Санаа уратыта
Киһи баһын иһэ араас санааларынан туолан сылдьар, ону тэҥэ, төбөтүн таһынан таһымныыра биллэр. Төбө таһынан таһымныы сылдьар санаалары аныгы наукаҕа аура диэн ааттыыллар.
Санаа олус түргэн. Саныыры кытта онно тиийэн хаалыан сөп. Киһи ол-бу араас санаалары барыларын саныы сылдьар кыахтааҕын тэҥэ, атын, тастан киирэр санаалар эмиэ буккууру киллэрэллэриттэн харысхаллаах буоллаҕына эрэ табыллар. Тастан киирэр араас элбэх санаалартан киһини кыра эрдэҕинэ ийэтин көмөтүнэн үөскээбит ийэ кутун үчүгэй үгэстэрэ харыстыыллар, ол аата быстах санаалары хамсаныыга кубулуппаттарынан киһини сыыһа-халты хамсанартан, куһаҕаны оҥорортон туттунарын үөскэтэллэр.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн иитэри аан бастаан тутуһара киһини үйэтин тухары харыстыырга аналланар.
Санаа туохтан да хааттарбат, тугунан да тутуллубат, ханна баҕарар саныыры кытта түргэнник тиийэн иһэр уратылаах. Санаа атын мээрэйдээх, туспа дойдуга сылдьара быһаарыллар. Сахалар бу ураты дойдуну арааран билэн Ол эбэтэр Анараа дойду диэн ааттыыллар.
Олус былыргы кэмнэргэ сахалар түүлү үөрэтэн туһанан өй-санаа үөрэҕин үөскэтэн баһылааннар сылдьар дойдуларын икки аҥы, тус-туспа араарыыны олоххо киллэрбиттэрэ олоҥхолортон биллэр:
1. Бу дойду. Тыыннаах дьон бэйэлэрэ уонна өйдөрө-санаалара сылдьар сирдэрин Бу дойду диэн ааттыыллар.
2. Ол эбэтэр Анараа дойду. Санаа уонна өлбүт дьон өйдөрө-санаалара эттэриттэн-синнэриттэн арахсан туспа баран сылдьар сир-дэрин Ол эбэтэр Анараа дойду диэн ааттыыллар этэ. (1,23).
Биһиги өй-санаа үөрэҕин үөрэтиибит түмүгүнэн өй-санаа билигин даҕаны маннык икки аҥы араарыыга сөп түбэһэр. Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара уонна түүл араас көстүүлэрэ биир дойдуга сылдьаллара элбэхтик бииргэ көстөллөрүттэн биллэр.
Саха дьоно бэйэлэрэ олорор сирдэрин Бу дойду диэн ааттыыллар. Бу дойдуга туох баара илэ көстөр уонна илэ биллэр диэн быһаарыыга сөп түбэһэр. Ол аата туох эрэ атын, ураты баарын көрөн-истэн билэри тэҥэ, тутан көрүөххэ сөбө быһаарыллан тахсар.
Киһи көрүүтүн уратылара эмиэ икки аҥы арахсаллар:
А. Илэ көстүү. Санаа оҥорор быһыыга кубулуйдаҕына илэ көс-түүгэ уларыйар, баара көстөр, тутан көрөххө биллэр буолар.
Б. Түүл көстүүтүн уратыта. Түүлгэ киһи үгэскэ кубулуйбут санаалара эрэ көстөллөр. Араас иччилэр, абааһылар эмиэ санаа көстүүлэрэ буоланнар түүлгэ көстөллөрүн курдук илэ көстүөхтэрин сөп.
Араас санаалар, көстүүлэр элбэхтэриттэн киһи буккуллан хайа дойдуга сылдьарын билбэт кэмэ кэлэн хааллаҕына “Көм эккиттэн кымаахтаан көрөр буол” диэн үөрэҕи сахалар тутуһаллар. Онно ыалдьар буоллаҕына, Бу дойдуга илэ, тыыннаах сылдьыы быһаарыллар. Киһи Бу дойдуга эрэ эттээх-сииннээх, тыыннаах буолан олоҕун олорор кыахтааҕын тэҥэ, этэ-сиинэ баар буолан ыарыыны билэр уратыта ити быһаарыыга көмөлөһөр.
