Кыттааччы ырытыыта:Ульянов Никита ИВТ
Тиэмэ эбииУрууга кэтиллэр таҥас-сап
[биики-тиэкиһи уларытыы]Саха киһитин таҥнар таҥаһа, оһуора-ойуута, быһыыта-таһаата барыта биһиги норуоппут омук быһыытынан туспа сайдыылааҕын, олорон кэлбит олоҕо дириҥ ис хоһооннооҕун. урощ историческай суолталааҕын сырдатар. Ол аата биһиги өбүгэлэрбит таҥастарыгар кинилэр олорон ааспыт олохторо, итэҕэллэрэ, сиэрдэрэ-туомнара көстөр. Билиҥҥи кэмнэ сахалыы таҥас дьоҥҥо-сэргэҕэ тэнийэн эрэр. Ол гынан баран, хомойуох иһин, таҥас суолтатын, кэтиллэр аналын билбэккэ сыыһа танна сылдьар дьон эмиэ баар. Итинник алҕас тахсыбатын туһугар, биһиги өбүгэбит таҥаһа туох суолталааҕын, тугу кэпсиирин билэрбит ордук буолуо. Ордук кэлиҥҥи кэмҥэ саҥа ыал буолар дьон урууга гагэр танаска-сапка улахан суолта уурар буолбуттара хайҕаллаах суол. Ол иһин эдэр дьон урууга кэтиллэр таҥас суолтатын, кини итэгрли кытта сибээстээҕин, харысхал бэлиэлэрин биллиннэр днэн бу үлэбин суруйдум. Сахаҕа биллэр иистэнньэҥнэр, уустар былыр-былыргыттан бааллара. Кинилэр тигэн, ойуулаан, киэргэтэн хаалларбыт элбэх ахсааннаах үлэлэрэ аан дойду араас музейдарыгар бааллар. Ордук дириҥник саха былыргы таҥаһын научнай төрүккэ олоҕуран историческай наука кандидата, искусствовед Римма Семеновна Гаврильева чинчийбитэ. Историческай наука кандидата, Саха государственнай университетын доцена Светлана Ивановна Петрова үлэлэригэр элбэх теоретическай да, практическай да сүбэлэр бааллар. Модельер-дизайнер Августина Николаевна Филиппова айбыт коллекцияларын аан дойду сөҕө-махтайа көрөр. Сахалыы таҥас элбэх ойуулаах-бичиктээх буолар. Ол саха итэҕэлин кытта ыкса сибээстээҕин ходуоһунньук М М Носов, тимир ууһа, ойууһут Борис Федорович Неустроев-Мандар Уус өссө төгүл итэҕэтиилээхтик быһаарбыттара. Уран тарбахтаах маастардарбыт, иистэнньэҥнэрбит оҥорон, тигэн хаалларбыт үлэлэрин харыстаан, күнлү кылаат курдук сыаналаан салгыы кэлэр катүөнэҕэ тириэрлан иһэрбҥт буоллар диэн баҕа санаалаахпын. Биһиги өбүгэбит төрүт үгэһин үйэтитэн, сахалыы тыыммытын, өйбүтүн-санаабытын эппитигэр-хааммытыгар иҥэринэн сырыттахпытына, норуот быһыытынан хаһан да симэлийиэ суох этибит. Тус санаабар, сахалыы оһуордаах-симэхтээх таҥаспытын аныгы үйэ дьонугар сеп түбэһиннэрэн үлэҕэ, үөрэххэ сырыттахпытына, айылҕабыт тыына чугас буолуо этэ. Саха омук олоҕо-дьаһаҕа айылҕаггаи улахан тутулуктаах. Тоҕо диэтэххэ, астарын-үөллэрин, таҥнар таҥастарын, туттар малларыи барытын айылҕаттан булан-талан, бултаан-алтаан олорбуттара. Ол иһин саха киһитин өйдөбүлүнэн улахан суолтаны айылҕа, онтон үрдүк Айыылар, ол эрэ кэнниттэн киһи ылар эбит. Саха киһитэ гуту саныырын, тугу баҕарарын таҥнар таҥаһын ойуутугар-бичигэр көрдөрөр. Ол курдук өбүгэлэрбит таҥастарын хас да көрүҥҥэ араарыахха сөп: • итэҕэли кытта ситимнээх сиэргэ-туомҥа кэтиллэр таҥас. (урууга, айыыһыты атаарыыга, күнү көрсүү сиэригэр-туомугар, ойуун кыырыытыгар уо.