Сахалары симэлитэ сатааһын
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун билиммэккэ, бэйэлэрэ оҥоро сатыыр диктатураларын диэки халыйан сылдьар тыл үөрэхтээхтэрэ бу айылҕа тутаах тутулугун уратыларын билбэттэр, ол иһин тутуспаттар. Сэбиэскэй былаас үөскэппит тыл үөрэхтээхтэрэ өй-санаа үөрэҕин билбэттэриттэн улахан халыйыыны үөскэтэн остуоруйа диэн сахалар былыргы олохторун кэпсээннэрин биллэрэр төрүт тылы атын, “устуоруйа” диэн саҥа, сахаларга суох тылынан солбуйа сатыыллар.
Атеист буолан хаалбыт дьадаҥы төрүттээх дьон үөрэхтэммиттэрин, тупсубуттарын биллэрээри быстах санааҕа, албыҥҥа киирэн биэрэн бу саҥа, “устуоруйа” диэн тылы бары үтүктэ сатыы сылдьаллар. Нууччалар төрүттэрэ украинецтар олус былыргы кэмнэргэ сахалартан арахсан арҕаа диэки барбыттарын уонна остуоруйа диэн тылы уларытан “история” диэн саҥа тылы үөскэтэн тутта сылдьаллара биллэрэр. Бу остуоруйа диэн тылы уларытан саҥа омугу үөскэппиттэрин уонна бу тылы туһанан былыргы төрүттэрин букатын умнубуттарын “история” диэн тылы тутта сылдьаллара биллэрэр. Остуоруйа диэн тылга “история” диэн тыл дорҕоонноро сөп түбэһэллэрэ бу биир төрүттээх тыллар буолалларын дакаастыыр.
Монгол-татаардар баһылыы сылдьыбыт кэмнэригэр литовецтар күүһүрэн киэҥ сирдэри баһылыы сылдьыбыттара. Бу кэмҥэ украинецтартан уонна литовецтартан холбонон саҥалыы үөскээбит белорустар бу история диэн тылы “гистория” диэн салгыы уларытан туһаналлар. Саҥа тылы үөскэтэн туһанан саҥа омук буолан сылдьаллар.
Остуоруйа диэн тылы “устуоруйа” диэн сахаларга суох саҥа тылга тыл үөрэхтээхтэрэ, сэбиэскэй былаас тобохторо уларыта сатыыллара былыргы төрүттэри умуннаран, суох оҥорон саха омугу эстиигэ, симэлийиигэ, саҥарар тылларын уларытыыга быһаччы тириэрдэ сатааһын буолар. Бары саха тыла иччилээх диибит. Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьарын билиэхпит этэ. "Ы" дорҕоонтон саамай ыар, ыарахан тыллар үөскүүллэр, сахаларга куһаҕан, сэрэхтээх дорҕоон буолар. Омук төрүт тылларын уларытан кэбиһии сыыйа-баайа омугу бэйэтин саҥа омукка уларыйыыга тириэрдэрэ былыргыттан биллэр.
Остуоруйа диэн тыл үс тылтан хомуллан үөскээбит:
- Ос. Ос диэн тыл баас оспутун биллэрэр. Бу баас онно сүппэт бэлиэни хаалларарын туһанан остуоруйа сүппэтэ ситиһиллэр.
- Туор. Туордаа диэн бэлиэтээ диэн буолар. Олох суолун бэлиэтээн, суруйан иһии остуоруйа диэн ааттанар.
- Уйа. Уйа диэн былыргы кэмнэргэ дьиэни ааттыыллар эбит.
Улахан суолталаах, дириҥ өйдөбүллээх остуоруйа диэн саха тыла улаханнык харыстанар, уларытыллыбат аналлаах, бу тылы атын тылынан солбуйуу букатын табыллыбат быһыы буолар. Омук былыргы остуоруйатын умнан кэбиспэтэҕинэ эрэ сайдыы киириититтэн бэйэтэ уларыйан хаалбакка урукку олоҕун салҕаан иһэрэ ситиһиллэр кыахтанар.
Остуоруйа диэн саха омук былыргы олоҕун кэпсээннэрэ буолан оҕолору үөрэтиигэ киэҥник, олоҥхону кытта тэҥҥэ туттуллар аналлаахтар. Бу тыл суолтатын таба өйдөөн туһана сылдьыы саха омук уһун үйэлээх буолууну ситиһэригэр тириэрдэрин тыл үөрэхтээхтэрэ суох оҥоро сатыыллар.
Остуоруйа диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүлүн илдьэ сылдьар, ол иһин табатык өйдөөн туһанарга уустуктары үөскэтэр:
1. Аптаах остуоруйалар.
2. Олохтон үөскээбит остуоруйалар.
Бу остуоруйа диэн тыл икки өрүттэригэр иҥэн сылдьар тус-туспа өйдөбүллэри холобурдары туһанан дириҥэтэн быһааран көрүөхпүт:
1. Дьон бэйэлэригэр үчүгэй буоларын элбэхтик кэпсииллэр, ол иһин төһө эрэ кэминэн бу кэпсээннэр тупсан, улаатан, үйэттэн-үйэҕэ дарбайан аптаах остуоруйаларга кубулуйан бараллар. Дьон бэйэлэрэ кыайан толорбот, олоххо киллэрбэт аралдьытына сатыыр араас ыра санааларын элбэхтик кэпсээннэр аптаах остуоруйалары быһаччы үөскэтэллэр. Бу быһаарыыны “Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт” диэн өс хоһооно бигэргэтэн биэрэрин таһынан дьадаҥы киһи тылга тииһэ сылдьара элбэҕин биллэрэр. Быстар дьадаҥы төрүттээх сэбиэскэй былаас үөрэхтээхтэрэ тупсубуттарын, сайдыбыттарын биллэрээри, бу остуоруйа диэн төрүт тылы уларыта сатыыллар.
