Кыттааччы:Mvbeymaks
“Үөһээ Бүлүү улууһун кэрэхсэбиллээх сирдэринэн экологическай маршрут”
Туризым аан дойду экэниэмикэтигар сүрүн оруолу оонньуур, национальнай бородуукта уончака чааһын хааччыйан олорор. Ити салаа экэниэмикэ өттүнэн олус тургэн тиэмпэнэн сайдар уонна инникитин даҕаны өссө ордук суолталаах буолуоҕа.
Биһиги Өрөспүүбулукэбитигэр олус элбэх кистэлэн, баай-дэлэй сирдэрдээх, ханнык баҕар турист бэйэтин баҕатын булан көрүөн, дуоһуйан барыан сөп.
Туристскай маршрут сүрүн анаан оҥоһуутунан кыраайбыт устуоруйатын уөрэтии буолар. Билиҥҥи кэмҥэ сорох дьон төрөөбүт дойдутун устуоруйатын олох учугэйдик билбэт, Өрөспуубулукэ олохтоохторо “Киһилээх хайа” уонна “Ленские остуолбалара” диэн биллэр, кэрэхсэбиллээх сирдэртэн ураты атын сири билбэттэр, көрбөттөр. Ол иһин тыа сиригэр туристскай маршрут оҥоһуллуннаҕына ханнык баҕара киһи бэйэтин өйүн-санаатын кэҥэтиэн сөп.
Тема уратыта – бу иннинэ биһиги улууспутугар экологическай маршруттар тэриллибэтэхтэрэ. Атын дойду дьоно, өрөспүүбулукэбит, бэл Үөһээ Бүлүү олохтоохторо кытары улуустарын ытык-кэрэ сирдэрин билбэккэ сылдьыбыттара.
Бу үлэ историческай эрэ буолбакка киһи болҕомтотун тардар, өйгө хаалар экологическай туризмы Үөһээ Бүлүү улууһугар тэрийиигэ ананар.
Экологическай туризм – икки атахтаах үктэнэ илик, тыытыллыбатах сирдэргэ сылдьыы диэн.
“Экотуризм” тиэрмин официально Эктор Себальос-Ласкурайн диэн мэксикэнскэй экологынан 80-с сыллар бастакы аҥарыгар ар5аа дойдутугар туттуллубута. Кини рекриация уонна экология ыккардыгар дьүөрэлэһиини көрдөрөн улахан билиниини ылбыта. Бу быһаары биир көруҥунэн актыыбынай рекриация быһыытынан экотуризм буолар. Сир дойду баайын сөптөөхтук туһаныыга олоҕурбут көруҥ. Эктор атын ценность өйдөбулун киллэрбитэ, ол курдук айылҕаны сэҥээри, айылҕалыын кэпсэтэн дууһаны байытыы, айылҕа харыстабылыгар бэйэҕинэн кыттыы уонна олохтоох төрүт култуураны өйөөһун.
Үөһээ Бүлүү улууһа хоту өттүттэн Өлөөну, илин – Бүлүүнү, Горнайы, арҕаа – Ньурбаны, Сунтаары, оттон соҕуруу – Өлүөхумэни кытта быысаһан олус киэҥ сиргэ тайаан сытар. Улуус уопсай иэнэ 42 тыһыынча квадратнай км, хотуттан соҕуруу кыраайыгар диэри 560 км усталаах, оттон илинтэн-арҕаа – 110 км туоралаах, эбэтэр хотугу кэтирээһин 66-62 кыраадыһыгар, илиҥҥи усталааһын 118-122 кыраадыһыгар сытар. Улууһу ортотунан Хотун Бүлүү өрүс орто сүүрүгүнэн быһа охсон ааһар.
Улуус климата тымныы уонна кураан. Саамай тымныы ый – тохсунньу. Өр сыллаах кэтээн көруу тумугунэн бу ыйга улуус хоту өттугэр температура ортотунан –40, соҕуруу -36 кыраадыска тэҥ. Үөһээ Бүлүүгэ сэтинньи орто температурата –25,8, ахсынньы -35,7, тохсунньу -37,7, олунньу -32,5, кулун тутар -21,9, муус устар -8,4 кыраадыс тымныы. Оттон саамай ичигэс ый от ыйа. Өскөтүн бэс ыйын орто температурата 13,7, атырдьах ыйын орто температурата - 12,9 кыраадыс буоллаҕына, от ыйын орто температурата 16,9 кыраадыска тэҥ. Бу кэмҥэ Бөтүрүөп куйааһа туһэр. Үөһээ Бүлүү бэлитэммит саамай урдук температурата – 37 кыраадыс.
Үөһээ Бүлүү сирэ-уота уксэ Бүлүү, Түҥ өрүс, Түүкээн, Тоҥуо, Чыбыыда урэхтэр хочолоругар сытар буолан намтал, арҕааттан илин диэки арыый да сырыынньа.
Тур аата: «Верхневилюйск – загадочный край РС(Я)»
Кэмэ: от ыйыттан - балаҕан ыйга диэри
Төһө уһуна: 3 күн
Транспорт: массыына, паром
Айан маршрута:
- Харбалаах сэлиэнньэтэ: «Сордонноох» - ресурснай резерват, И.Н.Барахап уонна Николай Якутскай түмэлэ
- Өргүөт сэлиэнньэтэ: наледь «Муус Аппа»
- Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтэ: «Итэҕэл дьиэтэ», Бүлүү үрэх
- Кэнтик сэлиэнньэтэ: Тоҥуо урэх, тумэл «Чап уустара», «Цветочный рай» крестианскай уһаайба
- Дүллүкү сэлиэнньэтэ: «Үрүн хайа»
- Оҥхой сэлиэнньэтэ: «Хоптолоох алаас»
- Боотулу сэлиэнньэтэ: краеведческай тумэл былыргы таҥара дьиэтэ
- Сургулук сэлиэнньэтэ: ресурснай резерват «Солокут»
Түмүктээн эттэххэ, “Үөһээ Бүлүү улууһун кэрэхсэбиллээх сирдэринэн экологическай маршрут” - киһи болҕомтотун тардар экологическай маршруту тэрийиигэ саамай табыгастаах барыйаан буолар.
Тоҕо диэтэр, биһиги дьоммут-сэргэбит үөрэхтээх, култуурунай буоларга куруутун тардыһар. Хайа үөрэхтээх, култуурунай киһи бэйэтин дойдутун, өрөспүүбүлүкэтин, улууһун историческай географическай дааннайдарын билбэт буолуон сөбүй? Ол иһин, тыа сирин экологическай туризыма биһиги өрөспүүбүлүкэбит инники кэскилэ буолуо диэн эрэллээхпит. Туһаныллыбыт литература:
1. Иванов Е.И. Атлас Верхневилюйского улуса. – Якутск, 2014. – 56 с.
2. Асарбыкин И.В. Үөһээ Бүлүү бэҕэһээ бүгүн сарсын, / Асарбыкин И.В., Докторов П.И. – Якутск, 2001. – 77 с.
3. Тумусов Ф.С. Үөһээ Бүлүү. - Якутск, 2001. – 310 с.
4. Верхневилюйский улус [Электронный ресурс]. – Режим доступа: