Кыттааччы:Яковлев Айтал

Поповтар дьиэ кэргэн сэрии кэмигэр

Попова (Лакомская) Мария Ивановна (03.01.1930 - 20.07.2020) - тыыл ветерана, Белоруссияҕа Полоцк сан.дружинница, госпитальга санитарка. Наҕараадалара: Юбилейнай мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.

Уолба нэһилиэгин биир Дьоруой Ийэтинэн Попова (Лакомская) Мария Ивановна буолар. Кини 1930 сыллаахха ыраах Белоруссия сиригэр Витебскай уобалас Кривоевщина дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэнниттэн биһиги биир дойдулаахпытын Попов Николай Гавриловиһы көрсөн, 1948 сыллаахха ыал буолан, 42 сыл бииргэ олорон, 13 оҕону төрөтөн, иитэн улаатыннарбыттара. Мария Ивановна үлэ, тыыл бэтэрээнэ, "Материнская Слава" 1-кы, 2-с, 3-с степеннээх мэтээллэринэн, Улуу Кыайыы 30, 40, 45, 50, 60, 65, 70 сыллаах юбилейнай мэтээллэринэн, Жуков мэтээлинэн наҕараадаламмыта, Уолба нэһилиэгин "Кэнчээри" оҕо-садын бэтэрээнэ, "Таатта ытык кырдьаҕаһа" знак хаһаайката.

Попова Мария Ивановна

1930 сыллаахха Белоруссияҕа Витебскай уобаласка Кривоевщина диэн дэриэбинэҕэ төрөөбүт. Кини сэрии саҕаламмытыгар 11 саастаах эбит.  Оҕо сааһа сэрии ыарахан кэмигэр түбэспит. Кинилэр дэриэбинэлэригэр немецтэр кэлбиттэр. Кини аҕата сэриигэ барбыт. Ийэлэрэ 4 оҕону кытта хаалбыт. Колхозка окко үлэлээбит, ынахтары ыыллар, хомуйаллар эбит. Сороҕор толооҥҥо ынахтарын ыыллара, ол сылдьан партизаннарга иһитиннэриилэри  тириэрдэллэрэ. Улаатан эрэр оҕолор элбэхтэ оннук заданиеларга сылдьаллара. Попова Мария улахан убайа элбэхтэ партизаннар сорудахтарын толорбут. Биир оннук сорудахха сылдьан, немецтэргэ тутуллан, кырбанан өлбүт.

Кинилэр колхозтара тимир суол чугаһыгар баар эбит. Ол иһин оҕолор фашистары кэтииллэр, тугу билбиттэрин партизаннарга тыллыыллар эбит. Фашистар партизаннарга тыллааһыны биллэхтэринэ, «Черный ворон» диэн массыынанан кэлэннэр, тыллаабыт киһини тутан илдьэ бараллара. Кинилэр илдьэ барбыт дьоно, ким да онтон тыыннаах төннөн кэлбэтэхтэр.

Тимир суол аттыгар дьиэлээх дьону немецтэр дьиэлэриттэн үүрбүттэр. Попова Мариялааҕы немецтэр окуопа хастарбыттар. Ол окуопа хаһа сылдьаннар, бэйэлэригэр саһар сир оҥостубуттар. Онно олороллор эбит. Ардах түстэҕинэ наһаа сииктээх буолан, корь, тиф, краснуха ыарыыта туран, Мария Ивановна кыра быраата уонна балта ыалдьан өлбүттэр. Окуопалар аттыларынан тааҥка бөҕө ааһар, прожектордарынан сырдаталлар, сөмөлүөттэр бомбалары быраҕаттыыллар эбит. Онно элбэх киһи өлбүт. Мария Ивановна ити айылаах ыарахан кэмҥэ хайдах тыыннаах хаалбытыттан сөҕөр эрэ. Кини аҕата сэрииттэн төннүбэтэх. Кинилэр дэриэбинэлэрин аттыгар бомба бөҕө эстэр, самолет  бөҕө көтөн ааһар эбит.