2. Олох дьиҥнээх, кырдьыктаах кэпсээннэрэ, остуоруйалара элбэхтик кэпсэммиттэрин да иһин улаханнык уларыйбаттар. Сыыйа-баайа кыратык уларыйан, тупсан биэрэн иһэллэрин таба арааран туһанан омук былыргы олоҕун остуоруйаһыттар үөрэтэллэр. Суор Бурдук туһунан остуоруйа кэпсээннэр олоххо кырдьык буолбуттара сурукка киирэн докумуоннарынан дакаастанан сылдьаллар. Эллэй Боотур туһунан кэпсээннэр кырдьыктарын бары билэллэр.
Олус былыргы остуоруйа кэпсээннэри элбэхтик уларыйбыттарын иһин үһүйээннэр диэн ааттыыбыт. Төһө эрэ уһун кэминэн ким кэпсээбитэ умнуллан үһү диэн быһаарыыга сөп түбэһэн хаалаллар.
М.В.Ломоносов: “Народ не знающий прошлое, не имеет будущее” диэн этиитэ омук саҥалыы үөскээһинигэр ордук улахан суолталанар. Атын омуктуун холбоһон саҥалыы үөскээбит омук дьоно былыргы остуоруйаларын билбэтэхтэринэ, умнан кэбистэхтэринэ атын, саҥа омукка уларыйан хаалыылара тиийэн кэлэрэ быһаарыллар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ уонна учуонайдар остуоруйа диэн саха төрүт тылын “устуоруйа” диэн саҥа булбут тылларыгар уларыта сатыыллара сахалар былыргы олохторун остуоруйаларын умуннарар, суох оҥорор, симэлитэр кистэлэҥ санааларын олоххо киллэрэ сатааһыннара буолар уонна сэбиэскэй былаас кэмин саҕаттан туһана сылдьалларын, бу былаас эстибитин кэнниттэн даҕаны тохтото иликтэр.
Остуоруйаны салайааччылар талбыттарынан суруйаллар. Киһи үйэтэ кылгаһынан салайааччы уларыйара кэлэринэн остуоруйа кырдьыга син-биир тахсан кэлэр. Нуучча омук үөскээһинин уратытын кистээн, уларытан кэбиһиини элбэхтик оҥорбуттара биллэр. Бу сымыйа арыллан тахсыыта омук салгыы олоҕор улахан уустуктары оҥороро кэлэн иһэр. Москва княжествотын салайыы бэлиэтин, дьаралыгы кинээс буолааччы Сарай Бэркэ тиийэн Көмүс Орда баһылыгыттан ылан кэлэр эбитин билигин умнан кэбиһэн монголлартан улахан тутулуктара суоҕун курдук этинэллэр.
Омук аата хаһан сурукка киирэн бэлиэтэммитэ билигин хаһан үөскээбитин быһаарар, чуолкайдыыр. Саҥа эра буолуон 500 сыл иннинэ Геродот диэн үөрэхтээх скифтэр массагеттарга, сактарга уонна сколоттарга арахсалларын туһунан сурукка киллэрбитэ биллэр. Сахалар ааттара ол кэмтэн сурукка киирэн сылдьар. Остуоруйаны билии туһата итинтэн тахсан кэлэр.
Тыл үөрэхтээхтэрэ “устуоруйа” диэн саҥа тылы булан остуоруйа диэн сахалар былыргы олохторун кэпсээннэрин суох оҥороннор саха омук былыргы олоҕун умуннарар санаалара ордук улахан куһаҕан дьайыыны оҥорор. Эдэрдэр былыргы төрүттэрин билбэт буолууларын үөскэтиэн сөп. Олох салгыы баран истэҕинэ бу саҥа тылы барыга-бары туһаныы тарҕаныытыттан былыргы олоҕун остуоруйаларын умнубут омук уларыйан, атын омукка кубулуйан хаалара уонна үйэтин кылгатан кэбиһэрэ үөскүөн сөп.
Остуоруйа диэн былыргы олохпут кэпсээнин тыл үөрэхтээхтэрэ саҥа булбут “устуоруйа” диэн тылларынан солбуйаннар сахалар былыргы төрүттэрин уонна олорбут олохторун үөрэҕин суох оҥоро сатыыллар. Былыргы төрүттэрин умнубут омуктар эстиигэ тиийэн хаалаллара наукаҕа төһө эмэ биллэрин үрдүнэн, бу дьон сахалары үрэйэргэ, эһэргэ анаан үлэлииллэрин тохтото иликтэр.
Саҥалыы сайдан иһэр саха үлэһиттэрэ, тимир уустара былыргы олохторун остуоруйаларын уонна остуоруйа диэн тылы тыл үөрэхтээхтэриттэн харыстаатахтарына табыллар кэмэ тиийэн кэллэ. (1,50).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.