Кыыс оҕо ыалы тэрийэр
Оҕо улаатан киһи буолууну ситиһиитэ ойох ыллаҕына эбэтэр эргэ таҕыстаҕына, ол аата саҥа ыалы үөскэттэҕинэ туолар диэн ааҕыллар, бу кэмтэн ыла оҕо буолан бүтүү кэлэр. Эдэр киһи өйө-санаата тосту уларыйар кэмэ урууну оҥоруунан бэлиэтэнэр. Төһө да хомолтолооҕун иһин киһи олоҕо бүтэр, муҥурданар кэмэ тиийэн кэлэринэн эдэрдэр саҥа ыалы үөскэтиилэрэ кэлэр көлүөнэлэри төрөтөн, улаатыннаран аймахтары элбэтэн, омугу сайыннаран иһиигэ аналланар.
Үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ ыал олоҕун көмүскүүр, харыстыыр аналлаах. Ыал буолууну сахалар тэрийиилэрэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэр:
1. Кыыс уонна уол сөбүлэһиилэрэ.
2. Энньэни уонна халыымы туһаныы.
Бу икки өрүттэри арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт:
1. Оҕо этэ-сиинэ улаатан ситтэҕинэ атыҥҥа баҕарар санаата улахан дьайыыны оҥорор. Сахалар ыал буолууну тэрийиигэ саастарын сиппит эдэрдэр атын аҥардарын сөбүлүүр санаалара улаатарын уонна “Көрөөт да сөбүлээбитим” диэн этиини туһаналлар. Ыал буолуу уол уонна кыыс эттэрин-сииннэрин баҕа санаатын ханнарыыга, толорууга аналланар уонна кэлэр көлүөнэлэри үөскэтиигэ, киһилии өйү-санааны иҥэрэн улаатыннарыыга туһуланар. Оҕону иитии, үөрэтии ыал олоҕуттан тутулуктанан олох салҕанан иһиитин үөскэтэр.
Ууһааһын диэн эт-сиин айылҕаттан ылыммыт баҕа санаата ыал буолууну үөскэтэн кэлэр көлүөнэлэри элбэтэргэ аналланар.
2. Сахалар үөрэхтэрэ ыал буолууга энньэни уонна халыымы эбии киллэрэн биэрэн үлэттэн үөскүүр өй-санаа көрдөбүллэрин, киһилии быһыыны уонна өйү-санааны тутуһууну эбиискэ киллэрэн биэрэн икки өрүттээх тутулугу үөскэтэн өссө бөҕөргөтөн биэрэр.
Энньэ уонна халыым ыал баайа-мала эбиллиитин үөскэтэннэр, эбиискэ тутулук буолан, таптал умсулҕана аҕыйаатаҕына ыал арах-сан, ыһыллан хааларын тохтоторго улаханнык туһалыыллар.
Ыал буолуу сүрүн сыалынан оҕо төрөтөн кэлэр көлүөнэлэри үөскэтии буолар. Төрүүр оҕо бары хаачыстыбатын; этин-сиинин, буор кутун тупсарыыга ыал буолуу былыргы үгэстэрэ туһалыыллар:
А. Оҕо этин-сиинин тупсуутун, доруобуйата бөҕөргүүрүн ситиһиини ыал буолуу үгэстэрэ сайдыылаах буор куттаах эр киһини талан ылыыны туһанан ыал өссө тэриллэ илигиттэн саҕалыыллар.
Б. Оҕону кыра эрдэҕинэ иитиигэ, үөрэтиигэ ийэ кутун аан бастаан иитэн, сайыннаран өйүн-санаатын төрүттээн биэрэллэр.
Оҕо этэ-сиинэ тупсан төрүүрэ атын аймахтары, омуктары кытта холбоһууттан үөскүүрүн сахалар былыргыттан үөрэтэн билэн “Хаан тупсарыыта” диэн аналлаах үөрэҕи олохтоон ыал буолуу үгэстэригэр киллэрэн эр киһини таба талан ылыыга анаан туһана сылдьаллар.