д. а); • тымныы, тыал хотуппат, айаҥҥа кэтиллэр таҥас; • булка, үлэҕэ кэтиллэр таҥас; • дьиэ таһыгар кэтиллэр боростуой, киэргэтиитэ суох таҥас. Сахаҕа уруу таҥаһа кэрэ көстүүтүнэн оһуорунан-мандарынан сиэдэрэй, дириҥ ис хоһооннооҕунан баай буолар. Урууга кэтиэхтээх таҥастарын эрдэггэн бэлэмнэнэллэрэ. Тоҕо диэтэххэ, уруу ыһыаҕа саха омугар улахан үөрүүлээх уонна кэтэһиилээх буолара. Эдэр оҕолор сүрэхтэрин холбоон, икки аҕа уустар сыһыаннарын сибээстиир кэрэ-бэлиэ күннэригэр, ким төһө кыахтааҕынан киэргэнэрэ-симэнэрэ. Былыр-былыргыттан саха дьахтары алаһа дьиэни иччилиир, төрөтөр оҕону төлкөлүүр, иитэр сүөһүнү күрүөлүүр үрдүк аналлаах диэн өрө тутан таптаан, ытыктаан, сүгүрүйэн кэлбит. Ол да иһин, "Улаҕаҕа уктар, ойоҕоско олордор ойох дьахтар, көмүскэллээх санаалаах күн күбэй хотун ийэ" диэн өс хоһооно үөскээтэҕэ. Эр киһи олох-дьаһах боппуруоһугар хайаан да бастаан кэргэнин кытта сүбэлэһэрэ. Сүөһү иитиитинэн тыыннаах буолан олорор саха ыалыгар дьахтар сатабылыттан, үлэтиттэн, өйүттэн дьиэ кэргэн олоҕо, иниики дьылҕата быһаарыллара. Оннооҕор эрдэрин баһыйан дьиэ кэргэни иилээн-саҕалаан дьаһайан олорор дьахталлар бааллара. Маннык санаалаах, дьаһаллаах дьахтары урут-уруккугган улаханнык убаастыыллара. Саха дьахтара омук тыынын салҕыыр, олох араас ыарахаттарын туоруур күүстээҕэ. Ол иһин, норуот дьахтарга сүгүрүйэн кини симэҕин, таҥаһын ордук киэргэппит эбит. Саамай көстүүлээҕинэн, саха баай хотунун киэргэнэр таҥаһа буолар. Бу таҥас кэрэ көстүүлээҕин таһынан, дьыл кэмин, сиэрн-майгытын, олоҕун-дьаһаҕын кытта ыкса сибээстээҕэ. Саха дьахтарын киэргэнэр толору таҥаһын чаастара: бууктаах эбэтэр кьгтыылаах сон, халадаай ырбаахы, кэһиэччик, дьабака бэр-гэһэ, иһинэн үрүҥ көмүс туоһахталаах бастыҥа (кэлин, XIX үйэ ортотуттан, чаҕылхай өҥнөөх былаат эбэтэр косынка баанар буолбуттар). Атаҕар баай оһуордаах билэлээх этэрбэс, ол иһинэн көстө сылдьар дьэрэкээн өҥнөөх кээнчэ кэтэр. Ити таҥастар дьэрэкээн өҥнөөхтөрүн үрдүнэн оҕуруонан, көмүс сабынан оһуорданаллара. Хотун эбии кэтэр киэргэллэрэ: үрүҥ көмүс оҕуруо, түөскэ. санныга түһэр кэтит солко лиэнтэлэр, суһуох сиэдэрэй кнэргэлэ, кэтит бөҕөхтөр, илин-кэлин кэбиһэрдэр, ыарахан түгэхтээх, салбырҕастаах ытарҕалар, биһилэхтэр, үрүҥ көмүс тимэхтэр, оҕуруонан, көмүһүнэн киэргэтиллибит баттах киистэтэ.
КИЙИИТ КЫЫС ТАҤАҺА-САБА
Саха омук былыр-былыргыттан кыыс оҕо кэрэтин, талбатын ымыылаах ырыаҕа хоһуйара, кэпсээҥҥэ, номоххо киллэрэн кэрэхсиирэ. Ол курдук, "Дьулуруйар Ньургун Боотур" олоҥхоҕо кыыс туһунан маннык этиллэр: "Кыыс оҕо барахсан — Дьэдьэн курдук тэтэрэ умайда, Тоҕус өргөстөөх толо.чон маҥан Күнүм төлөнүн курдук, Толбонноох ньуура туналыйан көһүннэ". Кырдьык даҕаны, саха кыыһа "кырыйыы көмүс кынаттаах кыталыктыыр кыылга" холоонноох кэрэ сэбэрэлээх буоллаҕа. Ол эрэн, кини орто дойдуга кэрэ дьүһүнүнэн дьон хараҕын үөрдэ. сымната эрэ диэн ананан төрөөбөт. Кини ытык иэһэ — оҕо төрөтөн, үтүө киһи гына иигэн, омугун олоҕун салгыахтаах, норуотун үксэтэ туруохтаах. Ханнык баҕарар омук кыыс оҕоҕо таптала, дьахтарга умсугуйуута, ийэҕэ сүгүрүйүүтэ, эбэҕэ ытыктабыла кини олорон ааспыт олоҕун очурдарыттан, сайдан кэлбит кэмин хаамыытыттан быһаччы тутулуктаах" |Слепцов П.