Саа биирдэ эстэр
Уһун үйэлэр, тыһыынчанан сыллар усталарыгар араас бултары бултуурунан уонна олорор, бултуур сирдэрин кэҥэтэн иһиинэн сити-һиилээхтик дьарыктанан астарын-таҥастарын булунууларын олох кытаанах көрдөбүлүгэр кубулуппут сахалар бултуур тэрили, сааны сэрэхтээхтик илдьэ сылдьарга кыра эрдэхтэриттэн төрөппүттэрин этиилэрин истэн, оҥорор быһыыларын көрөн, үтүктэн үөрэнэллэр. Бу үөрэххэ “Саа биирдэ эстэр” диэн этии кистэлэҥ суолтатын билэн тутуһуу уонна сааттан сэрэнии өссө улаатыыта ирдэнэр.
Былыргы кэмнэргэ айанан бултуур эрдэхтэринэ хаһан эрэ иитэн, бэлэмнээн кылыытын тардан баран умнан кэбиһэн эбэтэр хаарга баттатан көрбөккө сыыһа-туттан айаҕа таптарыы, бааһырыы элбэх эбит. Бу кэмҥэ “Айыы-айа” диэн этии үөскээн олоххо киирбит. Булчут киһи букатын умнугана суоҕун, сэрэҕэ улаатарын, бу ыар быһыы үөскэтэрэ уонна сыыһа тутуннахха харыстаабакка кэһэтэрэ.
Сахалар умнугана суох киһини “Тииҥ мэйиитэ мэйиилээх” диэн хайгыыллар, оҕону үөрэтэллэригэр холобур оҥостоллор. Тииҥ сайын мутукка ыйаан хатарбыт тэллэйин кыһын хаар анныттан буларын бэлиэтии көрөн умнугана суох киһини хайгыырга, умнубат буолууга үөрэтиигэ билигин да туһаналлар.
“Саа биирдэ эстэр” диэн этии киһи хаһан баҕарар бэйэтин умнуганыттан, атыҥҥа аралдьыйан, өйө баайыллан хааларыттан сыыһа-халты туттунан кэбиһэрэ куруук кэтэһэ сылдьарын биллэрэр. Онно эбиллэн биэрэринэн иитиилээх саа оҥорор куттала өссө улаатан тахсар. Тиэтэйбит, ыксаабыт киһи сыыһа-халты туттунара биллэрдик улаатарыттан сэрэниитэ эмиэ улаатан истэҕинэ табыллар. Сыыһа көрүү, харах бааллыыта ханнык баҕарар киһиэхэ киирэн кэлиэн сөбө ити этиини үөскэппитин туһана сылдьыы эрэйиллэр.
“Киһи диэн киһи буоллаҕа” диэн этии хаһан баҕарар таба. Киһи умнан кэбиһэр, өйө баайыллара киирэн кэлэр уратыта хаһан да хаалан хаалбат. Туох да содул тахсыбатаҕына кыраны умнубут киһини бырастыы гынарга эрэ тиийиллэр. Сааҕа ботуруону уктан баран умнан кэбиһэн ылбакка хаалбыт кэнниттэн алдьархай тахсыан сөп.
Ыраах үрэхтэн сатыы кэлэн иһэн куска үөмээри саатыгар ботуруон уктубутун умнан кэбиһэн ылбакка хаалбыт улахан уол, саатын дьиэ күүлэтигэр ыйаан баран дьиэҕэ киирбитин кэннэ, быраата ылан хата баҕананы кыҥаан баран чыыбыһын тардыбытыгар саата эстэн тоҕо барбытыгар бары соһуйан хаалбыттара. Ыппыт уол өссө соһуйбута. Саатыгар уктубут ботуруонун умнан кэбиһэн ылбатах улахан уол мөҕүллэн сааланар бырааба быста сыспыта баар этэ.
Куска үөмээри саатыгар ботуруон уган баран умнан дьиэҕэ аҕалан күүлэҕэ ууран кэбиспит сааһыт ТОЗ-34 саатын сотоору ылан баран стволун араараары бастакы чыыбыһын тардыбытыгар саата эстэн тоҕо баран дьиэлээхтэри улаханнык соһуппута биллэр.
