Кэрэ буолуу
Сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ киһи бэйэтин бары; күүһүн, кыаҕын, тугу оҥорон бүтэриэн сөбүн билинэрин, таба суоттанарын ирдиир. Киһи бэйэтин билинэрэ диэн өйө-санаата сайдыбытын, күүһэ-кыаҕа эбиллибитин таба сыаналыыр кыаҕа улааппытын бэлиэтэ буолар. Үрүҥү уонна хараны, үчүгэйи уонна куһаҕаны билэн тус-туспа арааран олоххо туһаныы бэйэни билиниини үөскэтэр.
Оҕо улаатан истэҕинэ өйүн-санаатын тутулуктарын үөрэтэрэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран туһанара, бэйэтин билинэрэ сыыйа үөскүүр. Бэйэтин билинэрэ үөскээтэҕинэ өйө-санаата ситэн сыыһа-халты туттунара аҕыйыырын тэҥэ, атыттартан тугунан да хаалсыбаппын диэн өйдөбүлэ үөскээн олохсуйар.
“Киһи эриэнэ иһигэр, сүөһү эриэнэ таһыгар” диэн этии киһи ис, кимиэхэ да биллэрбэт кистии сылдьар санаата иһигэр сылдьарын билинэр уонна барытын билии кыаллыбатын биллэрэр. Бу этии киһи араас; үчүгэй да, куһаҕан да санаалардаах сылдьарын билинэр.
“Киһи буолабын дуу, кии буолабын дуу?” диэн этии киһи буолуу хааччахтарын, кыйыатын икки өрүтүн быһаарарын тэҥэ, киһиэхэ киһи буолуу суола эрэ иннигэр баарын биллэрэр. Киһи буолуу суолун эрэ тутустаҕына киһи олоҕо табыллара быһаарыллар.
Киһи иһигэр араас суол санаалары, сороҕор куһаҕаннары да санаталаан ыларын атын дьоҥҥо үчүгэй курдук көстөөрү биллэрбэккэ эрэ сылдьар кыахтаах. Куруук үчүгэйи эрэ саныыбын, үчүгэйи эрэ оҥоробун диэн этинэр дьону букатын итэҕэйимиэххэ сөп. Санаа олус түргэниттэн, уларыйан иһэрэ элбэҕиттэн истэригэр тугу саныы сылдьалларын ким да, туох да кыайан быһаарбат.
“У каждого скелет в шкафу” диэн этии киһи кимиэхэ да билиммэт кистэлэҥ санаалардааҕын, кистэлэҥнэрдээҕин туһунан быһаарар. Бу этии дьоҥҥо барыларыгар сөп түбэһэр. Ол курдук, дьон сорохторо араас улахан содуллаах кистэлэҥнэри билэллэрин кистии сылдьал-ларын, онтон үксүлэрэ кыра, бытархай, олоххо соччо суолтата суох курдук кистэлэҥнэрдээхтэрин кимиэхэ да биллэрбэккэ кыһана сатыыллара санааны үөрэтии билигин да кыалла илигин биллэрэр.
Бэйэтин аһара “үчүгэйдик” сананар киһи куһаҕан санаалардаахпын диэн билинэрэ ыарахан, кыаллыбат даҕаны. Куһаҕан санааларбын дириҥник, ким да билбэт гына кистээтэхпинэ “үчүгэйим” улаатан иһиэ диэн санааланыан сөп. Бэйэтин “үчүгэйдик” сананар киһи айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх тыл киһиэхэ куһаҕан санаалар баалларын эмиэ биллэрэрин сөбүлээбэт, абааһы көрөр санаатыттан, бу тылы уларытыан баҕарара улаатан хаалар. Бэйэлэрин аһара “үчүгэй” курдук сананаллара улааппыт тыл үөрэхтээхтэрэ айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕин суох оҥоро сатыыллара онтон тутулуктаах.
