Сайдыыны ситиһиигэ мэһэйдэр
Саха омуга сайдыыны ситиһиэн баҕарар. Бу баҕа санаа туоларыгар элбэх мэһэйдэр баалларын арааран билии эрэйиллэр. Бу мэһэйдэри таба быһааран туораттахха эбэтэр “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа солбуйсан биэриини үөскэтэн тутуһарын туһанан уларыйыыны киллэриини ситистэххэ эрэ сайдыыны ситиһии табыллар.
Уон сэттис үйэттэн казактар сэриилээн кэлэннэр Саха сирин баһылаабыттара. Сахалар кэлии казактары кытта боруобалаһан сэриилэһэ түһэн баран кыаттаралларын билинэн бэриммиттэрэ уонна холбоһон “Хааннарын тупсаран” сайдыы саҥа үктэлигэр өрө тахсыыны ситиспиттэрэ, киэҥ сирдэри баһылаабыттара. Ыраахтааҕы былааһын кэмигэр сахалар ахсааннара биэс төгүлтэн ордук эбиллибитэ уонна үөрэҕи-билиини баайдартан саҕалаан ылынан испиттэрэ.
Сайдыыны ситиһии салҕанан иһэрин туһугар киһи айылҕаттан тутулугун тутуһа сылдьарын сэбиэскэй былаас атеистары үөскэтэн суох оҥорбутун урукку оннугар түһэрии ирдэнэр:
1. Ыал буолуу үгэстэрин олоххо киллэрии.
2. Уол уонна кыыс оҕолору детсадтан саҕалаан туспа иитиини, үөрэтиини олоххо киллэрии.
3. Үлэни оҥорууга ырыынак сыһыаннарын туһаныы.
4. Аҕа уустарын тэрийэн бэйэлэрин салайыныыларын үөскэтии.
5. Тыл үөрэхтээхтэрэ "айыы үчүгэй" диэн этэр албыннарыттан босхолонуу.
6. Салайар былааһы омук сайдыыны ситиһэригэр туһаныы.
Бу сэбиэскэй былаас анаан үөскэппит саха омук сайдарын хааччахтыыр мэһэйдэри арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт:
1. Сэбиэскэй былаас буолуон иннинэ сахалар ахсааннара эбиллэрэ уонна элбэх эр дьонноро үлэни кыайа-хото үлэлиир кыахтаах этилэр. Маҥнайгы пятилетка сылларыгар тыа хаһаайыстыбатын уонна көмүһү хостуур үлэлэргэ үлэлээн испиттэрэ. Бу былаас дьахталларга көҥүл биэрэн бэйэлэрэ талан ылан эргэ тахсар кыахтаммыттара. Көҥүлүнэн барбыт дьахталлар үлэни кыайар, аҕыйах саҥалаах көрсүө, сэмэй эр дьону букатын бырахпыттара уонна тылга тииһэ сылдьар араас дьадаҥылары, үлэлиэхтэрин баҕарбаттары, сүрэҕэ суохтары талан ылар буолбуттара кэнники бэйэлэрин моонньуларыгар олоро үөрэммиттэрэ. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ эр дьон мөлтөөһүннэрэ дьадаҥылар үлэлиэхтэрин баҕарбат буор куттарынан сутуллуулара саҕаламмыта.
2. Омугу күүстээх, кыахтаах эр дьон сайыннараллар. Эр дьону мөлтөтүүнү уол оҕо кыра эрдэҕиттэн арыыйда эрдэлээн эттэрэ-сииннэрэ сайдар кыыс оҕолор батталларыгар, баһылаан салайыыларыгар детсадтарга, оскуолаҕа бииргэ үөрэтии тириэрдэрин билиэххэ сөп буолла. Дьон бу икки өрүттэрэ олоххо аналлара тус-туспаларын билэн кыра эрдэхтэриттэн иитиини уонна үөрэтиини уларытан айылҕаларыгар сөп түбэһэринэн киллэрэн биэрии эрэйиллэр. Ыраас кыыс оҕо эрэ эр киһи сайдыылаах буор кутун оҕолоругар биэрэр кыахтанарын билэн сааһын ситтэр эрэ эргэ биэрэн туһаннахха табыллар.
3. Ханнык баҕарар үлэ бэйэтигэр сөптөөх барыһы биэрэр буолара ирдэнэр. Араас элбэх барыһы биэрбэт үлэлэри тохтотуу ырыынак сыһыаннара олоххо киирдэхтэринэ кыаллыа этэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр араас элбэх гуманитарнай наукалары аһара сайыннаран кэбиспиттэрэ билигин даҕаны мэһэйдии сылдьаллар. Чааһынай хаһаайыстыбалары элбэҕи тэрийии сири туһаныыны кэҥэтэн тыа сирин үлэлэрэ сайдыыларын ситиһиигэ туһалыа этэ.