Попова Мария Ивановна сотору кэминэн тастыҥ эдьиийин кытта Полоцк куоракка барбыт. Эдьиийин кэргэнэ сэриигэ командир эбит, кини эдьиийин оҕотун көрсүбүт. Эдьиийэ тимир суолга стрелочнигынан үлэлээбит. Сэрии кэмигэр ыарыы бөҕө турбут. Онно Москваттан «Кыһыл кэриэс» быраастара кэлбиттэр, 2 кыыһы көмөлөһөөччүнэн ылбыттар, онтон биирдэстэрэ Мария Ивановна эбит. Кинилэри сандружинница дииллэрэ. Онтон Москва быраастара барбыттарыгар, байыаннай госпитальга санитарканан үлэлээбит. Ол госпитальга Попов Николай Гавриловиһы (хойутуу кэргэнэ) көрсүбүт. Кинилэр Саха Сиригэр 1949 сыллаахха муус устар 4 күнүттэн 2,5 ый айаннаан от ыйын 28 күнүгэр тиийэн кэлбиттэр. Өр кэмҥэ Иркутскайга олорбуттар. Николай Гаврилович аҕата Попов Гаврил Александрович харчы мунньан ыытан, Дьокуускайга айаннаабытттар. Дьокуускайга тиийэн эмиэ харчылара бүппүт. Онно Попов Николай Дьокуускайга олорор аймахтара харчы биэрэннэр, Уус-Тааттаҕа дылы айаннаабыттар. Кинилэри онно Попов Николай аҕата тэлиэгэлээх атынан кэлэн, Уолбаҕа илдьэ барбыт.  
Мария Ивановна Попова сэрии кэнниттэн пенсияҕа тахсыар диэри Уолбаҕа балыыһаҕа санитарканан, детсадка ньээньэнэн үлэлээбит. Мария Ивановна үлэ, тыыл ветерана, элбэх юбилейнай мэтээллэрдээх, Герой-ийэ, «Таатта улууһун ытык кырдьаҕаһа» знак хаһаайката.

Николай Гаврилович Попов (19.04.1926 - 02.12.1992) - сэрии ветерана - рядовой, разведчик: 01.1943 - 05.1944 сс. - 163-с стрелковай полкаҕа, 05.1944 - 06.1946  сс. - Кыһыл Знамялаах Кутузов аатынан 272-с стрелковай полкаҕа, 07.1946-1949 сс. - 317-с салгын десанын гвардейскай полкатыгар разведчиктар чаастарыгар сулууспалаабыта. Десантник, парашютист сулууспалаабыт 6 сылыгар уопсайа 82 парашютунан ыстаныыны оҥорбута, 32 –тэ бойобуой.

Наҕараадалара: «Аҕа Дойду 2-с истиэпэннээх” орденынан, 9 бойобуой уонна юбилейнай мэтээллэринэн наҕараадаламмыта

Николай Гаврилович Попов 1943 сыллааха 17 сааһыгар сэриигэ ыҥырыллыбыт. Кини Германияҕа тиийэ сэриилэспит. Дойдутугар сэрии бүппүтүн кэннэ 4 сыл буолан баран, 1949 сыллаахха эргиллэн кэлбит. Сэрииттэн кэлэригэр эдэркээн белорус кыыһын Мария Ивановнаны илдьэ кэлэн, ыал буолаллар. Кинилэр 13 оҕолоохтор. Николай Попов 1992 сыллаахха 66 сааһыгар ыалдьан өлбүтэ.

Попов Николай Гаврилович 1926 сыллаахха муус устар 19 күнүгэр Таатта Уолбатыгар элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүтэ. Сэрии буолар сылыгар кини 15 эрэ саастаах этэ. Калинин аатынан колхозка биир саастыылаах оҕолорун кытта от, бурдук хомууругар үөрэ-көтө үлэлии-хамсыы сылдьыбыта. Ол кэмҥэ 1943 сыл бэс ыйыгар 17  саастаах эдэркээн уол армияҕа ыҥырыллан бэбиэскэ туппута. Оруобуна ити кэмҥэ убайа Александр Курскай Дугаҕа геройдуу охтубутун туһунан суругу тутан, аймаммыт ыар күннэрэ этэ. Сут, кураан кэмигэр күүстээх үлэҕэ мискиллибит ыҥырыллар сааһын ситэ илик уолу военкоматтар “По дороге вырастет” диэн баран строевой чааска анаабыттара. Читинскай уобаласка Мальта куоракка байыаннай үөрэҕи барбыта. Онно үксэ фронтан инбэлиит буолан кэлбит байыаннайдар үөрэтэллэрэ. Ол кыргыһыы толоонуттан контузияланан, бааһыран кэлбит офицердар, аанньа нууччалыы билбэт тыа түҥкэтэх дьонугар сыһыаннара кытаанах үһү. Биир эмэ бирикээһи сыыһа-халты истэн, түҥ-таҥ толоруон эрэ кэрэх, сонно тута нэрээт биэрэллэрэ. Хата сахалар ытыыга үчүгэйдэринэн, походу тулуйалларынан, атыттартан ордук буоланнар, аҕыйахтык нэрээккэ тиксэллэрэ үһү. 1943 сыл ахсынньытыгар Мальтаттан хоҥнон арҕаа аттаммыттар. Николай Гаврилович онтон ыла биир дойдулаахтарыттан арахсан, суос-соҕотоҕун атын омук дьонун кытта сылдьыбыта. Польша таһынан Австрияҕа тиийэн фроҥҥа тиийбиттэр. Манна разведкаҕа сулууспалаабыт. Кини кэпсээбитинэн, Вена иһин кыргыһыы 3 ыйтан ордук кэм устата барбыт. Немецтэри төгүрүйэн олорон кыдыйбыттар. Сорох күн аҕыйах миэтэрэни иннин диэки сыҕарыйаллара. Биһиэттэрэ түүн баһаам үгүс прожекторынан куораты тыктараллар уонна уоттаах буулдьананытан субуруҥнаталлара үһү. Үлүгэрдээх урусхал кэнниттэн нэһилиэньэ хайдах тыыннаах хаалбытын кини сөҕө санаабыт. Ол курдук ханан да тыынар тыыннаах хаамыа суох курдук урусхалламмыт куоракка киирбиттэр. Араас омук табаарыстардаах эбит. Ордук татаардары, поляктары уонна сибиряктары кытта доҕордоспут. Бу дьон атыттартан дьулуурдаахтар, эрэллээхтэр, хайа да түгэҥҥэ доҕордорун туһугар дууһаларын да кэрэйбэт дьон. Ол оннук табаарыһын кэккэлэһэн иһэн өллөҕүнэ, киһи аймаҕа өлбүтүнээҕэр ордук хараастара үһү.

«Уопсайынан, сэриигэ киһи көрүҥэ билбэт. Сүрдээх бухатыыр көрүҥнээх, улахан дьон киһи күлүгэр сөрүөстэ сылдьар түбэлтэлэрэ эмиэ баар буолааччы. Олор мин көрдөхпүнэ үгүстүк өлөр курдук этилэр. Куттаммат киһи диэн суох, ону бэйэм эппинэн-хааммынан билбитим. Киһи куттаннаҕына баттаҕа түһэр, тоһутталана сылдьар буолар эбит этэ. Ол гынан баран, ону барытын хам баттаан, бэйэ бодоҕун ыһыктыбакка, кытаанах санааны ылынан сырыттахха, дьиҥнээх буойун, сэрииһит буолаҕын. Саха балаҕаныттан сэриигэ барбыт киһиэхэ сэрии дьулаана биллэн турар суол. Дойдутугар бытаһыты да хам үктүүртэн туттуммут киһиэхэ киһини кыҥаан ытартан, ыстыыгынан анньартан ынырык туох баар буолуой, » - диэн кэпсээбит.

