Кыттааччы:NikitinaNadya 1979/Ыстатыйа харата

УДК Эрилик Эристиин ойуулааһыннарыгар экспрессияны биэрэр ньымалар («Маарыкчаан ыччатара» арамаанын холобуругар)

Ефремова Н.А. Северо-Восточный федеральный университет им. М.К.Аммосова, Якутск Еnadin1979@mail.ru

Аннотация Эрилик Эристиин айымньыларыгар ойуулуур-дьүһүннүүр кырааскалаах экспрессивнэй тылы-өһү туттуу ханнык ньымаларынан бэриллибитэ сырдатыллар. Саха норуотун суруйааччытын тылы туттар маастарыстыбатын истиил өттүнэн сиһилиир тыл этигэн халыыптарын уус-уран айымньыга туттуу суолтата сырдатыллар. В данной статье рассматриваются средства выражения экспрессивности в описании художественных образов в произведении якутского народного писателя Эрилик Эристиин как стилистический прием создания портретов в ухдожественном произведении. Күлүүс тыллар: уус-уран мэтириэт, ойуулааһын, уус-уран истиил бэлиэлэрэ, тэҥнэбил, экспрессивнэй дэгэттээх тыл-өс, суруйааччы маастарыстыбата, истиилин уратыта. Ключевые слова: художественный портрет/образ, описание, средства выражения экспрессивности, сравнения, экспрессивная лексика, мастерство писателя, особенности стиля писателя,