4. Сэриилээн кыайбыттар кыаттарбыт омук дьонун мөлтөтүүгэ итэҕэли суох оҥорууну тэҥэ, аҕа уустарын симэлитиини оҥороллор. Нууччалар сахалары кыайан бас бэриннэрэн бараннар дьон ааттарын уларытыыны аҕа уустарын суох оҥорон ситиспиттэрэ. Аҕа уустарын суох оҥоруу аҕалары, эр дьону салайар былаастарыттан тэйитэн улаханнык мөлтөтөр. Оҕоҕо аҕатын аатын араспаанньа оҥосторугар күһэйии аҕа уустара элбээн, буккуллан хаалыыларын үөскэппитэ. Аҕа уустарын буккуйуу ыал буолууга аймахтаһыыны чугаһатан кэбиһэн аҕыйах ахсааннаах омукка төрүүр оҕолорун мөлтөтөн, ыарыһахтары элбэтэн улахан куһаҕаны оҥорор.
5. Тыл үөрэхтээхтэрэ өй-санаа, итэҕэл үөрэҕэр билбэт эрээри кыттыһаннар халыйыыны таһааран сэти үөскэттилэр. Бу сэт үөскээһинэ эдэрдэр саха тылын үөрэппэт буолууларын үөскэтэн эрэр. Була сатаан оҥоруллубут “айыы үөрэҕэ” айыыны “үчүгэй” диэн сымыйанан этэрэ ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥорууну элбэтэн дьон куһаҕаны оҥоруулара үксээтэ. Ханнык эрэ саҥаны айыыны оҥорор санааларыттан антисептиги иһэн кэбиспит дьон өлөн хаалыылара бу сымыйаны этэ сылдьар дьону хата долгуппат. Бу оҥоруллубут куһаҕан быһыыга айыы “үчүгэй” диэн этэр дьону киксэрэн биэрээччилэргэ киллэрэн сууттуохха сөп этэ.
Була сатаан, эрбэхтэн эмэн оҥоруллубут “айыы үөрэҕин” сымыйата сахаларга оҥорор куһаҕаннарын туһунан “Сэти үөскэтиини тохтотуохха” диэн ыстатыйаҕа ыйыллар. Бу куһаҕаннар саха омуга сайдыыны, тупсууну ситиһэрин улаханнык мэһэйдииллэр. (1,12).
6. Баһылыыр омук кыра омуктар сайдыыны ситиһэллэрин төрөөбүт тылларын үөрэтиини хааччахтаан бытаардар. Үлэни оҥоруу тыллара барылара нуучча тылынан толоруллан иһэллэрэ саха тылын сайдыытын хааччахтаан дьиэ иһинээҕи эрэ тылга кубулутар. Омук бэйэтин иһигэр хайдыһыылар, тус-туспа барыылар үөскээн тахсалларыттан туһалаах хамсааһын үөскээбэт.
Омук салайар былааһа суох буолуута сайдыыны ситиһэрин суох оҥорор. Саҥа үөскээн тахсар бааһынайдар баһылыыр омук өйүн-санаатын тутуһуулара, тылын үөрэтиилэрэ кинилэри күүһүрдэр. Баһылыыр омук салайар былааһын туһанан бэйэтигэр үчүгэйи, туһалааҕы оҥостунара элбээн хаалар. Кыра омуктар сайдан, ахсааннара эбиллэн эрэр кэмигэр баһылыыр омук мөлтүүр, ахсаана аҕыйыыр кэмэ кэлэриттэн импиэрийэ эстиитэ, симэлийиитэ син-биир тиийэн кэлэр. Омук мөлтүүрэ, ахсаана аҕыйааһына кэлиитэ этин-сиинин туругуттан тутулуктанар. Сахалар “Хааны тупсарыы” диэн ыал буолууга туһанар үгэстэрэ омук уһун үйэлээх буоларыгар туһалыыр.
Демократия үөрэҕин тутуһууну депутаттар оҥороллор. Кинилэр ылынар сокуоннара омук сайдыыны ситиһэригэр көмөнү оҥороллоро, туһалаах хамсааһыны таһаараллара эрэйиллэр көрдөбүл буолар.
Билигин сахаларга ыал буолуу үгэстэрин олоххо киллэрэн туһаныы сыала-соруга аан бастакынан ситиһиллэрэ эрэйиллэр кэмэ кэллэ. Улаатан иһэр кыыс оҕо биир баҕа санаатынан эргэ тахса охсуу буолар. Сааһын ситтэр эрэ бу баҕа санаатын толорор кыахтанар. Уһуннук үөрэтиири тутуһууттан араас күүлэйдии сылдьар дьахталлар элбээһиннэрэ омук сайдыыны ситиһэригэр көмөлөспөт, араас ыарыһах оҕолору төрөтөннөр эрэйи элбэтэллэр. Хайа эр киһиттэн оҕоломмуттарын билбэт дьахталлар элбээһиннэрэ эр дьон буор куттарын буккуйан үлэни кыайбат дьону үксэтэннэр омук уларыйарыгар тириэрдэллэр.
Баһылыыр омук уларыйар кэмэ кэлбитин таба туһанан депутаттар саха омук сайдарыгар туһаны оҥорор сокуоннары ылыныа этилэр.
Саха омук сайдыыны ситиһэригэр элбэх мэһэйдэр баалларын туоратыыга депутаттар үлэлэрэ элбиирэ эрэйиллэр.
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Ситис, 2025. - 104 с.