А., 1989, с.21|. Кыыс оҕоҕо сахалар ураты истиҥиик сыһыаннаһан, харыстаан. күөмчүлээн иитэллэрэ. Сүктэр таҥаһын чугас дьоно хас да мындыр иистэнньэҥ дьахтары. уран тарбахтаах көмүс ууһун мунньан, таҥас талыытын, симэх кэрэтин оҥортороллоро, тиктэрэллэрэ. Кыыһы алаһа дьиэпгггэн сүктэн барарыгар таҥара табатын курдук таҥыннараллара, сир симэҕин курдук симииллэрэ. Таҥаһын-сабын күндү түүлээх эгэлгэтинэн, көмүс симэх арааһынан, ньоно төһө баайытыттан тутулуктааҕынан киэргэтэллэрэ. Утуйар таҥаһыттан саҕалаан таҥнар тас таҥаһыгар тиийэ туһунан сиэрдээх, суолталаах буолар эбит. Былыр сүктэр кыыс сайыннары түүлээх таҥаһы таҥнара. XIX үйэтээҕи сүктэр кыыс таҥаһыгар, киэргэлигэр киирэллэр: байбарылаах мааны ырбаахы, хассыат, кытыылаах сон, бууктаах сон, дьабака бэргэһэ, хобо моойторук, киис үтүлүк, саары этэрбэс, киис аннах, үрүҥ көмүс бастыҥа, сүнньүөхтээх ытарҕа, бөҕөх, өттүк симэҕэ, моой симэҕэ, илин-еэлин кэбиһэр. “Сэттэ уон ордуга Сэттэ дьэрэкэннээх, Үс хос кустугунан Дьикти дьиримнээх, Эриэккэс дьарҕаалаах Уус дибилгэн оһуордаах ..." — диэн кыыс таҥнар таҥаһын дьүһүйүөхтэрэ дуо? Сон арааһа Хотойдоох сон. Бу сон итэҕэли кытта ыкса ситимнээх эбит. М.М.Носов хотойдоох сону саха таҥаһын олох былыргы көрүҥэ диэн быһаарбыта баар. Ол эрэн сорох чинчийиилэргэ хотойдоох сону кэлин христианскай итэҕэл кэлбитин кэннэ кэлбит таҥас диэн этэллэр эбит. Р.К.Маак, В.Л.Серошевскай суруйууларынан "саҕынньах" диэн ааттанар. Саха итэҕэлигэр, эмиэ атын омуктарга курдук, "тотемизм" — кыылга-сүөһүгэ сүгүрүйүү баар эбит. Оннук ытыктыыр кыылларбытынан эһэ, бөрө, сылгы, суор, куба, хотой буолаллар. Былыр Хотой Айыы киһи кугун араҥаччылыыр диэн өйдөбүллээхтэрэ, кинини харыс тылынан Тойон Кыыл, Кынаттаах Кыыл, Улахан Кыыл диэн солбуйан аатгыыллара. Хотойу өлөрбөт, уйатын алдьаппат буолаллара, хотой "буулуур” диэн. Былыр эр дьон хотойдуун көрүстэхтэринэ, ытыстарынан сирэйдэрин саптан баран, сиргэ умса түһүөхтээхтэр, оттон дьахталлар таҥалайдаах соннорун кэтиэхтээхтэр эбит. Хотойдоох сону Бүлүү бөлөх улуустарыгар кэтэ слдьыбыттар. Бу сону таарбаҕан, саһыл, буобура, бэдэр тириититтэн түүтүн таһыгар гына тигэллэр эбит. Чаҕылхай өҥнөөх сукунаттан биэтэстээх буолуон сөп, араас өҥнөөх дьуралыы кытыылыыллар. Кэннигэр хотой ойуутун сиэгэн эбэтэр киис тириитинэн сыһыаран тигэллэр эбит. Хотойдоох сону былыр урууга эдэрдэр эбэтэр ойуун кыырыытыгар кэтэр эбиттэр. Хотойдоох сон кэнниттэн көһүүр ойуу симэхтээх таҥалайдыы тигиилээх сон кэлэр. Бу сону XVII-XIX үйэҕэ кэтэ сылдьыбыттар. Кээдьи, кэдьинэ, кэдьикэ — таҥалай диэн ааттыыллар. Бу сон Орто Азия түүр омуктарын кытта сибээстээх диэн А.П.Окладникст А.И.Гоголев бэлиэтииллэр. Түүрдэр "дагала", буряттар "дэгэнэй" алтайдар "чегедек" диэн снэҕэ суох сонноохтор эбит. Ол сону кэргэннээх дьахтар эрэ кэтиэхтээх. Бу сон куба көтөрү кытта сибээстээх. Холобур, бурят дьахтара куба хаһыытын истээт, дэлэгэй сонун кэтэн, дьиэтиттэн сүүрэн тахсан, мас хомуоһунан үүт ыһар эбит. Сиэр быһыытынан, сүктэн кэлбит кыыс үс төгүрүк сыл тойонугар уонна эрин убайдарыгар, абаҕаларыгар сирэйин көрдөрүө суохтаах. Үс сыл кэннитгэн таҥалайдаах сону кэтэн эрэ баран көстүөхтээх. Онуоха диэри кини сирэйин "аннаҕынан" саптан сылдьар. "Аннах" диэри сирэй сабыыта, туора харахтаахтан көмүскүүр, харыһыйар суолталаах. Дьахтар өллөҕүнэ даҕаны аннаҕынан сирэйин сабан ыыталлар. Бууктаах сон. Бу сүктэн барар кыыс сүрүн таҥаһа. "Бууктаах’ диэн тыл хантан үөскээбитэ мөккүөрдээх. Сону В.