Былыргы сахалар оҕо ыал буоларыгар улахан суолтаны биэрэн аналлаах үгэстэри үөскэтэн туһаналлар. Бу үгэстэри тутуһуу аан маҥ-най ыал төрүүр оҕото бөҕө эттээх-сииннээх уонна сайдыылаах буор куттаах буоларын ситиһиигэ аналлаахтар, ол иһин төрөппүттэри талан ылыыга туттулла сылдьаллара ирдэнэр. Таптал диэн ыал буолааччылары таба талан ылыыны биллэрэр аналлаах тылы дьахталлар билигин имэҥ аһара барбытын быһаарыыга көһөрөн эрэллэр.
Удьуордааһын диэн кэлэр көлүөнэлэргэ төрөппүттэрин эттэрин-сииннэрин уратылара, онтон утумнааһын диэн хамсаныылары оҥо-рууга дьоҕурдара, буор куттара уонна өй-санаа атын үөрүйэхтэрэ бэриллэн иһиилэрэ ааттаналлар. Төрөппүттэртэн оҕолоругар эттэрэ-сииннэрэ, буор куттара уонна үчүгэй үөрүйэхтэрэ бэриллэн иһэллэрин салҕаан биэрэргэ ыал буолуу үгэстэрэ туһалыыллар. (1,52).
Олус былыргы кэмнэртэн уһун үйэлээх сахалар ыал буолууга анаан тутуһар үгэстэрэ өс хоһоонноро буолан сылдьаллар:
- “Уруу ырааҕа, уу чугаһа үчүгэй” диэн өс хоһооно киһи ыраах сирдэртэн ойох ыларын эбэтэр эргэ тахсарын ситиһиигэ аналланан ыаллар оҕолоро доруобай буоларын хааччыйарга туһалыыр.
- Сахалар ыал буолууга аналлаах “Хаан тупсарыыта” диэн үгэһи туһана сылдьаллара атын аймахтары, омуктары кытта холбоһууларын сайыннаран иһэриттэн эттэрэ-сииннэрэ тупсара, күүстэрэ-кыахтара эбиллэрэ аҕыйаабат уонна үйэлэрэ уһуур кыахтанар.
Хаан тупсарыыта диэн туспа хааннаах аймахтары кытта холбоһуу эти-сиини тупсаран, бөҕөргөтөн омук уһун үйэни ситиһэригэр туһа-лыыр. Тупсарыллыбыт хааннаах бааһынайдар эттэрэ-сииннэрэ, тас көрүҥнэрэ тупсан, уҥуохтара көнөн, улаатан иһэрин тэҥэ, өйдөрө-санаалара тобуллаҕаһын сааһырбыт дьон арааран билэллэр.
Ыал буолууга эт-сиин ылар оруола улаханынан бөҕө, доруобай эттээх-сииннээх дьон элбэх оҕону төрөтөр кыахтаахтарын туһаныы эрэйиллэр. Былыргы төрүппүт Эллэй Боотур бөҕө доруобуйалаах, көйгө, үлэни кыайа-хото үлэлиир кыыһы ойох ылан сахалары элбэп-питин билэн эр дьон бары туһана сылдьыахтара этэ. (2,30).
- “Тэҥнээҕи булунуу” диэн үөрэх оҕо иитиитигэр, үөрэтиитигэр ордук сыһыаннаах. Тэҥнээхтэр төрөппүт оҕолоро өйө-санаата туруктаах буола улаатарын төрүттүүрүн сахалар тутуһаллар.
Удьуор диэн оҕо төрөппүттэрин, өбүгэлэрин этин-сиинин уратыларын иҥэринэн төрүүрэ ааттанар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн удьуордааһын эмиэ икки өрүттэнэр:
а. Төрөппүттэрин үчүгэй, үлэлииргэ туһалаах хаачыстыбаларын удьуордаан иҥэриммит оҕо сайдыыны ситиһэрэ түргэтиир.
б. Эккэ-сииҥҥэ буортуну оҥорор хаачыстыбалар, араас бодоҥнор, ыарыылар кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһиилэрин тохтотууга ыал буолуу үгэстэрин уонна төрүччү үөрэҕин тутуһуу туһалыыр.
Күүс диэн эт-сиин уратытын, үлэни оҥорор кыаҕын быһаарыы ааттанар. Күүстээх эттээх-сииннээх киһи оҕото удьуордаан төрөөтө-ҕүнэ кини курдук көрүҥнээх уонна күүстээх буолара быһаарыллар.