Бэйэлэрин сыыһаларын саптынаарылар сахаларга суох “аньыы” диэн тылы булан куһаҕаны этэргэ туспа туһаннахха айыы диэн тыл “үчүгэй” буолан хаалыа диэн сыыһа, төрүт олоҕо суох санааҕа тыл үөрэхтээхтэрэ оҕустаран сылдьаллар. Айыы диэн тыл хаһан даҕаны аҥардастыы үчүгэй тылга кыайан уларыйбат. Киһи тиэтэйбит, ыксаабыт санаатыттан үчүгэй буолуо диэн оҥорбут быһыыта куһаҕан буолан хаалара элбэхтик бэлиэтэнэр. Бу тыл хоһуласпыт “ыы” дорҕоонноро бу тылы элбэхтик саҥарыы, туһаныы кэнниттэн ытааһын тиийэн кэлэрин биллэрэ сылдьаллар.
Киһи аҥардастыы үчүгэйи эрэ оҥорор буолбатах, үгүстүк куһаҕаны сыыһа-халты туттунан оҥорон кэбиһэр. Айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ хаһан да уларыйбат. Тыл үөрэхтээхтэрэ куһаҕан санаалара кинилэргэ эмиэ баалларын билинэн айыы диэн тылы икки өрүттээҕинэн ылыналларын оннугар “аньыы” диэн туспа, сахаларга суох тылы оҥорон туһаналлара бэйэлэригэр үчүгэй курдук иһиллэр, араас куһаҕаннарын; солумсахтара улааппытын уонна быстар дьадаҥы төрүттэрин кистии-саба сылдьалларыгар көмөлөһөр.
Өй-санаа мунньуллан эбиллэн иһэр диэни Тэрис билиммэт этэ. Киниэхэ халлаантан түспүт өй-санаа баарын, элбэҕин курдук сыыһа сананара. Тэрис өйү-санааны бэйэтин эрэ мээрэйинэн, субу кэмҥэ ситиспит таһымынан эрэ сыаналыыра. Тыл үөрэхтээхтэрэ була сатаан айбыт “айыыларын үөрэҕэ” оҕону иитиигэ олус улахан сыыһалардааҕын иһин туоратыллан хаалара ирдэнэр буолла.
Сахалар “Киһи диэн киһи буоллаҕа” диэн этиилэрэ киһи бэйэтин билинэн, сиэри, киһи быһыытын аһара барбакка сырыттаҕына эрэ киһи буолара табылларын биллэрэр. Биир обургу сыыһа туттунуу киһини кыыл таһымыгар түһэрэн кэбиһэрин билэ сылдьара, оҥорор быһыыларын таба сыаналаан туһанара эрэйиллэр.
Олох сайдан, тупсан иһиитэ уһун үйэлэргэ дьон өйө-санаата эмиэ сайдарыгар, уларыйарыгар тириэрдэр. Айылҕаҕа аан маҥнай араас кыыллар уонна сүөһүлэр баар буолбут эбиттэр. Сүөһүлэр диэн киһи курдук көрүҥнээх уонна кыыллыы өйдөөх-санаалаах улахан харамай-дары ааттыыбыт. Олус былыргы кэмнэртэн дьон өй-санаа таһымнарын ситиһиилэрэ бу курдук уларыйан испиттэр:
1. Киһи уонна сүөһү. Киһи өйө-санаата сайдан сүөһүттэн киһиэхэ кубулуйуута кэлбитин биллэрэн киһи диэн тыл туттуллууга киирбит.
2. Таба уонна сыыһа. Араас үлэни үлэлии үөрэнииттэн сыыһа оҥорон кэбиһиини аҕыйатыы, оҥорор быһыыны тупсаран барыны-бары табатык оҥорору ситиһии кыаллыбытын биллэрэн бу тыллар олоххо киирэн туттуллар буолбуттар.
3. Үтүө уонна мөкү. Киһи тас көрүҥэ тупсан иһиитин ситиһиитэ уонна оҥорор быһыыта өссө тупсуута бу тыллары үөскэппит.