Л.Серошевскай "саныйах" диэн суруйбут эбит. Э.К.Пекарскай тылдьытыгар бууктаах — "пух" диэн нуучча тылыттан тахсыбыт диэн ааҕабыт. Онтон П.А.Ойуунускай бууктаах сону "биир бууттаах симэхтээх, күндү, мааньҥа кэтэр сон. бу сону буотана балык тириититтэн киэргэтэн тигэллэр, онтулара буобура түүтүн курдук буолар" диэн суруйар. Фольклорист Н.М.Петров "бууктаах сон диэн таҥыыттан үөскээбит өйдөбүл буолуон сөп, ол аата бэргэһэлээх сон" диэн бэлиэтиир. Бэргэһэ араастара Саха омук бэргэһэҕэ былыр-былыргыттан ураты сыһыаннаах. Кини бэргэһэҕэ киһи кутун-сүрүн сорҕото иҥэн сылдьар диэн өйдөбүллээх. Бэргэһэ киэргэллэринэн туоһахта, муос, көҕүөр оһуор буолаллара. Бу эмиэ киһини Айыылары кытта ситимниир суолталаах киэргэллэр эбит. Киһи бэргэһэтин уоруу, алдьатыы былыр улахан аньыыга тэҥнэһэрэ. "Бэргэһэ" диэн былыр “бэргэһэлэнии” ол аата "мал буолуу" диэн тылтан тахсыбыт эбит. Былыр кэргэн-нээх дьахтар бэргэһэтэ суох аҕа дьоҥҥо мээнэ көстүбэт этэ. Саха дьахтарын дьабака бэргэһэтин араастара: хаан дьабака, тамаах дьабака, сирэй дьабака, хороох дьабака. Дьабака оһуордаах оройун чопчуур диэн ааттанар. Бэргэһэ иннин — үрүҥэ, кэннин — кэтэҕэ, кэтэҕин алын түүтүн хадьааһына дэнэр. Бу бэргэһэни итэҕэл сиэригэр-туомутар — Айыыһыты атаарыыга, Байанайга. уот иччи- тигэр сүгүрүйүүгэ, кыылы бултааһыҥҥа кэтэллэрэ. Онно дьабака бэргэһэ сүрүн оруолу ылара. Өбүгэлэрбит өйдөбүллэринэн. кини- лэр таҥастара итэҕэли, айыььтары кытта сибээстээҕинэн, оҕолонор дьахтаттар Аиыыһьгт. Иэйиэхсит айыылар үтүө харахтарынан көрдүуннэр диэн, дьабака бэргэһэлэрин уонна бууктаах соннорун аттыгар уурдаллара. Бэргэһэ чопчуура үрдүк айыылары кытта ситим үөскэтээри, кинилэргэ чугас буолаары үрдүк гына тигиллибитэ
Тамаах дьабака
Бүлүү улууһуттан төрүттээх бэргэһэ. Быһыыта ураһа курдук уон- на сүүһүгэр туоһахталаах буолар. Маннык бэргэһэни олоҥхоҕо: "... Үс курдуулаах ураһа Үрдүкү сүгүйэтин Үскэлии үтүгүннэрэн оҥорбут Түүлээх түһүү Лөкө буурай бэргэһэтин Төбөтүн түөнүгэр Логлоччу ууруммут ..." — диэн суруйаллара.
Хаан дьабака
Бу бэргэһэни үрдүк сололоохтор кэтэр бэргэһэлэрэ диэн Б.Ф.Неустроев суруйбуттаах. Хаан дьабака диэн ытыктанан ааттаныллыбыт. Хаан диэн тыл суолтата: "Хаан — частица усил., выражает усиление признака предмета, часто с почтительно-восторженным оттенком" диэн (Якутско-русский словарь. — М., с. 466).
Хороох дьабака
Аатыттан да көстөрүнэн хоройо сылдьар үрдүк бэргэһэ. Киһи сирэйин үстэ уурбут саҕа буолар. Таатта улууһугар кэтэ сылдьыбытгар.
Күөс дьабака
Бу бэргэһэ намыһах буолар эбит. Таатта эҥээригэр тарҕана сылдьыбыт.
Сирэй дьабака
Көмүлүөкк оһох курдук быһыылаах, чопчуура кыра буолар. Дьэрэкээн ойуулаах-оһуордаах, оҕуруоларынан, көмүс сабынан киэргэтиилээх. Таҥаһыгар кыһыл, хара уонна от күөҕэ сукунаны дьүөрэлээн тигэллэр. Ыраах айаҥҥа сирэйэ үлүйбэтии диэн кыыс оҕоҕо намыасха, аннах, түөһүнньүк баайаллара уонна тииҥ кутуруга моойторук кэтэрдэллэрэ. Илиитигэр түү истээх оһуордаах уостаах үтүлүк уонна ыраах айаҥҥа барар буоллаҕына тоҥолоҕор тиийэ үтүлүк кэтэрдэллэр. Кыыс үтүлүгүн буобура, бэдэр кытыылаан сукунаттан тигэллэрэ.