Утумнааһын диэн төрөппүтүттэн оҕотугар буор кута, хамсаныы-лары оҥорор кыаҕа уонна атын, үөрүйэх буолбут өйдөрө-санаалара бэриллиитэ ааттанар. Буор кут диэн киһи хамсаныылары оҥорор өйө-санаата, кыаҕа буоларынан уонна хас биирдии быччыҥҥа иҥэн сылдьарынан кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр. Оҕо хамсаныылары оҥороро түргэнник сайдан, тупсан иһиилэрин үөскэтэр аналлаах. Хас биирдии быччыҥҥа иҥэн сылдьар өй-санаа, бу быччыҥы киһи санаатын хоту күүскэ хамсатара буор кутуттан, кыаҕыттан тутулук-танар. Дьадаҥы, үлэни кыайбат буор куттаах киһи оҕото өссө мөлтөх буор куттаах буолан төрүүрэ быһаарыллар.
Буор кута сайдыыта суох, кыаҕа аҕыйах киһи хамсаныылары оҥороро бытаан, сыылба да буолуон уонна сатаан, табан хамсанымыан сөп. Кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр буор кут олус күүскэ харыстанарын быһааран ыал буолуу үгэстэрэ туттулла сылдьаллар.
Сайдыылаах буор куттаах киһини атыттар үлэни хайдах үлэлиириттэн көрөн быһаараллар. Үлэһит киһи аҕыйах саҥалаах, көрсүө, сэмэй буолара былыргыттан биллэр. Киһиргэһэ суох киһи бэйэтин арбанан кэпсэнэрэ аҕыйаҕынан эдэрдэр ыал буолууларыгар анаан үлэһит сахалар суорумньу көмөтүн элбэхтик туһаналлар.
Айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн уларыйан биэрэр тутулугун быһаарар этиигэ буор кут эмиэ сөп түбэһэр:
I. Сайдыылаах уустук, күүстээх хамсаныылары оҥорор кыахтаах буор кут кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн истэҕинэ эрэ аймахтар, омук сайдыыны ситиһиитэ салҕанан иһэр уонна тарҕанар.
II. Дьадаҥы, хамсаныылары сатаан, табан оҥорбот, сүрэҕэ суох, элбэхтик кыайан хамсаммат буор кут эмиэ кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэриттэн омук мөлтүүр кэмэ тиийэн кэлиэн сөп. Үлэһит сахалар дьадаҥылары кытта ыал буолан холбоспоттор.
Буор кут диэн быччыҥнары хамсатарга аналлаах өй-санаа хас да көлүөнэлэр усталарыгар сайдан иһэр. Утуму харыстааһын диэн аймахтар сайдыыларыгар ордук улахан суолталаах. Күүс диэн эт-сиин күүһэ, онтон кыах диэн өй-санаа, буор кут уратыта, хамса-ныылары оҥорор дьоҕура ааттанар. Буор кут хамсаныылары хайдах оҥороро кыаҕа элбэҕиттэн улаханнык тутулуктанар.
Сайдыыта суох буор куттаах дьону туспа арааран ыалы тэрийиэх инниттэн туоратыыны сахалар “Тэҥнээҕи булунуу” диэн былыргы үгэстэрэ оҥорор. Үлэһит дьон оҕолоро үлэһиттэри кытта ыал буолан холбостохторуна, үлэһит, сайдыылаах буор куттара кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн өссө сайдар кыахтанарын ситиһэллэр.
Ыал буолууга туттуллар былыргыттан олохсуйбут үгэстэри кыах баарынан арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт:
- Ыал буолааччылар билсиһиилэрин саҕалыахтарын иннинэ төрүччүлэрин ыраахха диэри үөрэтэллэрэ уонна онон ыйдаран эттэрин-сииннэрин баҕа санааларын салайан биэрэллэрэ ирдэнэр көрдөбүл буолар. Эт-сиин баҕа санаата быстах баҕа санаа буолара хаһан да уларыйбатыттан туттуна сылдьыы куруук эрэйиллэр.
- Кыыс оҕо атын эр киһини өссө билэ илигин төрөппүттэрэ туоһулууллар. Эр киһи утумун, сайдыылаах буор кута кэлэр көлүөнэтигэр бэриллэн иһэрин үөскэтэр туһугар, бу үгэс туттуллар.