Ханнык баҕарар суруйааччы туттар тыла-өһө, уустаан-ураннаан хоһуйар ньымата тыл уонна литэрэтиирэ түөрүйэтин үөрэҕэр истиил уратытын быһыытынан сыаналанар. Биир оннук суруйар маастарыстыбатынан харахха быраҕыллар, айан хаалларбыт айымньыларынан ааҕааччыга чаҕылхай уобараһы тириэрдэр, бичийбит буочара биллэр уратылаах суруйааччы Эрилик Эристиин буолар. Кини бэйэтэ туспа истииллээх, суруйар тыла-өһө атыттартан уратылаах, сиэллээх-кутуруктаах уус-уран ойуулааһыннары сатаан сааһылаан туттар тыл маастара буоларын бэлиэтиэх тустаахпыт. Онуоха Эрилик Эристиин устар ууну сомоҕолоон туттар, айылҕаттан бэриллибит олоҥхоһут талааннааҕа улахан суолтаны ылар. Эрилик Эристиини литературоведтар, кириитиктэр, тыл үөрэхтээхтэрэ уус-уран мэтириэт уһулуччу маастарын быһыытынан ойуччу тутан сыаналыыллар. Ол курдук, кини дьоно – Уулаах Уйбаан, Кэччэгэй Кэтэриинэ, Уйбаан Дууһа, Чаабый Натааһа о.д.а. саха литэрэтиирэтигэр хатыламмат ураты дьүһүннээх-бодолоох чаҕылхай уобарас буола олохсуйбуттар. Холобур, “Уйбаан Дууһа” айымньытыттан Томторук мэтириэтэ: … тырыттыбыт торбос сонун умса бүрүнэн, күөл кытыытыгар киирэн, куондара суох хортууһун элээмэтэ оройунан, суор тоҥсуйбутун курдук, алдьаммытынан, иннэни туруору саайталаабыт курдук, кирдээх кыырыктыйбыт баттаҕа адаарыйан олорор. Аҥаар хараҕа, мутук ойдубутун курдук, оннуттан суох буолан хаалбытын, халтаһата ситэ тиийэн саппакка хаалларбыта, тоҥмут куобах хараҕын курдук, түгэҕэр туртайа сылдьарыгар аһын саҕатыттан дьилэй дабаххай хара чөчүө көлөһүнэ киирбитин, ууга сытыйан баран кубарыччы хатан хаалбыт мутук курдук, тарбахтарынан туора-маары соттон кэбиһэ-кэбиһэ, көлүллэн кэлбит кур оҕус аҕылыы турарын курдук, көбүөхтүү, долгуннура турар күөл диэки “бу айылаах оҥордуҥ ээ” диэбиттии, өстүйбүт курдук көрөн олорор. Көстөрүн курдук, тыл маастара оҕонньор тас дьүһүнүн (сирэйэ, тарбаҕа, саҥата-иҥэтэ) ойуулуу олорон, күөлү эмиэ “кур оҕус аҕылыы турарыгар” таарыйа холоон-тэҥнээн ылар. Суолтата соччо өйдөммөт “хара чөчүө көлөһүн” диэн ситимҥэ “чөчүө” диэн хайа да тылдьыкка киирбэтэх бэйэтэ айбыт тылын аҕыйах сиргэ кыбыталыыр. С.С.Яковлев-Эрилик Эристиин 1941 сыллаахха «Маарыкчаан ыччаттара» диэн айымньытынан саха литэрэтиирэтигэр арамаан диэн бөдөҥ жанрга маҥнайгы олугу охсубута. Арамаан литэрэтиирэ түөрүйэтигэр да сурулларынан, киэҥ кэми хабан көрдөрөр, элбэх уобарастаах улахан кээмэйдээх айымньы буолар. Арамаан кээмэйинэн эрэ буолбакка, туттар тылын-өһүн баайынан, уус-уран кыаҕынан проза айымньыларыттан хайаларынааҕар да саамай баараҕайдара. Ол иһин бу арамааҥҥа төһө уобарас баар да, соччо элбэх бэйэ-бэйэтигэр майгыннаспат ураты мэтириэттэр, ойуулааһыннар көстөллөр. Бу ойуулааһыннар лиэксикэҕэ, морполуогуйаҕа, сиинтэксискэ туттуллар тыл халыыптарын быһыытынан ырытан көрдөххө, тыл экспрессиятын оҥорор маннык уус-уран ньымалар туттуллубуттар: 1. Курдук диэн тэҥниир суолталаах эбиискэнэн этии биир уустаах чилиэнин оҥоруу: … быыпсай кулуба Адам Будашевскай баттаҕа хаһыҥ кырыатын курдук кылбалдьыйа, сирэйэ үргэммит анды түөһүн курдук араҕастыйа олордо. Манна даҕатан эттэххэ, Эрилик Эристиин бу айымньытыгар курдук эбиискэлээх мэтириэт даҕаны, көннөрү да ойуулааһын биир уустаах чилиэнинэн тэнитиллэн, кэккэлэтэн этиллибит холобура элбэх буолан баран, уһуннук тэнийбит холобур суоҕун кэриэтэ. . 2. Билиҥҥи кэмнээх сыһыат туохтуур+көмө туохтуурунан бэриллибит кэпсиирэни туһаана көппүт этиигэ биир уустаах чилиэн оҥоруу: Саһаантан ордук үрдүктээх аҕыраада үөһэ бүүрүк маһын устун муҥунан тэбэн сүүрэрэ, үрдүк күрбэттэн дириҥ элгээн ортотугар ыстанан түһэн умсара, тиит кылаан чыпчаалыгар ыттан олорон кэҕэлии чоргуйара уонна таҥара дьиэтин хоруобуйатын сис маһын үрдүгэр икки атаҕын өрө тэбэн, төбөтүнэн таҥнары хойуостанан турара. Баай баттыгаһын көрүөн баҕарбат дьадаҥы тэрэпиэһинньик уола Сеня Оноев уобараһа кини хамсаныытынан уонна дьоҥҥо сыһыаннаах дьайыытынан майгыта-сигилитэ толору арыллар. Суруйааччы эмиэ маннык ойуулаан этэр ньыманы Сеня табаарыһа Коля Манасов уобараһын арыйарыгар эмиэ туттар. Холобур: Ол оннугар кини эмиэ кыайбат туспа идэлээҕэ: ат самыытыгар туран баран айаннатара, кыракый ыас мээчиги үөһэ быраҕан баран, ону айаҕар түһэрэн ылара, үөһэ баайыллыбыт быаҕа аҥар илиитинэн 27 бууттаах куолакалы уон биирдэ охсуохтарыгар диэри ыйанан турара, күөл ортотугар харбаан киирэн тиэрэ түһэн сытара. Көстөрүн курдук, уолаттар тутталлара-хапталлара көрүҥ халыыбынан бэриллибит. Саха тылыгар көрүҥ халыыба кэпсэтии уонна уус-уран истиилигэр туттуллар хамсаныы дэгэтин, харахха көстөрүн курдук, ойуулаан биэрэр экспрессивнэй суолталаах уус-уран сиһилиир ньыма биир көрүҥэ буоларын чинчийээччилэр бэлиэтииллэр. Эрилик Эристиин айымньытыгар баар туохтуур-кэпсиирэлэргэ көрүҥ арааһа барыта туттуллубутун бэлиэтиэх тустаахпыт: уобарастар бары ааҕааччы хараҕар тыыннаах хартыына курдук элэгэлдьиһэллэр. 