Эт-сиин суох буоллаҕына киһи ыарыы диэни билбэт, ол аата Ол эбэтэр Анараа дойдуга өй-санаа бэйэтэ эрэ сылдьара биллэн тахсар.
Санаа Ол эбэтэр Анараа дойдуттан Бу дойдуга кэлэригэр улахан уларыйыыны барар, киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйар. Киһи атын кыыллартан, көтөрдөртөн биллэр уратыта диэн Анараа дойдуга сылдьар санаатын оҥорор быһыыга кубулутара, илэ баар оҥороро, туох эмэ быһыыга, туһалаахха кубулутара буолар.
Сахалар ону быһааран киһиэхэ эрэ салгын кута сайдарын үөрэтэн Кут-сүр үөрэҕэр киллэрбиттэр. Өй-санаа бу уратытын арыйыы сахалар бэйэлэрин билинэн кыыллартан үрдүктүк туттуналларын үөскэтэр.
Ай диэн тыл санаа үлэтин, тугу эрэ айа сатыырын быһаарар. Киһи санаатыгар оҥорон, ырытан көрөрүн айар диэн тылынан этэр. Айа сатыыры, санаатыгар ырытары, дьаарыстыыры киһи эрэ оҥорор кыахтааҕыттан ай диэн тыл киһи салгын кута сайдарын биллэрэр.
Санаа араастара элбэхтэр:
- Уһун санаа. Ырааҕы эргитэн, элбэхтик ырыта, туһалааҕын дуу, туһата суоҕун дуу быһаара санааһын уһун санаа диэн ааттанар.
- Кылгас санаа. Ситэ ырытыллыбатах санаа, элбэхтик сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөп. Бу санаалары үгүстүк кылгастарын биллэрэн быстах, бысталаммыт санаалар диэн ааттыыллар. Киһи олоҕун биир тутаах сыалынан быстах санааҕа киирэн хаалбакка, быстах быһыыны оҥорон кэбиспэккэ кыһанара буолар.
- Кэтэх санаа. Ону-маны, саҥаны айыыны оҥорор туһунан киһи бэйэтин кистэлэҥ, атыттарга эппэккэ, биллэрбэккэ ырыта, быһаара сылдьар санаата, кэтэх санаа диэн ааттанар.
- Ис санаа. Киһи ис уорганнарын үлэлэтэр санаалара ааттаналлар. Утумнаахтык дьарыктаннаҕына киһи ис санаатын салайыан сөп.
Киһи ханнык санаалардаах даҕаны соннук быһыылары оҥорорун сахалар арааран билэн “Киһини санаата салайар” диэн этэллэр. Киһи оҥорор быһыыта икки аҥы арахсан; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларыттан санааҕа улахан суолтаны биэрэн аһара барарын тох-тото сырыттахха эрэ оҥорор быһыы уонна олох табыллар кыахтанар.
“Икки атахтаах эриэнэ иһигэр, көтөр эриэнэ таһыгар” диэн өс хоһооно киһи санаата атыттарга биллибэтин, ханнык санаатын кыайан быһаарбат уратылаахтарын арыйара ордук суолталаах.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн аҕыйах ахсааннаах дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын оҕо билэр, олору оҥорбот буоллаҕына киһи буолууну ситиһэрин биллэрэр. Дьон уһун үйэлэргэ үчүгэй диир быһыыларын олус элбэҕи оҥороннор, олор киһи ааҕан сиппэт буоларынан үксээн хаалбыттар. Дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыыларын билэн, олору оҥорбот буолуу үөскээтэҕинэ үчүгэй быһыылары оҥоруу элбииригэр ти-риэрдэр өй-санаа үөрэҕин тутаах көрдөбүлэ буолар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр үчүгэй үгэстэри ийэтэ иҥэрэн биэрдэҕинэ үчүгэй санаата элбэх киһи буола улаатар уонна киһилии быһыыланар кыахтанар. Оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһана үөрэннэҕинэ уонна бары оҥорор быһыылара киһи оҥорорун курдук буоллаҕына киһи буолууну ситиһэр.