- Уол уонна кыыс сөбүлэһиилэрэ.
- Энньэни уонна халыымы быһаарсыы.
Ыал буолааччылар билсиһиилэригэр төрүччү үөрэҕэ хайаан да туттуллара кэлэр көлүөнэлэр сайдыыларын үөскэтэргэ аналланар. “Бодоҥтон бодоҥ төрүүр” диэн этии араас ыарыылаахтар, дьадаҥылар оҕолоро соннук бодоҥноох буолан төрүүллэрин быһаарарынан уонна олору туоратар аналынан төрүччү үөрэҕин туһата улаатар.
Уол уонна кыыс сөбүлэһиилэрэ аан маҥнай эт-сиин баҕа санаатын көрдөбүллэриттэн тутулуктанар. Ыал буолууга айылҕаттан көрдөбүл бастаан иһэр. Онтон үлэ баайы-малы үөскэтэринэн, энньэ уонна халыым эбиискэ киириитэ ыал буолууга киһилии быһыыны, үлэни оҥорууну киллэрэн биэрэр аналлаахтар.
Ыал буолуу кыыс, дьахтар өйүн-санаатын улаханнык уларытара саха тылынан бэлиэтэнэн этиллэ сылдьар:
- Ойох. Ыраас кыыһынан эргэ тахсыбыт кыыс ойох диэн ааттанар. Ойох уонна атын дьахталлар уратыларын “Киһи ойоҕо, ойох буолбат” диэн өс хоһооно баара биллэрэр. (3,165). Итини тэҥэ, бу ойох диэн тыл “ой-ох” диэн саҥа аллайыыттан үөскээбитэ, бу тыл үөскээбит уратытын, бүрүөһүн алдьаныытын биллэрэрэ ордук суолталаах.
Күтүөт уол болдьообут кэмигэр кэлбэтэҕиттэн нэһилиэктэрин баайдара: “Кулубабыт кыыһа дэлэ киэбирбэтэҕэ. Орто дойдуга хо-лооннооҕо суоҕун курдук туттара. Хата ханнык эрэ суол киһитэ хоонньоһон аастаҕа, саатта! Билигин хайа баҕарар уолга эргэ барыан баҕарбытын да иһин, киһи ойоҕо буола сылдьыбыт дьахтары ким ылыай!” – дэһэр буолбуттара. (4,55).
Ойох эрэ эр киһини утумнуур оҕону төрөтөрүн былыргылар билэннэр кыыс оҕону кыһанан харыстыыллара, эргэ тахсарыгар улахан суолтаны биэрэллэрэ, киэргэтэллэрэ, симииллэрэ, энньэтин толору хомуйаллара уонна сааһа ситтэр эрэ эргэ биэрэ охсоллоро. Ол барыта эт-сиин баҕата эмиэ элбэҕиттэн уонна “Дьахтар кулгааҕынан таптыыр” диэн өс хоһооно кыыс бэйэтэ быһаарыыны ылынарыгар араас албыҥҥа киирэн биэрэрэ элбэҕин биллэрэрин туһанан, уһаппакка эрэ оннун буллара охсорго төрөппүттэрэ кыһаналлара.
Омук сайдан иһэр кыаҕын харыстааһын диэн кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр удьуорун, этин-сиинин уонна утумун, буор кутун харыстааһын ааттанар. Ити үтүөҕэ тириэрдэр баҕа санаалары толорор кыахтааҕын иһин саха эр дьоно ыраас кыыһы эрэ ойох ылаллар.
- Кэргэн. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит кэргэн диэн тыл билигин даҕаны сүппэккэ, туттулла сылдьара кыыстарын хайа эр киһиэхэ биэрбиттэрин билбэт дьахталлар элбэхтэриттэн тутулуктаах. Кыыһа суох эргэ тахсыбыт дьахтар кэргэн диэн ааттанара былыргыттан олохсуйбут. Кэргэн ыал олоҕун үгэстэрин тутустаҕына иккис оҕотуттан салгыы оҕолоро эр киһини утумнуохтарын сөп.