4. Үчүгэй уонна куһаҕан. Оҥорор быһыылар тупсан, бары-барыта үчүгэйдик оҥоруллар буолан иһиилэрин тэҥэ, киһи киһиэхэ сыһыана тупсан майгына көнөрүн үөскэтэн бу тыллар олоххо киирбиттэр.
Икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр киһи майгынын уратылара арылланнар үчүгэй уонна куһаҕан буолан ылар дьон бааллара арыллан үгүс өттүлэрэ үчүгэй киһи буолар баҕа санааларданан үчүгэй киһи таҥаралары үөскэппиттэрэ, тугу оҥороллорун барытын үчүгэйдик, тупсаҕайдык оҥорууну ситиспиттэрэ.
Үчүгэй киһи таҥаралар туһалаах сабыдыалларынан дьон үксүлэрэ, сайдыыны ситиһэр кыахтаах өттүлэрэ, билигин үчүгэй киһи буолууну ситистилэр. Бу ситиспиттэрин бэлиэтинэн киһи таҥаралар бэйэ-бэйэлэрин кытта үчүгэйдэрин былдьаһан сэриилэһэ сатыыллара уонна улахан киһи таҥаралар пааматынньыктарын оҥорон туруоруулара сайынна. Киһи таҥаралар сэриилэрэ Чечняттан саҕаланан Сиирийэҕэ тиийэ тэнийдэ. Манна мусульманнар аһара бараннар христианнары Сирийэттэн үүрэ, араас былыргы тутуу пааматынньыктарын алдьатан суох оҥоро сатаабыттара төрүөт буолла. Христианнар элбэх сэрии сэптээх уһуннук уларыйбат салайааччылаах Россияны киһиргэтэн, тэптэрэн биэрэн сэриигэ кыттыһыннаран, мусульманнар террористара аһара баран эрэллэрин тохтоттулар.
Дьон бары үчүгэй диэбиттэрин элбэҕи оҥоро сатыылларыттан үчүгэй тохтоло суох эбиллэн иһэр. Дьоҥҥо үчүгэй аһара барыыта хайа эрэ, бэйэлэрин үчүгэйинэн билинэр омукка үөскээн тахсыан сөп. Бу кэм тиийэн кэлиитин быһааран сахалар кэрэ диэн тылы үөскэппиттэр. Бу тыл үчүгэй аһара барбытын биллэрэр.
Үгүс артыыстар үчүгэйи аһара баран үчүгэйтэн үчүгэй көрүҥнээх, кэрэ буола сатыыллара сайынна. Баай-мал өттүнэн байбыт артыыстар үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэ тутуулары туттуналлара, сыаналаах таҥаһы-сабы таҥналлара элбээтэ, байбыт дьон кинилэри үтүктэллэрэ үксээтэ.
Кэрэ уонна кэрээн диэн биир төрүттээх тыллар. Кэрэ диэн тыл ордук ураты буолууну, уратытык, туспатык быһыыланыыны, көстүүнү биллэрэр, онтон кэрээн диэн кэрэ буолууттан үөскээн тахсар өй-санаа уратыта, бэйэтин атыттартан аһара үрдүктүк туттуута, аһара барыыта ааттанар. Кэрээн диэн тыл кэрэ эн буоллуҥ диэн өйдөбүлү биэрэрэ аһара туттунууну үөскэтиэн сөп. Кэрээн диэн киһи оҥорор быһыытын кыйыата, аналлаах, аһара барыллыбат хааччаҕа буолар. Кэрээнтэн тахсыы диэн этилиннэҕинэ киһи быһыытын кыйыатын таһынан барыы үөскээн туохтан да тутуллубат турукка киирии, сиэри, киһи быһыытын таһынан барыыга тиийии буолбута биллэр.
Кэрэй диэн кэмчилиири, харыстыыры биллэрэр.