“Санаа киһини быһа сиир” диэн өс хоһооно санаа киһиэхэ дьайыыта улаханын, куһаҕан буолан хааллаҕына санаарҕабылга киллэрэн уһуннук эрэйдиирин биллэрэр. “Кыра аайы санаарҕаама” диэн этии киһи куһаҕан, туһата суох санааны умнан, хаалларан кэбиһиитэ санаата ыраастанан, тупсан иһэригэр тириэрдэрин туһаныы буолар.
Санаарҕабыл диэн тыл куһаҕан санаа умнуллан, суох буолан хаалбатаҕына киһини уһуннук эрэйдиирин биллэрэр.
“Санааҕа баттатыы” диэн ханнык эрэ санаа киһиттэн арахсыбакка, умнуллан хаалбакка баттааһыны оҥоро сылдьара этиллэр.
“Санаалаах татыма, өйдөөх мөлтөҕө” диэн өс хоһооно быстах, та-тым санаалаах буолуу өй мөлтүүрүн үөскэтэрин биллэрэр. (2,101).
Киһи сүрүн уонна тулуурун көмөтүнэн санаатын күүһүрдэн биэрэр кыаҕын “Санааны көтөҕүү” диэн этии баара биллэрэр. “Санааны көтөҕүү” диэн санааҕа күүс эбэн биэрдэххэ көтөҕүллэрэ, ол аата киһи ол санаатын толорор кыаҕа эбиллэрэ этиллэр.
Сүр уонна тулуур мөлтөөһүнэ киһи санаата түһэрэ элбииригэр тириэрдэр. “Санаа түһүүтэ” диэн киһи санаабыт санаатын кыайан толорботун билиниититтэн мөлтөөһүнүн кэмэ кэлиитэ ааттанар.
Санаа элбэхтик хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйан хааллаҕына киһи бэйэтэ ол үгэһин оҥорон кэбиһэрэ олоххо уустуктар эбиллэн иһэллэрин үөскэтэр. Ол иһин киһи олох уопутун туһанан ханнык быһыылар үчүгэйдэрин эбэтэр куһаҕаннарын арааран билэрэ уонна урукку санааларын уларытан, сайдан иһэр олоххо сөп түбэһэр ула-рытыыларга киллэрэн биэрэ сылдьара эрэйиллэр.
Санааны төһө да кыра курдук санаабыппыт иһин күүһүрдэҕинэ киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйан хаалар уратылааҕыттан үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын эрдэттэн арааран билии уонна санааны сааһылаа-һын киһиттэн эрэйиллэр көрдөбүл буолар.
Санааны тус-туспа араартааһын өй-санаа сайдан, киһи үлэни табатык уонна сатабыллаахтык оҥороро ситиһиллибитин, үчүгэй уонна куһаҕан диэн быһаарыылар олоххо киирбиттэрин кэнниттэн “Туох барыта үһүстээх” диэн арахсыыны тутуһан бу курдук уларыйбыта:
1. Бары үчүгэй санаалар тиийэр Үөһээ дойдуларын айан оҥорон баран үчүгэйдэри онно мунньан Ырай диэн ааттаабыттарын сахалартан ураты таҥара үөрэхтэрэ туһана сылдьаллар.
2. Туох баар бары куһаҕаннар мунньустар Аллараа дойдулара баар диэн быһаарыыны Христос таҥара үөрэхтээхтэрэ ылыммыттара.
3. Саха дьоно бэйэлэрэ сылдьар, олохторун олорор сирдэрин Орто дойду диэн ааттаабыттара. Бу Орто дойдуга үчүгэй уонна куһаҕан санаалар холбуу, бииргэ сылдьаллар.
Бу быһаарыылары өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ билигин тутуһа сылдьаллар эрээри, Аллараа дойду диэн суоҕа сыыйа быһаарыллан туоратыллан эрэрэ араас этиилэр баалларыттан биллэр.
Санаа аһара барбатын туһугар сахалар олус былыргы кэм-нэргэ быһааран сиэр диэн аналлаах хааччаҕы оҥорон таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһаналлар. Сиэри тутуһар сахалыы таҥара үөрэҕэ атыттартан бастаан үөскээбитэ быһаарыллар. (3,8).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Орто дойду олоҕо. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2019. – 158 с.
2. Саха өһүн хоһоонноро=Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.
3. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.