Илин Лаамы суола

Илин Лаамы суола^[1] (өссө Охотскай тракт, 1731 сылга диэри — Саха-Охотскай суол) диэн 1650—1920 сылларга үлэлээбит Охотскайы уонна Дьокуускайы холбуур суол. XIX үйэ бастакы аҥаарыгар, сайыҥҥы суол уһуна 1025 биэрэстэ этэ, онтон кыһыҥҥы суол уһуна 1040 биэрэстэ этэ. Саха-Айаан суол баарыттан уонна Арассыйа-Американскай тэрилтэ Айааҥҥа көспүтүн салтаан суол упадокка киирбитэ.

Устуоруйа

Суол

Дьокуускайтан (1643 сылга төрүттэммитэ) Охотскайга (1647 сылга төрүттэммитэ) диэри быстыбат суол 1650-с сылларга баар буолбута^[2].

Эрдэтээҥҥи кэмнэргэ Илин Лаамы суола үксүн служилай дьон ааһыытыгар уонна докумуон таһыытыгар туттуллар этэ. 1680 сыллаахха, Юдома диэн өрүскэ эбэҥкилэр Данил Бибиков диэн стольник этэрээтигэр саба түспүттэрэ. Барытын холбоотоххо, XVII—XVIII үйэлэргэ, Юдома өрүскэ икки сүүсчэкэ киһи өлбүтэ^[2].

Бастакы суолу ойуулаан көрдөрбүтэ боярин уола Иван Харитонов. Кини 1719 сыллаахха Дьокуускайдааҕы воеводскай канцелярияҕа кини 845 биэрэстэлээх суолун отчуоттаабыта.

Тракт

1731 сыллаахха, суол оннутугар почтуовай тракт баар буолбута. Ол кэмҥэ Илин Лаамы суола дьону уонна малы-салы Чукоткаҕа диэри илдьэргэ сүрдээх суолталаах этэ. 1733 сыллаахха, судаарыстыбынай статуһу ылбыта. 1735 сыллаахха, саҥа почтуовай ыстансыйалар тэриллиммиттэрэ. Суолунан туоруу сүрдээх уустук этэ, ол иһин суолу туораабыттарга уонна провиант аҕалбыттарга элбэх наҕараада игин бэриллэр этэ. Чуумпу далайга уонна Нуучча Америкаҕа күндү түүнү бултааһын сайдыбыта, ол иһин трагынан Дьокуускайга диэри түү илдьэр этилэр^[2].

1818 сыллаахха, суолга — 3692, 1819 сыллаахха — 4312 сылгы өлбүтэ^[3].

1844 сыллаахха, Саха-Айаан суол уонна Айаан сэлиэнньэ тэриллибиттэрин кэннэ уонна аныгыскы сылга Арассыыйа-Американскай тэрилтэ факториата көспүтүн кэннэ, Илин Лаамы суол упадокка киирбитэ. 1852 сыллахха, Илин Лаамы суол судаарыстыбынай статуһу сүтэрбитэ. 1909—1910 сылларга, суол аттытынан (Охотскай перевоһунан) Дьокуускайтан Охотскайга дылы телеграф ситимэ тардыллыбыта. 1920-с сылларга тракт суох буолбута. 1930—1950 сылларга тракт оннутугар Халыма суола баар буолбута, билигин — бэдэрээлинэй статустаах суол «Халыма»^[2].

Маршруттар

Бастакы суол (1670-с сыллар) ойуулааһына хаалбыта^[4]: «От Якуцкого по Лене реке плыть до Алдана реки пять дней, а по Алдану реке вверх ходу до устья Маи реки четыре недели, а по Мае реке вверх ходу до устья Юдомы реки восемь дней, а по Юдоме реке вверх до Устьгорбинского зимовья десять дней, а от того зимовья осенним путём ходу на нартах до Охоцкого острожку к морю полпяты недели через хребет…» (Дьокуускайтан Өлүөнэнэн Алдаҥҥа диэри биэс күн устаҕын, онтон Алдан өрүһүнэн үөһээ Маайа өрүс төрдөтүгэр диэри түөрт нэдиэлэ, онтон Маайанан үөһээ бардаххына Юдома өрүс төрдөтүгэр аҕыс күнүнэн тиийэҕин, онтон Юдоманан үөһээ Устьгорбинскай кыстыкка дылы уон күн, онтон ити кыстыктан күһүҥҥү суолунан нарталарынан Охотскай остуоругар нэдиэлэ аҥаарынан, хрэбиэтинэн бардахха, тиийэҕиҥ).

1730-с сылларга атын суол баар буолбута: сиринэн Маайа өрүһүгэр (Уус Маайа) дылы, онтон үөһээ уунунан Юдома өрүскэ дылы, онтон сиринэн Охотскайга диэри. Юдома — Охотскай чааска, XVII үйэттэн икки суол баар этэ: биир уунан, Урака өрүһүнэн Охотскай дылы; иккис сиринэн Охота диэн өрүскэ дылы, онтон устан Охотскайга диэри. Дьокуускай — Чернолескай ыстансыйа сылгыларынан барар этилэр, онтон Кырностаттан Аркинскай ыстансыйаҕа диэри табаларынан, онтон Аркинскай ыстансыйаттан Охотскайга дылы — ыттарынан^[2].

Ыстансыйалар

№	Саха Сирэ	Биэрэстэ
1	Дьокуускай	0
2	Ярмонскай	7
3	Тылбайахтаатскай	15
4	Төгүлүөнскэй	21

5	Бытыга күөлгэ	30
6	Кылудьуль күөлгэ	34
7	Чурапчытааҕы	32
8	Арыылаахтааҕы	30
9	Лебягинскай	30

10	Мейжелинскай	27
11	Амматааҕы	27
12	Нахинскай	45
13	Аланскай	33
14	Алах-Үүнскэй	234

№	Охотскай	Биэрэстэ
15	Юдомо-Крестовскай	194
16	Мета күөлгэ	200
17	Хайбайскай	25
18	Охотскай	30

Быһаарыылар

↑ СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ участников республиканской научной краеведческой конференции исследователей «Форпост: роль якутских лошадей в освоении Российской империей Сибири, Дальнего Востока, Америки» — 2021 — 67 с.
1 2 3 4 5 ПЕРВЫЙ ТРАКТ НА СЕВЕРО-ВОСТОКЕ РОССИИ — Наука и техника в Якутии — 2006 — 50—57 сс.
↑ Правовое положение народов восточной Сибири (XVII — начало XIX века — Бичик, 1978 — 43 с.
↑ Якутия: хроника, факты, события. 1 чааһа — Бичик, 2000 — 47 с.

[1] СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ участников республиканской научной краеведческой конференции исследователей «Форпост: роль якутских лошадей в освоении Российской империей Сибири, Дальнего Востока, Америки» — 2021 — 67 с.

[:0-2] 1 2 3 4 5 ПЕРВЫЙ ТРАКТ НА СЕВЕРО-ВОСТОКЕ РОССИИ — Наука и техника в Якутии — 2006 — 50—57 сс.

[3] Правовое положение народов восточной Сибири (XVII — начало XIX века — Бичик, 1978 — 43 с.

[4] Якутия: хроника, факты, события. 1 чааһа — Бичик, 2000 — 47 с.

[1]

[2]

[3]

[4]