Сыалыйа, сыалдьа, сутуруо, чуораах
Сүктэр кыыс биир сүрүн таҥаһынан сыппа сыалыйа, эбэтэр атыннык эттэххэ, сыалдьа буолара. Бу кыһыл эмэҕинэн имитиллибит араҕас өҥнөөх сарыы таҥас, сороҕор сукуна эмиэ буолара Кыыс сыаддьата араас оҕуруо киэргэллээх, үрүҥ көмүс, алтан симэхтээх буолар. Сыалдьаҕа сутуруо диэн туспа таҥас бааныллар Сутуруо кыыһы куһаҕан дьайтан, абааһылартан харыстыыр. Сун-таар улууһун тыатыгар сүктэн барар кыыс кэлбит дьнэҕэ киирэр ааныгар, эргэ дьааһыкка кийиит эргэ сыалдьатын уган уураллар эбит — бу куһаҕан тыыны үргүтэр, салыннарар үгэс. Баайар быатые сыппа быата дэнэр (20, с.98). Өбүгэлэрбит кыыс сыалдьата куһаҕан тыыны, дьайы куттуур диэн өйдөбүллээхтэрэ. Сүктэр кыыс сыалдьатыгар сэттэ кыра үрүҥ көмүс чуорааннары тигэллэр, икки өттүгэр иннигэр-кэннигэр уонна сыппа баайарын буутун тас өттүгэр биирдии чуорааны уонна саамай ахтатыгар "боруок охсор" диэн обургу чуорааны иилэллэр. Оччотооҕу кэмҥэ сүктэр кыыс хайдаҕын боруок охсор чуораанын тыаһынан быһаараллара. Чаҥырҕас тыастаах буоллаҕына, сытыы- хотуу, кыанар оҕо эбит диэн, оттон бүтэй, кыра тыастаах буоллаҕына кэнэн, мөлтөх кийиит диэн быһаараллара. Сыппа сыалыйа иннинэн быалаах, онтун иҥиир сабынан тигэллэр. Сыппа тишитэ көтүллүбүт буоллаҕына, кыыс оҕо дьахтар аатын ылара үһү.
Кыыс утуйар таҥаһа
Кыыс биир сүрүн суолталаах таҥаһынан аас манан тэллэх буолар. Бу тэллэх кытыыта хара сылгы тириитинэн киэргэтиллэрэ. Сүктэр кыыс дьиэтиттэн хоҥноругар бу тэллэх үрдүгэр, уот инни- гэр туран таҥнар. Сүрэүгээх быар холбоһуутун түүиүгэр кыыс бэйэтин кытары илдэ кэлбит сарыы бэримнэтин үрдүнэн тэлгииллэр. Тахтыр тэллэх — кугас кулун тириититтэн оҥоһуллубуг кыра тэллэх. Тахтыр тэллэҕи аас манан тэллэх үрдүнэн кыыс хос ьэлгэнэн утуйуохтаах. Бу тэллэх улахан суолталаах. Бастатан туран, тахтыр тэллэх кыыс эргэ тахсыан иннинэ ыраас буоларын туоһулуур. Иккиһинэн, аас тэллэххэ кыыс дьахтар бэлиэтинэн, былыр кыыс инники кэскилин, ол эбэтэр хас оҕолонуохтааҕын ойуун билгэлиирэ. Чаллырҕастаах сыттык – ойуулаах-оһуордаах, түөрт муннугар кыра чуорааннардаах сарыы сыттык.
Кыыс симэҕэ, киэргэллэрэ
Саха таҥаһып сүрүн уратытынаи кини киэргэлэ симэҕэ буолар. Ордук кыыс оҕо, кийиит дьахтар таҥаһын киэргэтэллэрэ. Туоһахта, кун бэлиэлэрэ льабака оройугар муостаах бэргэһэҕэ тигиллэр. Кун - Айыы Тойон бэлиэтэ. Үрун конус манньыатынан, алтанынан тантайан күн бэлиэтин оҥороллоро. Бэлиэ эйгэни кытта ситимниир, араҥаччылыыр суолталаах, баайы-дуолу күүһү- уоҕу көрдөрөр. Быыһык чуораан тыастаах быыһык чуораан алтан тимиртэн оҥоһуллара. Чуораан муостаах бэргэһэҕэ уонна кыыс сыалдьатын ахтатыгар боруок охсоругар ананан иилиллэр. Кини сүрүн суолтата куһаҕан тыыны үргүтүү, тэйитии. Кыабака симэҕэ, модьоҕо охсор — сүктэр кыыс сыалдьатын симэҕэ, киэргэлэ. Бу кыабака симэҕэ, модьоҕо охсор кыыс тойонун дьиэтигэр киирэригэр тыаһаан, кыыс хайдах майгылааҕын уонна кини ырааһын көдөрөр бэлиэ. Сырбаҥ татай (16—17) сааһытган иилинэр. Дьайаа — бу ойууну былыр оҕо олорор буолуоҕуттан сэттэ сааһыгар диэри кини таҥаһын көхсүгэр тигэллэрэ. Оҕо ыалдьыытын-сүтүүтүн аҕалар абааһыттан араҥаччылыыра, сороҕор книс эбэтэр тииҥ кутуругунан көхсүгэр үс сиргэ салыбырыы сылдьар гыиа тигэллэрэ — бу үс кута бөҕөх буолар диэн өйдөбүллээх эбит. Холдоҕон — уһун синньигэс көҥдөй алтан киэргэл. Киһи кутун куһаҕан тыыннартан харыстыыр. Ойуун таҥаһыгар эмиэ баар буолар. Саһыл тумса — бу киэргэл ымыы быһыытынан туттуллар. Саһыл тумсун быһан үрүҥ көмүһүнэн, алтанынан, оҕуруонан киэргэтэллэр. Ону кыыс өттүк симэҕэр, курга иилинэр. Сахалар кыыл тииһин, муоһун, туйаҕын, тумсун, тыҥыраҕын ымыы гынан тутталлара. Олортон саамай күүстээҕинэн эһэ тынырахтаах ытыһа буолар. Оҕону араҥаччылаатын диэн, утуйар биһигин үрдүгэр ыйаан кэбиһэллэр эбит. Сүктэр кыыс сүрүн киэргэлинэн үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубуг кылдьыы, илин-кэлин кэбиһэр, бастыҥа, ытарҕа, бөҕөхтөр, чэчэгэй киэргэллэрэ буолаллар. Бу киэргэллэри уустар кыыска дьолу-саргыны баҕаран туран оҥороллор. Көмүс ууһа дьикти. эриэккэс оҥоһуктарынан албан аатын ааттатар, норуокка ытыктанар, уһун уйэлэргэ сураҕырар. Ол иһин кини ис сүрэҕитгэн, дьоҕурун барытын киллэрэн туран ылыммыт оноһугун, киэргэлэн кичэйэн туран онорор дии саныыбын. Урут дьахтар кулгааҕа түөрт үүттээх буолара. Саха ювелирнай оҥоһуктарын чинчийэр үорэхтээх Ф.