Кэрэх диэн көстөр бэлиэни, уларыйбат турукка киириини этэллэр.
Кэрэлээ диэн бэлиэтээһин, төһөтүн мээрэйдээһин ааттанар.
Кэрэтин билиммит киһи үлэлээбэт, кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьар, бэйэтин эрэ билинэр кэрэдэк буолар. Кэрэбин диэн билинии, атыт-тартан ордуу киһи өйүн-санаатын уларытан кэрэдэккэ кубулутар.
Кэрэ буолуу өй-санаа халыйыытын, аһара барыытын, кэрэдэккэ кубулуйуутун, өйө баайыллыытын үөскэтэн кэрэгэй дьылҕаланыыга тириэрдэр. Ааспыт үйэҕэ аһара үчүгэйдэрин билинэн “арийскай” диэн ааттаммыт ньиэмэстэр сиэри, киһи быһыытын таһынан быһыылары оҥорбуттарын бары көмөлөөн салайар былаастарын уларыппыттара.
Үчүгэйтэн үчүгэй кэлбитин кэнниттэн кэрэ буолуу кэлиэ диэн санаа сыыһа, өйү-санааны халыйыыга тириэрдэн омук симэлийэрин, атын үлэһит омуктарга баһыттаран үтүрүйтэриитин үөскэтэр этии буолар. Саха тыла өй-санаа хамсааһыннарын, уларыйыыларын биллэрэр тыллара элбэхтэрин иһин иччилээх диэн ааттаммыт. Кэрэ диэн тыл кэнниттэн кэрэтэ диэн ханнык эрэ кыайан туораммат кыйыа баарын биллэрэр тыл кэлэрэ улахан суолталаах. (25,114).
“Күөл кэрэтэ” диэн эттэхтэринэ хаһан эрэ элбэх уу кэлэн күөл таһыма саамай үрдүкү кээмэйин ситиспитин биллэрэр бэлиэни, уу хаспытын, араас үүнээйилэр үүммүттэрин этэллэр. Бу саамай үрдүк бэлиэттэн уу таһыма хаһан да үрдээбэтин биллэрэн кэрэтэ диэн эппиттэр. Кэрэтэ диэн саамай үрдүкү таһымы ситиһии уонна онтон төннүү бэлиэтэ. Кэрэ буолуу олоххо, киһи көрүҥэ тупсуутугар сайдыыны ситиһиитин бүтэһик таһыма буолара быһаарыллар.
Кэрэ буолуу дьахталларга ордук туһалаах. Кэрэ буолууну ситиспит дьахталлар атын омуктарга былдьаһыгынан эргэ бараллар. Урукку кэмнэргэ юкагирдар дьахталлара үчүгэй көрүҥнээҕинэн ааҕылла сылдьыбыт кэмнэрэ баар буола сылдьыбыт. Дьахталлара бары атын омуктарга эргэ бараннар юкагирдар быста аҕыйаан олороллор.
Аан дойду дьонноро омуктарынан арахсаллар. Билигин сайдыыны ситиһии таһымын омуктарынан аахтахха тус-туспа мээрэйи, бэлиэни көрдөрөллөр. Кэрэ буолууну ситиһии биир омук сайдыыта муҥутуур кээмэйин ситиспитин, уларыйыы кэлэн эрэрин биллэрэр суолтатынан туттуллара ордук туһалаах. Кэрэ буолуу кэлиитин кэнниттэн омук атын омукка уларыйыыта саҕаланар.
Артыыстар дьоҥҥо үчүгэй буола, үчүгэйтэн үчүгэйдик көстө сатыыллара элбэҕиттэн, ыллыылларыттан, үҥкүүлүүллэриттэн кэрэ буола сатааһыны үөскэтэн тарҕаталлар. Артыыстары үтүктээччилэр эмиэ кэрэ буолууну өрө туталлар. Билигин Россияҕа салайааччылар кытаанах да буоллар кырдьыгы, ыараханы этэллэрин оннугар артыыстыы сатааннар үчүгэйи эрэ булан кэпсииллэр, барыта “үчүгэй” буолбутун курдук этэн дьону быһаччы албынныыллар.