Баайдаах, кыахтаах эр киһи иккис кэргэнин ылан кэбиһэрин сахалар утарбаттара сааһырбыт, элбэх туһалаах үөрүйэхтэрдээх киһи сайдыылаах буор кута төрөтөр оҕолоругар бэриллэн иһэриттэн тутулуктанар. Маҥнай тэриллибит ыал арахсан, үрэллэн хаалыылара суох буолан салгыы эбиллэн иһэр кыахтаналлар.
- Күүлэйдиир дьахтар. Бэйэтин быстах баҕа санааларын толоро сылдьар дьахтар ааттанар. Сайдыылаах буор куттаах оҕолору төрөп-пөттөрүттэн ыал буолар аналлара суох буолан хаалар. Араас сэлээрчэхтэр, дьэгээрбэлэр, соруохалар ыал буолууга аналлара суох-тар уонна сахаларга даҕаны элбээн ылар кэмнээхтэрин ити тыллар бааллара биллэрэр. Дьахталлар көҥүллэринэн, бэйэлэрэ эр киһини талан ылан эргэ тахсаллара эдэрдэригэр элбэхтик күүлэйдииллэригэр тириэрдэр. Күүлэйдиир дьахталлар элбээтэхтэринэ омук ахсаана аҕыйыыра, уларыйара, атын омугунан солбуллара тиийэн кэлиэн сөп.
Ыал буолуу былыргы үгэстэрэ эр киһи удьуорун, утумун харыстыылларыттан омук үйэтэ уһуурун үөскэтэллэр. Эр киһи эдэр ойохтоох буоллаҕына, саастара үллэстэн тэҥнэһэн хаалалларын тэҥэ, оҕолоро эр киһиттэн ылыммыт сайдыылаах буор куттаах, үчүгэй үөрүйэхтэрдээх буолан төрүүрэ ситиһиллэр кыахтанар.
Ыал буолуу “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр. Эр киһи уонна дьахтар дьон икки өрүттэрин үөскэтэллэр. Кинилэр биир тылы булунан сөбүлэһэн, холбоһон олоҕу олорууларыттан ыал буолуу үөскүүр уонна бу ыаллар оҕолорун хайдах иитэллэриттэн, үөрэтэллэриттэн аймахтар уонна омук сайдан иһиитэ тутулуктанар. Оҕо буор кута аҕатыттан тутулуктаах, онтон ийэ кута, өйө-санаата ийэтэ иитэн биэрбит үгэстэриттэн хомуллар.
Омуктар сайдан иһиилэрэ биирдиилээн ыаллар олохторуттан быһаччы тутулуктаах. Ыал кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэр уонна иитэр, үөрэтэр аналлааҕыттан аймахтар, омуктар сайдыыларын төрүттүүр. Кэлэр көлүөнэлэр киһи быһыылаах, көрсүө, сэмэй, үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлиир кыахтанан улааттахтарына омук ахсаана эбиллэр уонна үлэни кыайарыттан сайдыыны ситиһэр кыахтанар.
Сахалар оҕо өйө-санаата сайдыытын, улаатан киһи буолууну ситиһиитин биир тутаах бэлиэтинэн ыалы тэрийэрин ааҕаллар. Оҕо улаатан этэ-сиинэ уонна өйө-санаата ситтэҕинэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанар кэмэ кэллэҕинэ, киһи буолуу өйүн-санаатын баһылаатаҕына, ситистэҕинэ бэйэтэ төрөппүттэриттэн туспа баран саҥа ыалы тэрийэр кыахтанар.
Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата сайдыыта уһун үйэлэргэ уларыйбаттарынан ыал буолуу үгэстэрэ былыргытынан хааларын үрүҥ айыы буолуу итэҕэлин тутуһааччылар хааччыйаллар.
Аныгы сайдыылаах диир үйэбитигэр ыал буолуу үгэстэрэ үрүҥ айыы буолуу итэҕэлин харыстабылыгар киирэр аналлаахтар. (5,61).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Ыал буолуу үгэстэрэ. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 137 с.
2. Ксенофонтов Г.В. Эллэйада. – М.: Издательство “Наука”, 1977. – 248 с.
3. Саха өһүн хоһоонноро = Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.
4. Якутскай Н. Төлкө. – Якутск: Кн. изд-во, 1973. – 768 с.
5. Каженкин И.И. Итэҕэл. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с.