан ыксаабакка, тиэтэйбэккэ, киһиргээбэккэ эрэ оҥорорунан үчүгэй, туһалаах буолан тахсарыгар тириэрдэн барыһы киллэрэри ситиһэр.
Көрсүө, сэмэй киһи баҕа санаатын үлэлээн толорор кыахтааҕыттан дьолу билиитэ элбиир кыахтанар. Оҕону киһи буолууга, киһи быһыылаахтык олоҕун олорууга иитэр, үөрэтэр көрсүө, сэмэй киһи оҕолоруттан дьолу билэрэ ордук сыаналанар уонна элбэх үлэһит оҕолору үөрэтэн улаатыннаран аймахтарын уонна омугу сайыннарар.
Үлэни кыайа-хото үлэлиир көрсүө, сэмэй киһи тугу эрэ туһалааҕы оҥорбутуттан дьолу билэрэ элбээн тахсарын тэҥэ, сыыһа-халты туттубатыттан уһун үйэни ситиһэр кыаҕа биллэрдик улаатар.
Сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕэ көрсүө, сэмэй буолуҥ диэн этэрин буккуйан, албыны үөскэтэн “айыыны оҥоруу үчүгэй” диэн этэр тыл үөрэхтээхтэрин итэҕэл үөрэҕиттэн туораттахха эрэ эдэрдэр өйдөрө-санаалара көнөрө ситиһиллэр кыахтанар.
Омук сайдыыны ситиһэрин көрсүө, сэмэй дьон үлэни кыайа-хото үлэлээн уонна ахсааннарын элбэтэн аҕалалларын тыл үөрэхтээхтэрэ өссө да билэ иликтэрэ хомолтолоох. (1,56).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.