Дьон үксүлэрэ телевизэри көрөллөр. Телевизэргэ үгүстүк көстөр артыыстар элбэхтик, минньигэстик иһиллэр гына саҥаралларыттан уонна үчүгэйдик таҥналларыттан, көстөллөрүттэн тугу эмэни булан эппиттэрэ табатын, сөбүн курдук өйдөбүлү үгүстэргэ оҥороллор.
Россия артыыстар баһылыыр, салайар дойдуларыгар кубулуйан сылдьарын президент быыбарыгар Собчак К.А. диэн артыыс дьахтар кыттыспыта биллэрэр. Россия дьонун олохторо барыта албыҥҥа, үчүгэйдик көстө сатаан кэрэ буолууну үтүктүүгэ кубулуйда. Кэрэ буолуу кэнниттэн кэлэр өй-санаа уларыйыыта, кэрээнтэн тахсыы кэлэн Россияҕа улахан хамсааһыннары үөскэтэрэ чугаһаан иһэр.
Омугу таһаарыылаах үлэ эрэ сайыннарар, уһун үйэни ситиһэригэр тириэрдэр. Үлэ ыарахан, эрэйдээх, үчүгэйдик эрэ үлэлэнэр аналлаах. Үлэни үлэлээһин ыарахан, эрэйдээх, ханнык да үлэ кэрэтик үлэлэммэт.
Омук сайдыыны ситиһэр кэмигэр элбэх кыайыылары ситиһэн атын омуктары сэриилээн баһылаатаҕына “үчүгэй” диэн ааттанара аһара барыыта үөскээн кэлиэн сөп. Олох салҕанан истэҕинэ мөлтөөһүн кэмигэр киирдэҕинэ омугун күүһүрдэ сатааһына “улуу омук” буолууга тиийэн хааллаҕына үчүгэйи аһара баран кэрэ буола сатыыра кэлэр.
Кэрэ киһи үлэлээбэт. Омук олоҕун суолугар кэрэ буолууга тиийэн хааллаҕына, ырыаны, үҥкүүнү өрө туттаҕына сотору эстэр, симэлийэр, кэрэх буолар кэмэ тиийэн кэлэр. Кэрэ буолан үлэни-хамнаһы кыайбат турукка тиийбит омук эстэр, атыттарга, кэлии үлэһиттэргэ баһыттаран, туһалаах үлэлэртэн үтүрүттэрэн, туоратыллан симэлийэр. Кэрэ киһи үлэлээбэт, кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьарга тиийиитэ сыыйа-баайа омук атыттарга, үлэни кыайааччыларга баһыттаран, барыһы биэрэр үлэлэртэн үтүрүттэрэн симэлийэрин үөскэтэр.
Үлэни-хамнаһы кыайбакка эрэ кэрэ буола сатааһын аһара барыыта, ырыаны, үҥкүүнү өрө тутуу, артыыстааһын, тылга тииһии сайдыыта атыттары сааратыыга, көччүтүүгэ эрэ туһалыырыттан омугу эстиигэ, симэлийиигэ быһаччы тириэрдэр быһыыларынан ааҕыллаллар.
Уһун үйэлэр тухары үлэлээн-хамсаан киэҥ сирдэри баһылаабыт саха дьоно көрсүө, сэмэй буолан үлэни-хамнаһы кыайарга дьулу-һаллар, олоҕу, омугу көрсүө, сэмэй дьон кыайа-хото үлэлээн сайыннаралларын билэллэр уонна олохторугар туһана сылдьаллар.
Үлэни кыайыылаахтык, таһаарыылаахтык, үчүгэйдик үлэлээһин, элбэх барыһы киллэрии эрэ омугу сайыннарар, уһун үйэлиир. (1,68).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.