Кыттааччы:Yuliya-danilova

Литература жанрдара үс сүрүн көрүҥҥэ арахсаллар: эпос, лирика, драма.

Эпос

Эпос түбэлтэлэри, быһыыны-майгыны эридьиэстээн, характеры арыйар, ойуулуур-көрдөрөр, тэнийбит сюжеттаах, үксүгэр сэһэргиир тылынан суруллубут айымньылары ааттыыллар. Эпос ойуулуур түбэлтэлэрэ олоххо муҥутуурдук чугаһыыллар (олох курдуктар). Кини сүрүн формалара: роман, сэһэн, кэпсээн.

Роман

Роман – эпос бөдөҥ айымньыта, норуот олоҕун киэҥник хабан, дириҥник хорутан ымпыктаан-чымпыктаан ойуулуур, үгүс геройдардаах, элбэх сюжетнай линиялардаах. Холобур, саха литературатын бастакы романа – Эрилик Эристиин “Маарыкчаан ыччаттара”. Роман хас да кинигэлээх буолуон сөп. Холобур, икки кинигэлээх Софрон Данилов “Киһи биирдэ олорор” романа – дилогия, Н. Якутскай үс кинигэлээх “Төлкөтө” – трилогия. Роман норуот олоҕун ордук киэҥник хабан көрдөрөр, история тыҥааһыннаах кэмин ойуулуур буоллаҕына эпопея диэн ааттанар. Холобур, саха литературатыгар Амма Аччыгыйа “Сааскы кэм” романа – эпопея. Роман литература сиппитин-хоппутун көрдөрөр бэлиэтэ буолар. Саха литературата “кэпсээнтэн-сэһэҥҥэ-ромаҥҥа” диэн сайдыыны 20-40-с эрэ сыллар истэринэн ситиспитэ, ону “түргэтээн” сайдыы (ускорение) диэн ааттыыллар.

Сэһэн

Сэһэн эпос роман уонна кэпсээн икки ардыларынан турар орто кээмэйдээх формата. Сэһэн сүнньүнэн биир киһи дьылҕатын ойуулуур. Холобур, Эрилик Эристиин “Кэриэс туолуута”, Г. Колесов “Кэскил” уо.д.а. саха литературатыгар саамай сайдыбыт жанр.

Кэпсээн

Кэпсээн – киһи олоҕуттан биир эмит түгэни, түбэлтэни ойуулуур эпос кыра формата. Холобур, Күндэ “Иэдээннээх баҕа”, Неустроев “Ыйдаҥа” уо.д.а. Дьикти, уһулуччулаах түгэни кэпсиир, соһуччу түмүктэнэр, кэпсээҥҥэ чугас эпос кыра форматын новелла диэн ааттыыллар. Холобур, Н.Габышев “Тыалы утары”, Софрон Данилов “Стадиоҥҥа” уо.д.а.

Онон жанр диэн термин икки өйдөбүлгэ туттуллар. Бастакытынан, литература үс сүрүн көрүҥнэрин бэлиэтиир. Иккиһинэн, бу көрүҥнэр формаларын суолтатыгар туттуллар: холобур, роман жанра.

Лирика

Лирика – литература биир көрүҥэ. Кини эпос, драма событиеларга олоҕуран толору характеры арыйалларыттан уратыта диэн киһи ханнык эмит түгэҥҥэ ис туругун, иэйиитин ойуулуур, үксүгэр хоһоонунан айыллар. Лирика соҕотох персонаһа лирическэй герой диэн ааттанар. Кини бэйэтэ эмиэ туспа жанровай формалардаах. Онуоха саамай сүрүн миэстэни хоһоон ылар. Ону таһынан лирика айымньыларыгар элегия, сонет, ода, мадригал, баллада уо.д.а. киирэллэр. Хас биирдии национальнай литература бэйэтэ ураты лирическэй формалаах буолар. Холобур, Орто Азия норуоттар поэзияларыгар рубаи, газель, Японияҕа – танка, хокку уо.д.а. Саха поэзиятыгар хоһуйуу хоһоон национальнай форматын быһыытынан көстөр. Кинилэргэ барыларыгар хоһоон тутула да, ойуулуур предметтэрэ датус-туһунаннар.

Айымньылары көрүҥнэргэ араарыы судургута суох, ол курдук хас да көрүҥ бэлиэлэрин илдьэ сылдьар уустук жанрдар баар буолаллар. Холобур, үгэ түбэлтэлэргэ характеры арыйар сюжеттаах айымньы буолан, эпическэй жанрга киирэр, ол эрээри кини хоһоонунан суруллан лирикэ бэлиэтин эмиэ ылыммыт уонна геройдара диалогунан кэпсэтэр түбэлтэлэригэр драма бэлиэтэ эмиэ көстөр. Поэма – хоһоонунан суруллубут бөдөҥ айымньы, сюжеттаах, геройдардаах, конфликтаах, характеры арыйар сыаллаах-соруктаах, онон кини лирика, эпос бэлиэлэрин илдьэ сылдьар лиро-эпическэй жанр.