Сааны илдьэ сылдьарга “Эрдэттэн ботуруону угума”, “Дьиэҕэ кэлэн иһэн ботуруону сааттан ылан кэбис” диэн быһаарыылары хайаан да тутуһа сылдьары тэҥэ, “Саа уоһун хаһан да киһиэхэ, сүөһүгэ туһаайыма” диэн этиини куруук тутуһа сылдьыы сыыһа-халты туттунартан харыстанары, көмүскэнэри улаатыннарар аналлаах. Сэрэхтээх буолары иккистээн, хатылаан туһаныы өссө улаатыннарар.
Сааны илдьэ сылдьар киһи өйө-санаата туруктааҕа, тулуурдааҕа хайаан да ирдэнэрэ эрэйиллэр. Булчуттар сааны илдьэ сылдьал-ларыгар аналлаах көҥүллүүр докумуону ылаллара ирдэнэрэ туһалаах. Сааны илдьэ сылдьан арыгыны элбэхтик иһии, наркотик сабыдыалыгар киирии киһи сыыһа-халты туттунарын биллэрдик элбэтэллэрин иһин, хайаан да хааччахтаннахтарына табыллар.
“Саа биирдэ эстэр” диэн сааҕа эрэ сыһыаннаах курдук этии эстиэхтэрин, дэлби тэбиэхтэрин сөптөөх бары сэрии сэптэригэр бары-ларыгар сыһыаннаһар, сэрэҕи улаатыннарар. Билигин улахан алдьатар күүстээх сэрии сэптэрэ биир кыһыл кунуопканы баттыыртан эрэ тутулуктанан хаалыылара, олору бас билэр, салайар дьон өйдөрүн-санааларын туругуттан тутулуга улааппытын биллэххэ табыллар.
Дьон өйдөрө-санаалара туруктанан, көрсүө, сэмэй буолууга иитил-лэн, быстах быһыыга киирэн биэрбэтэхтэринэ эрэ сыыһа-халты туттунууну аҕыйатар кыахтаахтар. Сэбиэскэй былаас эстиитигэр быстар дьадаҥы төрүттээх оҕолору барыларын атаахтатан, бэлэмҥэ үөрэтэн улаатыннарыы “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн ыҥырыыны туһанан ыытыллыбытыттан аһара барыыга тиийэн хаалбыта. Эдэрдэр атаахтык иитиллэн өйдөрө-санаалара туруга суоҕуттан сыыһа-халты туттунуулара билигин биллэрдик элбээн сылдьар.
Ойуурга уоту ыытыыны дьон үксүн сыыһа-халты туттунууларыттан бэйэлэрэ ыыталлара быһаарыллыбыта. Уот барыытыгар айылҕа кураана оннук улахан буруйа суох. Улахан курааҥҥа да уоту сэрэхтээхтик туһанан ыытымыахха сөп. Ол да буоллар айылҕа кураанын, этиҥин балыйа сатааһын билигин даҕаны салҕана турар. Сэрии сэптэрин хаһааммыт сирдэрэ умайыыта, ракеталар, снарядтар тоҕута тэбиилэрэ кэнники кэмҥэ элбээн иһэрэ кутталы үөскэтэр.
Уот барыыта айылҕаҕа саамай улахан иэдээни оҥорорун сахалар быһааран сыыһа-халты саҥарар, туттунар киһини тохтотоору, сэрэ-тээри “Уотунан оонньоомо” диэн этиини туһаналлар. Оҕо испиискэ уматан, уотунан оонньууруттан дьиэ умайан хаалара, оҕо бэйэтэ онно түбэһэрэ билигин да аҕыйаабакка сылдьар.
Билигин Хотугу Корея дойдута атомнай сэрии сэбин уонна ыраах көтөр ракеталары оҥостон Хотугу Американы куттуу сатыыра сахалар үөрэхтэринэн “Уотунан оонньооһун” улахана буолар. Бу халы-мааргы оонньооһун туохха тириэрдэрэ биллибэт да буоллар, Аан дойду эйэлээх олоҕор улахан куһаҕаны үөскэтиэн сөбүттэн үгүстэр сэрэнэ, хааччахтыы сатыыллар эрээри, сорохтор тэптэрэн биэрэллэр.