М.Зыков суруйарынан, дьахтарын ытарҕата үс көрүннээх: туораах ытарҕа, түгэхтээх ытарҕа, көлөөско ытарҕа. Туораах ытарҕа — былыргы, судургу оҥоһуулаах ытарҕа. Боробулуохаҕа араас өҥнөөх хоруонкалары тиһэллэр, кэтэр өттүе төгүрүччү тутан кылдьыы оҥороллор. Түгэхтээх ытарҕа — атыннык "салыбырастаах ытарҕа" диэн аатанар. Саамай киэҥник тарҕаммыт көрүн. Ытарҕа кулгаахха кэтиллэр кылдьыытын "иэмэх" дэнэр, оттон садыбыраһа "түгэх" диэн ааттанар. Салыбыраһа хайдаҕыттан көрөн сиэл, харыйа, ханха ытарҕалар диэҥҥэ арахсар. Көлөөскө ытарҕа — судургу, аҥаардас иэмэхтэн турар дьахтар ытарҕата. Куһаҕан тыыны чугаһаппат, ыраастыыр суолталаах. Сороҕор харыйа ытарҕа, чоху, иҥэһэ, сиэллээх ытарҕа диэннэри эмиэ араараллара. Иэмэх ьггарҕаны дьадаҥы эрэ өттө кэтэрэ. Киэргэлтэн-симэхтэн кыыс дьоно баайдара көстөрө. Онон кыахтаах өттө, биллэн турар, барытын ситэрэн-толорон ыыталлара. Бөҕөх — бэгэччэккэ кэтиллэр үрүҥ көмүс киэргэл. Кэтитэ 5—7,5 см кэриҥэ буолар. Бөҕөххө араас оһуору-мандары түһэрэллэр. Былыр бөҕөҕү туостан эмиэ оҥороллор эбит. Киһи этигэр-хааныгар үчүгэй өттүнэн дьайар. Кийиит долгуйуутун тэннээн биэрэр. Харысхал суолталаах. Дьахтар моонньугар кэтэр киэргэлин үрүн көмүстэн кутан оҥороллор. Бу киэргэлгэ илин уонна кэлин кэбиһэрдэри иилэллэр. Илин кэбиһэр — туос киэргэлэ, 8—12 см диэри кэккэ араас быһыылаах, ойуулаах үрүҥ көмүс субурҕалартан турар. Кэлин кэбиһэр — эмиэ илин кэбиһэр курдук араас ойуулаах, быһыылаах-таһаалаах буолар. Ол гынан баран, кэккэлээн түһэр субурҕалара илин кэбиһэрдээҕэр аҕыйах, 4—8 кэккэ буолар абит. В.Д.Серошевскай суруйарынан, былыр кийиит кыыс кэлин кэбиһэрин бастыҥатыгар иилинэр эбит. Ол аата "кыыс дьоло баттаҕар" диэн эбит. Баттаҕын туора харахтан, ол эбэтэр атын дьонтон кистээһинэ буолуон сөп дии саныыбын. Бастыҥа — кыыс оҕо төбөтүгэр кэтэр киэргэлэ, 3- 4 илии титтээх күидү таҥаска оһуор, ойуу анньан, араас үрүн комүс тэр оцуруо субурҕалары түһэрэн киэргэтэллэр. Былыр таҥас үодүйэ илигинэ бастыҥаны сарыыттан тигэллэр эбит. Көмус кур — 5—6 см кэтиттээх сарыы эбэтэр тирии таҥаска 15—16 ахсааннаах үрүн көмүс лоскуйдары тигэллэр. Ол көмүс төгүрүктэргэ эбэтэр түөрт муннуктаах лоскуйдарга батары охсон араас ойуулары түһэрэллэр. Бу курга дьахтар туттар малын ыйыыр. Холобур, оһуордаах кыра хаппары, хаалаах иннэни, үрүҥ көмүс кулгаах хастары, искэҕи, хамсаны. Сүрэх кэргэл XIX үйэ ортотуттан тэнийбит. Христианскай итэҕэл киириэҕиттэн үөскээбит. Бу кэмҥэ дьахталлар үрүҥ көмүс сыаптаах кириэһи илин-кэлин кэбиһэр оннугар кэтэр буолбуттар. Саха кыыһын кэрэ дьүһүнүн, мааны таҥаһын, сиэдэрэй симэҕин, киэргэлин дьон көрөн, сөҕөн-махтайан, сэргээн кылыһахтаах ырыатыгар-тойугугар туойдаҕа. Арай билиҥни үйэҕэ кэргэн тахсар, ол эбэтэр сүктэр кыыс таҥаһын өбүгэбит үтүө үгэһин, сиэрин-туомун тутуһае тигэллэрэ, араас харысхал, араҥаччылыыр суолталаах киэргэллэринэн симээн, таҥымнаран кэргэн биэрэллэрэ буоллар, оччоҕо кыыс уһун дьоллоох олохтоох, чөл доруобуйа- лаах, элбэх оҕолоох амарах мал ийэтэ, тапталлаах ойох буолуо этэ диэн санааҕа кэллим. Дьиэ кэргэн ийэтиттэн ыал олоҕо улахан тугулуктааҕын өбүгэлэрбит билэннэр, ордук кыыс оҕо, дьахтар таҥаһын итэҕэли тутуһан тикпиттэрэ, киэргэппиттэрэ буолуо.