Биирдэ 3 самолетунан немецтэр тыылларыгар десант быраҕар буолбуттар. Николай Гаврилович 3-с самолекка түбэспит. Бастакы самолет баран кэлбитин кэннэ 2-с самолету ыыппыттар. Самолеттара көтөн баран, төннөн кэлбит, десант сатаан бырахпатах. Зениткэлэр наһаа күүскэ ытыалаабыттар. Эһэм аах самолеттарын син биир тохтоппотохтор, ыыппыттар. Фрону нэһиилэ мүччү көппүттэр. Ол операцияҕа аҥардас кинилэртэн 6 киһи өлбүт. “Төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэн баран, соҕуруу дойду хараҥа түүнүн туһанан, бэйэбит дьоммутун булбуппут,”- диэн Николай Попов бэйэтин бойобуой сырыыларыттан билиһиннэрбит. Аҕыйах ахсааннаах десантниктар им-балай хараҥаҕа өстөөх тыылыгар парашютунан ыстанан баран, уоттаах охсуһуунан өстөөх тыылын аймааһыннара, ыстыыгынан, буулдьанан суол солонон тахсыылара биир түбэлтэттэн биирдэстэрэ этэ. «Берлини сэриилээн ылар чиэс биһиги чааспытыгар тиксибэтэҕэ. Резервэҕэ Берлин анныгар турбуппут. Ол оннугар сэрии кэнниттэн сыл устата Берлиҥҥэ сулууспалаабыппыт. Манна поляктар, чехтэр, румыннар, американецтар, англичаниннар о.д.а омуктар сэриилэрин чаастара барыта мустаннар, бэрээдэк сатарыйа сыспыта. Ордук союзниктар бу сэриини кыайбыт курдук туттуу-хаптыы бөҕөлөрө этэ. Биһиги маршал Жуков быһаччы дьаһалынан, бэрээдэк олохтооһуҥҥа кыттыбыппыт. Бүтүннүү бойобуой бэлэмнээх, кыайыы ухханыгар ыллара сылдьар дьону бэрээдэктээһин уустук дьыала эбит этэ,” – диэн эппит. Германия столицатын Берлины ылан баран, Николай Попов бу курдук санаабытын умнубат эбит: «Бу үлүгэрдээх баай-талым олоххо олорон, түүлээххэ-көмүскэ суулана сылдьан, немец фашистара биһиги дойдубутугар саба түстүлэр? Оннооҕор сылгы турар конюшнялара саха балаҕаныттан таһыччы ордук этэ ...” Радионан, телевизорынан ханна эмэ буола турар сэрии туһунан иһиттэҕинэ, көрдөҕүнэ эмиэ ити санааҕа төннөн кэлэрэ үһү. “Эмиэ ким эрэ туора соноон, уһаты уойан сэриинэн ииригирэн эрдэҕэ”- диэн быһа тойоннуур эбит. Сэрии кэнниттэн Венгрияҕа төннүбүттэр. Онтон Укранинаҕа Рязанскай уобаласка, Белоруссияҕа сулууспалаабыт. Белоруссияҕа сулууспалыы сылдьан, учебнай полигоннарын таһыгар “Кыһыл кэриэскэ” үлэлии сылдьар белорус кыыһын Лакомская Марусяны таба көрөн, таптаан кэргэн ылан, дойдутугар Саха Сригэр 1949 сыллахха демобилизацияланан кэлбит.

Аҕа дойду улуу сэриитин  ветерана Николай Гаврилович Попов бастаан Кыһыл Знамялаах 279-с стрелковай полкаҕа, онтон 317-с салгын десанын гвардейскай полкатыгар разведчиктар чаастарыгар сулууспалаан, ытык иэһин толорбута. Десантник, парашютист сулууспалаабыт 6 сылыгар уопсайа 82 парашютунан ыстаныыны оҥорбутуттан, 32 –тэ бойобуой.

Төрөөбүт Уолбатыгар омук кыыһа кэргэннээх төннөн кэлбитэ. Кэлэн баран налоговай агенынан, сылгы ферматын сэбиэдиссэйинэн, үгүс сыл кадровай булчутунан үлэлээбитэ.

9 бойобуой уонна юбилейнай мэтээллэринэн, Аҕа Дойду 2-с истиэпэннээх орденынан наҕараадаламмыта.