Ол аата литература жанрдара олоҕу ойуулаан көрдөрөр уратыларынан үс сүрүн көрүҥҥэ арахсаллар эбит. Ону кытта кинилэр уратылара сэһэргээччигэ эмиэ көстөр. Эпоска сэһэргээччиттэн тутулуга суох событиялар (объективнай) ойууланаллар, оттон лирикаҕа сэһэргээччи – лирическэй герой ис туруга (субъективнай) арыллар. Айымньылар суруллар тылларынан эмиэ уратылаһаллар: сэһэргээһин тылынан суруллубут буоллаҕына – проза, хоһоон  тылынан – поэзия диэн ааттаналлар. Үгэ ис хоһоонунан – эпос айымньыта, суруллубут тылынан – поэзия. Хоһоонунан суруллубут романнар, сэһэннэр, драмалар бааллар, олору үгэс курдук поэттар айаллар. Холобур, Р. Баҕатаайыскай “Уолаттар уонна кийииттэр” диэн хоһоонунан суруллубут романа. Иэйиини арыйар сэһэргээһин тылынан суруллубут кэпсэннэр бааллар. Холобур, Суорун Омоллоон “Өлүөнэ өрүс” диэн лирическэй кэпсээнэ.

Драма

Драма – олоҕу буола турар көстүү быһыытынан ойуулуур, геройдар саҥаларынан, дьайыыларынан, утарыта киирсиилэринэн көрдөрөр литература көрүҥэ. Драма сценаҕа оонньоон көрдөрөргө аналлаах, оонньонор эрэ буоллаҕына кини толору олохтоох айымньы, ол быһыытынан кини өссө искусство атын көрүҥнэрин – театры, операны кытта сибээстээх. Драма сүрүн бэлиэлэринэн ордук эпоска чугас: автортан тутулуга суох событиелар ойууланаллар, сюжекка, конфликка геройдар характердара арыллар. Лириканы кытта сибээһэ: геройдар монологтарыгар кинилэр ис туруктара, иэйиилэрэ арыллар. Драма ис хоһоонун сүрүн уратытынан кини сытыы конфликтааҕын бэлиэтииллэр, конфликт – драма айымньыларын туллар тутааҕа, кинитэ суох драматическай айымньы суох. Драма сүрүн жанровай формалара: трагедия, комедия, драма.

Трагедия

Трагедия – хаһан да эйэлэһэр кыаҕа суох утарыта күүстэр хабыр киирсиилэрэ тыҥааһыннаах түмүккэ тиэрдиитин көрдөрөр айымньы. Манна олох чыпчаал көстүүтэ (возвышенное) көстөр, олох уонна өлүү (“Быть или не быть?!”) курдук киһи санаатын оонньотор баһыы-майгы арыллар, үрдүк иэйиилэр ойууланаллар, ол иһин айымньы философскай күүрээнэ күүстээх. Холобур, Суорун Омоллоон “Айаал” трагедията.

Комедия

Комедия – ис хоһоонунан трагедияҕа утары турар драма жанрын формата, киһи буола турар драма жанрын формата, киһи буола турар быһыыга-майгыта сөп түбэспэтин көрдөрөр күлүүлээх түгэни арыйар. Манна олох алын өттө (низменное) көстөр, ол иһин сатирическай пафос баһыйар. Холобур, Неустроев “Куһаҕан тыын”, “Кукаакы кулуба” комедиялара.

Драма

Драма – трагедия уонна комедия икки ардыларыгар турар, күннээҕи олох утарсыыларын, киһи уонна общество хайдыһыыларын көрдөрөр айымньы. Холобур, Софронов “Дьадаҥы Дьаакып”, “Таптал” драмалара.

Жанр классификациятын (араарыллыытын: көрүҥнэрэ, формалара, араастара) үһүс түһүмэҕинэн жанровай араастаһыы буолар. Бу араарыы кини сюжетын-тематын уратытыгар олоҕурар. Холобур, проза жанровай араастара: олох-дьаһах (Күндэ “Марба” кэпсээнэ), историческай (Далан “Тулаайах оҕо” романа), истоиическай-революционнай (Эрилик Эристиин “Маарыкчаан ыччаттара”), детективнэй (Е. Неймохов “Сайсары күөлгэ түбэлтэ” сэһэнэ) уо.д.а. Поэзия жанровай араастара: гражданскай (Софронов “Төрөөбүт дойду” поэмата), пейзажнай (Күннүк Уурастыырап “Кэҕэ” хоһооно), таптал лириката (П. Тобуруокап “Таптыырга буруй суох” хоһооно) уо.д.а.

Кэлиҥҥи кэмҥэ жанр көрүҥнэринэн, формаларын, араастарын уустуктук холбообут айымньылар көстөр буоллулар. Холобур, Далан “Дьылҕам миэнэ” диэн историческай номохтоох эссе-романа, И. Гоголев “Үһүс харах” диэн этнографическай, философскай роман-поэмата.

Айымньы ис хоһооно уонна формата бэйэ-бэйэлэрин кытта быстыспат ситимнээх өйдөбүллэр: айымньыга туох туһунан этиллэрэ – ис хоһооно уонна хайдах этиллэрэ – формата. Айымньы ис хоһооно төһөнөн дириҥ, араас өрүттээх да, формата эмиэ соччонон баай буолар. Айымньыны быһаччы ис хоһооно уонна формата диэн араарар уустук, тоҕо диэтэргин, кинилэр бииргэ сылдьаллар: ис хоһоон форманан бэриллэр, форма нөҥүө ис хоһоон арыллар (переход содержания в форму и формы в содержание). Холобур, Суорун Омоллоон “Аанчык” кэпсээнин темата, сюжета суруйааччы ойуулаабыт хартыыналарынан көстөр, оттон кыыс кыһалҕалаах дьылҕатыгар айымньы идеята арыллар. Айымньыны ырытарга ис хоһоон уонна форма компоненнарынан, чаастарынан араарыллар. Айымньы ис хоһооно темаҕа, проблемаҕа, сюжекка, конфликка, геройга, идеяҕа арыллар.[14-17с.]