КҮТҮӨТ УОЛ ТАҤАҺА-САБА
М.М.Носов эр киһи таҥаһын туһунан маннык суруйан турар: "Свадебным костюмом жениха становится укороченная мужская нарядная кожаная или меховая куртка (сом), утепленная меховой подвивкой и крытая сукном или хлопчотобумажной материей (даба), а так же пальто (хомуһуол сон)”. Эр киһи таҥаһа эмиэ олус элбэҕэ уонна төһө кыалларынан күндү таҥастан оҥороллор эбит. Өскөтүн саҕынньах иһинэн кыл- гас хомуһуол ("камзол”) сон кэтиллэр эбит буоллаҕына, ичигэс кэмҥэ сарыыттан тигиллибити кэтэллэр эбит. Баай дьон күндү түүлээхтэн, дьадаҥы өттө куобах, тииҥ тириитэ истээх гына тигэллэрэ. Сон эҥээрдэригэр, сиэҕэр, тэллэҕэр, саҕатыгар ойуулаан. оҕуруолаан биэрэллэрэ, таһынан куһаат курунан бааналлара. Онно хатат, кытаанах быһах, дэйбиир иилиллэр. Онон бу түгэҥҥэ дэйбиир уоллаах кыыс сүрэхтэрин холбуура уонна арчылыыра. Былыр кыыс дьоно күтүөт буолар оҕону дьүһүпүн-бодотун, таҥаһын-сабын, тылын-өһүн үчүгэйдик көрөн-истэн баран уруута сөбүлэҥнэрин биэрэллэрэ. У рут да, билигии да тас тан ас кнһи олоҕор улахаиы быһаарар; киһи төһө кыахтааҕын. кыаиарыи-кыам- чатын, олоҕор оннун булбутун-булбатаҕын, о.д.а. Уруу таҥаһыгар ол эмиэ көстөр. Холобур, кыаммат саха дьоно сонун ыарахан сыа-налаах сукунанан тиктэр кыаҕа суоуа. Түүлээҕинэн, үрүн көмүһүнэн, өстүөкүлэ хоруоҥкаларынан киэргэтэрин, сиэдэрэй бэргэһэ кэтэрин түһээн эрэ корөро. Дьаданылар таҥастара быһыыта тойоттор таҥастарыттан атына суох эрээри, тигиллэр таҥаһа лэпчэки сыаналаах буолара. Арыый кыанар ыал оҕото бөртөлөөх бөрө тириититтэн тигиллибит үтүлүктээх, саҕалаах, эһэ кыыл тыһыттан тигиллибит тыс этэрбэстээх, саарба тириитэ саҕынньаътаах, бэдэр тириитэ бэргэһэлээх буолар эбит. Отгон дьаданы ыал уола чуоҕур таба уорҕатын тириитэ сонноох, өрөҕөтүн тириитэ ыстааннаах, илин тыһа үтүлүктээх, кэлин тыһа этэрбэстээх, баттаҕын тириитэ бэргэһэлээх буолар.
Эр киһи муостаах бэргэһэтэ
Муостаах бэргэһэ саһыл тириититтэн тигиллэр, сиэгэн, буобура кытыылаах, иһэ тииҥ тириитэ буолар. Туоһахта оннугар бэдэр сирэйин тириитин тигэллэрэ. Былыр бэргэһэҕэ кыыл кулгааҕын эрийэ тутан муостаан тигии эбэтэр көтөр кынатынан нуоҕайдааһын баара. Бу булчуттар итэҕэллэриттэн киирбитэ. Кэлин XIX үйэ бүтэһик чиэппэригэр бэргэһэлэр быһыылара- таһаалара уларыйар. Ол саха омук улам нуучча культуратыгар киирэн нууччатымсыйан барыытын сабыдыалыыан буолар. Эр дьон кыһынын "ермолка" бэргэһэни, сайынын нуучча хортууһун кэтэр буолаллар. Онтон үтүгүннэрэн хортуустары, сэлээппэлэри үрүҥ, хара, кырааскаламмыт араҕас өҥҥө сылгы сиэлинэн хатан оҥостор буолбуттар. Атын улууска, ыраах сиргэ кэргэн кэпсэтэ барар уол сүрүн таҥаһынан саҕынньах буолар.