2018 сыллаахха Америка президенэ Д.Трамп “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини халбаҥнаабакка тутуһарынан сэриинэн киирии, ыгааһын кыаллыбатаҕына, табыллыбатаҕына, эйэлээх кэпсэтии туһалыаҕа диэн ыра санаатыттан Кореяны кытта эйэлээх кэпсэтиини саҕалаабыта эрээри, туһата суох хаалбыта. Бу быһыы “Чыпчархай уонна манньа” диэн сахалар үөрэхтэригэр сөп түбэһэр. Чыпчархай диэн ыгааһын, күүс дьайыыта буоллаҕына, манньа диэн бэйэ баҕатынан уларыйыыны ситиһиини, араас көмөнү биллэрэр.
Аһара элбэх алдьатыыга аналлаах сэрии сэбин оҥостон хаһааныы бэйэтэ сэти үөскэтэр. Бу үөскээбит сэт элбэх сэрии сэптээх дьон өйдөрүн-санааларын аһара ыытан атыттар санааларын аахсыбат, ылыммат буолууга, киэптээһиҥҥэ уларытан кэбиһиитэ улахан сэрии төлө тардыллар кутталын төһө эмэ төгүл улаатыннарар.
Наркотиктары туһаныы өй-санаа туруга суох буолуутугар тириэрдэн, кутталы улаатыннаран кэбиһэр. Аһара улааппыт куттал киһи хараҕар дьайыыта харах баайыллыытыгар тириэрдэн араас соһуччу көстүүлэри көрөн, өссө куттаныан, ону тэҥэ, өйө баайыллан сыыһа-халты туттунууга тиийэн, биир эмэ кыһыл кунуопканы хаһан баҕарар баттыалыан сөбүн үөскэтэрэ Аан дойду олоҕо аҕыйах киһи ылынар быстах быһаарыыларыттан тутулуктаах буолуутугар тириэрдэр.
2018 сылтан Швейцарияҕа сымнаҕас, мөлтөх наркотигы, марихуананы дьон туһаналларыгар көҥүллээн маҕаһыыннарга атыыга таһаа-рар буолбуттар диэн НТВ телепередачата 5.05.2018 сыллаахха кэпсээбитэ. Кыра сабыдыаллаах наркотиктары көҥүллээһин кэнниттэн дьон сорохторо олору кээмэйин билэн туһаналларын үөскэтэн аһара туттунуу аҕыйыырыгар тириэрдиэн сөп. Наркотик сабыдыалыттан киһи өйө-санаата уларыйан мээрэйин сүтэрэр. Улахан сэрии сэптэрин көрөр-истэр дьон наркотик сабыдыалыгар киирэн, тиэрэ-маары көрө сылдьаннар кыһыл кунуопкатааҕар буолуоҕу баттыалыахтарын сөп. Наркотиктар сабыдыаллара улаатыытыттан Аан дойдуга дьон олоҕо туруга суох буолуута сылтан-сыл аайы улаатан иһэр.
Аныгы улахан кыахтаах сэрии сэптэрин илдьэ сылдьааччылар кыра эрдэхтэриттэн иитиилэрэ табыллан өйдөрө-санаалара туруктанан, атаахтаабакка, үчүгэй үгэстэрдэнэн улааталлара ирдэнэр көрдөбүлгэ кубулуйда. Атаахтык иитиллибит оҕоҕо ханнык да куттал, сэрэхтээх буолуу, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн үөрэх иҥэриллибэккэ хааларыттан өйө-санаата “үчүгэй” диэки өттүгэр халыйыыта үөскүүр. Өйүгэр туох көтөн түспүтүн барытын оҥоруон сөптөөх “Санаабычча быһыылаах” киһиэхэ кубулуйарын тэҥэ, “үчүгэй” диэн саныы сылдьыбытын оҥорон кэбиһэр куттала улаатан хаалар.
Россия саҥа сэрии сэптэрин дэлэччи оҥосторо, элбэх атомнай буомбалааҕынан атыттары куттуура атаахтык иитиллибит, туруга суох өйдөөх-санаалаах эдэрдэрэ элбээһиннэриттэн тутулуктанан өссө ула-ханнык “Уотунан оонньооһуҥҥа” тиийиэн сөбө быһаарыллар.
Сахалар “Саа биирдэ эстэр” диэн этиилэрэ Аан дойду үрдүнэн сабардаабыт куттал баарын биллэрэр уонна бу куттал киһи өйүттэн-санаатыттан, тулууруттан быһаччы тутулуктааҕын быһаарар. (1,82).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.