Мангазея

Мангазея — Сибииргэ XVII үйэҕэ баар буола сылдьыбыт, Илин Сибииртэн түүлээҕи хомуйуу киинэ буола сылдьыбыт нууччалар куораттара. Карскай байҕал Таз уоһуттан 180 км соҕуруу Таз өрүс уҥа кытылын үрдүк сыырыгар 1601 сыллаахха тутуллубута (билиҥҥи Ямал-Ненец автономиялаах уокуругун Красноселькупскай оройуона). 1672 с. Саҥа Мангазея (кэлин Туруханскай) тутуллубутун кэннэ олохтоохторо онно көспүттэрэ, куорат суох буолбута.

Куораты тутуу

1567 сыллаахха Ураалга баар Верхотурье куорат бойобуодаларыгар Москубаттан Сибиир бирикээһиттэн сорудах түспүт: «Да для Мангазейского ходу велели б есте зделати судна с 4 или 5, роспрося тамошних людей, в каких судех мошно в Мунгазею и в Енисею ходить». Ол саҕана Обь, Таз уонна Енисей алын тардыыларын хаһаактар үчүгэйдик билэ-баһылы иликтэрэ. Биир сыл буолан баран ыраахтааҕы Федор Иоаннович сирдэри билэ-көрө диэн Федор Дьяков диэн киһини ыыппыта «для проведывания этих стран и для обложения тамошних инородцев ясаком». Ол эрээри, онно тиийэн ханнык эрэ хаһаактар хайыы-үйэ кэлэн ыраахтааҕы аатыттан дьаһаах хомуйан барбыттарын билбитэ.

Дьяков Москубаҕа төннүүтүгэр ыраахтааҕы уларыйа охсубута. Саҥа ыраахтааҕы Борис Годунов Архангельскай аттынааҕы Пинега уонна Мезень атыыһыттарыгар байҕалынан устары көҥүллээбитэ: «в Мунгазею морем и Обью рекою, на Таз, и на Пур, и на Енисею», таарыйа бэйэтин дьайыытын күүһүрдээри Таз өрүскэ куорат тутарга дьаһайбыта.

Онон эспэдииссийэҕэ Березов уонна Тбол хаһаактарын уонна стрелецтэрин сотнята аттаммыта, баһылыктара кинээс Мирон Шаховской уонна стрелец баһылыга Данила Хрипунов этилэр. Айан уустук буолан биэрбитэ. Бастаан ааллара байҕалга алдьана сылдьыбыта. Онтон «мангазейскай самоедтар» саба түһүүлэригэр 30 киһилэрин сүтэрбиттэрэ, кинээс бааһырбыта. Ол эрээри ыыраахтааҕы ыйааҕын толорбуттара — 1601 сыллаахха остуруок туппуттара. Кэлин остуруок тула куорат үөскээбитэ.

Биллэринэн, Мангазея кириэмиллээх уонна посадтаах этэ. Тула 3 миэтэрэ үрдүктээх эркиннээҕэ, биэс башнялаах этэ. Биир башня үодүгэ 20 м курдук этэ. Куорат болуоссатыгар курааннардаах чаһы баара — Сибиир куораттарыгар сэдэх көстүү. Мас дьиэлэрэ ойуулаахтар-мандардаахтара. 200 кэриҥэ дьиэ баара, 4 уулуссалааҕа, сорох дьилэрэ икки-үс мэндиэмэннээхтэрэ.

Куорат Саха сиригэр суолтата

Бу куораттан хаһаактар Бүлүүнү бастаан булбуттара, онтон Өлүөнэҕэ түспүттэрэ. Онон бастакы сылларга сахалар төлөөбүт дьаһаахтара (сүнньүнэн киис тириитэ) манна мунньуллара, онтон Москубаҕа барара. Кэлин туспа суолунан, Өлүөнэ баһынан быһа барар буолбута.

1619 сыллаахха тоҥустар Мангазея хаһаактарыгар Оленье Вила (Бүлүү) диэн өрүс улахан Линь өрүскэ (Өлүөнэ) түһэрин туһунан кэпсээбиттэр. Онно элбэх дьон олорор диэбиттэр. Мангазея уйуоһуттан ол Бүлүүгэ диэри 4 нэдиэлэ айанныылларын кэпсээбиттэр.

1633 сыллаахха Мангазея остуруогун бойобуодата Палицын Андрей нууччалартан аан бастаан Өлүөнэ өрүс туһунан Москубаҕа биллэрбит. «Златокипящая государева вотчина» буолуох сир диэбит, Өлүөнэ өрүс ойуутун оҥорторбут, уонна ол ойуу роспиһигар саха, тоҥус уонна бүрээт элбэх уустарын аатын тиһиктээбит.

1637 сыллаахха Мангазея бойобуодата Пушкин Бүлүүгэ дьону ыыппыт, уонна Бүлүүгэ тиийэн урукку симиэбийэ оннугар (Үөһээ Бүлүү, Верхневилюйское зимовье) остуруок тутарга бирикээстээбит.

1638 сыл бастакы аҥаарыгар Мангазея бойобуодатын Палицын этиитин («саҥа Мангазея» тэрийэр туһунан) ылынан туспа Саха уйуоһа тэриллибит. Бу уйуос Москубаҕа баар Сибиир бирикээһигэр быһаччы бас бэринэр буолбут.