Саҕынньах
Саҕынньах, атыннык эттэххэ, саныйах иһэ-таһа көп түүлээҕинэн тигиллибит, тымныыны хотуппат, көҥдөйдөөбөт танас. Саҕынньах иһинэн кылгас хомуһуол сон, ичигэс кэмҥэ эр дьон сарыыттан тигиллибит, иһэ суох намылыайка сон кэтэллэрэ.
Хомуһуол сон
Бу сону кытааиах дабаттан эбэтэр сарыыттан тигэллэр. Саха баай өттө күндү түүлээҕинэн, дьадаҥы еттө куобах, тииҥ тириитинэн истииллэр эбит. Соп эҥээрдэригэр, сиэҕэр, тэллэҕэр, саҕатыгар ойуулаах, оҕуруолаах. Бу киэргэтиини сарыыга тигэн баран танаска бэйэтигэр саба тигэллэр. Оттон таҥас эргэрдэҕинэ, көтүрэн ылан атын таҥаска тигэллэрэ. Тимэхтэрэ алтан буолар эбэтэр оҕуруонан киэргэтиллэр, тирни биэтилэлээх буолуон сом эбит. Таҥас кэннигэр, ойоҕосторугар ат миинэригэр табыгастаах буоллун диэн тыраҕастардаах.
Куһаат кур, номуорунай
Уол сонун таһынан дьэрэкээе өҥнөөх куһаат курдаах буолар эбэтэр үрүҥ көмүс номуорунай (наборный) баанар. Саха уола куругар хатат, кыалык, кыыннаах быһах, дэйбиир иилинэрэ. Кийиит кыыс дьиэҕэ киирэн үс тымтыгынан уот уматан оһоҕун оттон, бар дьонугар алгыс тыл эппитин кэннэ, күтүөт уол дэйбиирин кыыска биэрэн, сиэтэн күн эргииринэн үстэ көмүлүөк оһох тула эргийиэхтээх. Онтон бу түгэнҥэ дэйбиир уоллаах кыыс сүрэхтэрин холбуур, харыстыыр, арчылыыр суолтаҕа туһаныллар.
Бэлэпчэ
Былыргы кэмҥэ эр киһи биир сүрдээх эриэккэс таҥаһа — быалапчы, бэлэпчэ — сон иһинэн бааныллар эбит. Быалапчы быысапканан киэргэтиилээх, хайдах эрэ ат кычымыгар майгынныыр. Сон иннинэн, кэннинэн баартык курдук буолар. Кыһыл, халлаан күөҕэ сукунанан, сарыынан тигиллэр. Быалапчы сон тэллэҕэ алдьамматыгар, кыа, хатат сытыйбатыгар аналлаах. Буряттар сон таһынан эмиэ кэтэллэрэ. Кинилэргэ "бельдамчи" диэн ааттанар. ’Бэл" былыргы түүрдэр тылларыгар "биил" диэн. Онон киһи биилин сабарга аналлаах таҥас буолара өйдөнөр.
Иһит-хомуос
Саҥа ыал буолар киһи ситэри-хотору буоларын курдук былыргы тэриир оҥоһуллара. Онон, сыл инниттэн атын тэрилин кытта иһитин-хомуоһун эмиэ бэлэмнии сылдьаллара. Биллэн турар, баай кыыһыгар арааһа даҕаны, ахсаана да үгүс буолара. Ыалга туттуллар маллары барытын кэриэтэ баар гына сатыыллара. Үс атахтаах, бэлкэй, чорохой, быдараак чорооннор, мас чохооллор, кыра кытыйалар, мас тэриэлкэлэр, туос ыаҕайалар, чабычахтар, оҥоойуктар, бурдукка туттуллар ыаҕастар буолаллара. Таҥаһын, иһитин угар мас хопполор кытары бааллара. Маны таһынан, кыыс киһи иистэнэр иһиттэҕэ. Эдьиэгээҥҥэ олорбут исправник уола А. Я. Уваровскай бэйэтин “Ахтыыларыгар” “Киэргэммит дьахтар таҥаһын, симэҕин атыыта үс тыһыынчаттан тахса аахсыылаах” диэн суруйан турардаах.
Ат киэргэлэ
Былыргы дьахтар ата хабарҕа симэхтээх (моонньоох түөһэ бас быалаах, көнтөстөөх, симэхтээх түнэ үүннээх), тимир, алтан уостуганнаах, аарыктаах (тимир, алтан), көмүс сирэйдээх 4 муннуктаах хатыҥ мас ыҥыырдаах, ыҥыыра алтан хоҥсуоччулаах, алтан, тимир уллуҥахтаах иҥэһэлээх, оҕуруолаах симэхтээх. Хара, кыһыл, күөх сукуна кытыылаах кычымнаах, чаппараахтаах, көмүс күөҕүллээх түнэ бэрэмэдэйдээх, көмүстээх оҕуруолаах, кыһыл, хара сукуна кытыылаах түнэ тэһииннээх (үс-түөрт илии) буолара. Өркөн өйдөөх, уус тарбахтаах өбүгэлэрбит кыргыттарын маннык симээн, киэргэтэн атын сиргэ, улууска сүгүннэрэн ыыталлара. "Аттаах үтэтэ, сатыы тайаҕа буолаарыҥ, ааспыты аһатаарыҥ, тоҥмуту ириэрээрин, тутайбыты салҕаарыҥ, доҕолоҥ сүһүөҕүн уута буолаарыҥ!..”
Афанасий Федоров "Уруу сиэрэ-туома" кинигэтиттэн быһа тардыы.