3. Сиһилии суолталаах салаа чаастаах этиини хаста да төхтүрүйэн туттуу иһигэр бэйэни туһаайыылаах сыһыат туохтуурунан бэриллибит туохтуур-кэпсиирэни туттуу: Атыыһыт уолаттара ааһан истэхтэринэ, икки илиитин сутуруктуу туттубутунан, алдьаммыт ыстаанын сиэбигэр уктан баран, куруусчуктар курдук эргэ хортууһун кэлтэччи уурунан, тииһин быыһынан чыыр гына силлии-силлии, өһөс харахтарынан батыһыннары көрөн хаалара уонна, килэҥнэс лаахтаах саппыкылары көрөөт, бэйэтин хатырбыт атаҕын көрүнэрэ итиэннэ кинилэртэн итэҕэһэ диэн итини булунара. Туһаана суох этиигэ араарыллыбыт сиһилиинэн 6-7 устуруокаҕа тиийэ тэнийбитин көрөбүт. Маннык сиһилээһин уол өһөс, көҥүл, хорсун санаалааҕын күүһүрдэн биэрэр. Туохтуурдар бары бэйэни туһаайыы халыыбынан бэриллэн, уол бэйэтигэр эрэллээҕин, туохтан да чаҕыйбат хорсун, өһөс майгылааҕын бигэргэтэр курдуктар. 4. Этэ, эрэрэ, үгэстээҕэ диэн ааспыт кэм суолтатын биэрэр көмө эбиискэни туттуу: Оттон «Духоборка» киһитэ – Гена Бологуров барыларынааҕар уһулуччу биллэр уратылаах этэ. Кини куруутун ыллыы-туойа, үгүстүк саҥара сылдьар үгэстээҕэ. Кини быйыл 16 сааһын туолан эрэрэ. Чинарин салайар оскуолатын иккис кылааһын туйгун үөрэнээччитэ этэ. Манна даҕатан эттэххэ, Эрилик Эристиин норуот тылынан уус-уран айымньытын кылаан чыпчаала буолбут олоҥхоҕо көстөр халыыптары – тэҥнэбили, төхтүрүйэн этиини, кэккэлэтиини, хатылааһыннары үгүстүк туттарын хас биирдии айымньыта бигэргэтэр. Оттон ааспыт кэм суолтатын бэлиэтиир эбиискэлэри туттуу норуот сэһэнигэр, үһүйээҥҥэ ордук көстөр. Онон бу арамааҥҥа уобарастар майгыларын тириэрдэргэ кини урут тугу гыммытын, хайдах туттубутун-хаптыбытын сиһилээһин герой характерын итэҕэтиилээхтик арыйар. 5. Утарсар суолталаах тылы биир этиигэ туттуу (антитеза): Ол гынан баран, кини түргэнник кыыһырара уонна түргэнник үөрэрэ. Туохтан эмэ сылтаан охсуһан кэбиһэрэ уонна ол охсуспут оҕотун кытары уон мүнүүтэ иһигэр эйэлэһэрэ. Антитеза Гена Бологуров сайаҕас, улгум, аһаҕас майгытын ырылыччы көрдөрөр. 6. Аат туохтуур быһаарыылаах биир уустаах чилиэннээх этии мэтириэти ойуулааһын: Бу кырыы курдук синньигэс хаастарын аннынан сэндээриччи көрбүт, уон аҕыс сааһын туолан, ситэ барбыт кыыс этэ. Кини бэйэтин илиитинэн уустуктук оһуордаммыт сарыы этэрбэһин ситэ саппатах саҥа сиидэс ырбаахытын саҕатын көннөрүннэ, кылгас гына кырыллыбыт кылбалдьыгас хара баттаҕын устун имигэс тарбахтарын сүүрэкэлэттэ. Майдахаарга дэҥ курдук көстүбүт кырыбыайкатын уларытан анньынна уонна сигэ олбуорун таҕыста. Кырааскаһыт оҕонньор кыыһа Маруся Ордонская мэтириэтин ойуулуурга аат туохтуур быһаарыы барыта урут ааспыт кэмҥэ -быт сыһыарыылаах туттуллан, айымньы тылын-өһүн сааһылаан, биир тэтимҥэ киллэрэн биэрбит. Үөһэ этиллибиккэ олоҕуран эттэххэ, бу арамааҥҥа хас биирдии уобарас уратытын сааһа, статуһа (ким оҕото буолара), дьүһүнэ-бодото, таҥаһа-саба, хамсаныыта, туттуута-хаптыыта, урут олоҕор туох быһыыны оҥорбута арыйар, ол барыта биир халбаҥнаабат халыыпка киирэр эбит. Онон суруйааччы уобараһын ойуулууругар экспрессияны оҥорор бэйэтэ туспа ньымалардааҕа толору дакаастанар. Түмүктээн эттэххэ, Эрилик Эристиин «Маарыкчаан ыччаттара» диэн оччотооҕу кэм сыттык анныгар укта сытан ааҕар кинигэтэ буолбут уостан түспэт чулуу айымньытыгар уус-уран экспрессияны көрдөрөр ойуулааһыннар бары тыл ханнык эмэ халыыбыгар киирэн, куруук хатыланан туттуллаллар эбит. Онон маннык халыыптар, этиилэр суруйааччы ураты буочара, истиилэ, сөбүлээн туттар ураты тыла-өһө буолаллара саарбаҕа суох.

Туһаммыт литэрэтиирэ: 1. Эрилик Эристиин. Айымньылар. Маҥнайгы том. – Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1969. – С.329-587.