Кыттааччы:Уйгууна Егоровна

Галеновай препараттар үүнээйилэртэн чопчу фармацевтическай ньыманан ылыллар эмтэргэ ( силистэртэн, сэбирдэхтэртэн, сибэкилэртэн уо.д.а) "Галеновайдар " диэн ааты Гален диэн аатырбыт былыргы Рим бырааһын уонна айылҕа чинчийээччитин (130-200 сс.биһиги эрабытыгар олоро сылдьыбыт) аатын чиэстээн иҥэрбиттэр.

Галеновай препарат

ССРС Госфармакопеятын Х-с таһаарыытын ыйыыларын тутуһан, эмтээх үүнээйилэр оргутуллубут ууларын көөнньөһүктэрин, настойкаларын испииргэ уо.д.а. бэлэмнииргэ сырьену бытарытыллар, үлтүрүтүллэр, мэлийиллэр. Оччоҕо галеновай препараты оҥорорго сырьеттан дьайар веществотун ордук үчүгэйдик толорутук ылыллар. Аптекалартан атыылаһыллыбыт сырьену ыйыллыбыт инструкциятын быһыытынан оҥоһуллуохтаах.

Эмтээх үүнээйилэр көөньөһүктэрэ уонна оргутуллубут уулара эмтээх сырьеттан уу көмөтүнэн сүмэһинин ыган ылыллара аатырар. Көөньөһүктэри үксүн сэбирдэхтэртэн, сибэккилэртэн, оттортон оҥороллор, оттон үүнээйи дороххой өттүлэриттэн - силистэртэн, силиргэхтэн, хатырыктан оргутуллубут уулара бэлэмнэнэнэллэр. Көөньөһүктэри оҥорорго, оргуйбут ууларын ыларга, туттарга бэлэмнэммит сырьену кээмэйдээн ылан, лаахтаах эбэтэр фарфоровай хаппахтаах иһиккэ кутуллар уонна оргуйбутунан ууну кутан, булкуйуллар. Ичигэстик сабан 15-20 мүн. устата көөньөһүгү 30-40 мүн. дороххойдору тимириэр диэри туруоруллар. Эбэтэр сырьену таас иһиккэ кутан баран, дьиэ ичигэһигэр турбут уунан куталлар, хаппаҕынан сабан баран оргуйа турар ууга 15 мүн. көөньөһүгү, дороххойдору оргутан уутун ыларга - 30 мүн. устата булкуйа-булкуйа уу ваннатыгар туруораллар. Ити кэнниттэн сиидэлэнэр. Уолбут ууга, хос сиидэлээн, уутун эбэн биэрэллэр. Дубильнай веществолаах үүнээйилэри ( хатырыктар, ымыйах силиһэ, сиһик туораҕа уо. д. а.) уутуттан ороот да сиидэлэнэр.

Өскөтүн эмтээх үүнээйини төһөнү, хайдах оҥоһуллара ыйыллыбатах буоллаҕына, 1:10 тэҥнэнэн оҥоһуллар.

Көөньөһүктэри оҥорорго уонна уунээйи уутун ыларга күүскэ дьайааччылары (гликозидтаахтар уо.д.а.) эмтиир быраастан, фитотерапевтан суруттаран ылан оҥостор ордук.

Настойкалар (Tincturae)

70% эбэтэр 40% испииргэ оҥоһуллар. Үлтүрүтүллүбүт, кыраламмыт сырьену ыйаан, кээмэйдээн ылан, өстүөкүлэ иһиккэ (бытыылкаҕа, бааҥкаҕа) кутан баран, кээмэйдэммит (үксүгэр 70%) испииринэн кутуллар. Кичэйэн хаппахтанар уонна дьиэ сылааһыгар 7 суукка устата көөньөрүллүбүтүн кэннэ көөнньөһүгү кутан ылыллар. Үксүгэр настойканы бэлэмнээһиҥҥэ 1:5 тэҥнэнэн туттуллар. Өскөтүн эмтээх сырье күүстээх дьайар веществолаах буоллаҕына, настойка 1:10 тэҥнэнэн оҥоһуллар (холобур, 10г-100мл тахсыахтаах). Сиидэлэммит көөнньөһүк ( бүтэһигин баата быыстаах таҥаһынан) өҥүттэн тутулуга суох дьэҥкир курдары көстөр уонна оҥоһуллубут үүнээйитин сыта уонна амтана баар буолуохтаах. Испииргэ оҥоһуллубут көөнньөһүгү хараҥа өҥнөөх бытыылкаҕа кутан, сөрүн соҕус сиргэ уура сырыттахха хас да сыл илдьэ сылдьыахха сөп.

Уустук чэйдэр уонна холбодоһуктар

Уустук чэйдэр уонна холбодоһуктар диэн (сборы и чай-spesies) быһыллыбыт, үлтүрүтүллүбүт, хаппыт хас даҕаны үүнээйи чаастара булкуллубуттарын ааттыыбыт. Холбодуһукка эбэтэр чэйгэ киирэр эмтээх үүнээйилэри аан бастаан тус-туһунан кыраланар. Оттору, хатырыгы. сэбирдэҕи уонна сорох силиһин бысталанар, кытаанах силистэри, силиргэхтэри үлтүрүтүллэр, бытарытыллар, хахтаах сэбирдэхтэри кыраланар; сиэмэлэри уонна отоннору мэлийиллэр. Холбодоһукка киирэр сырье төһө кыраланара, хайдах, туохха туттулларыттан тутулуктаах. Кыраламмыт сырье араас диаметрдаах сиидэнэн (1-6мм) сиидэлэнэр. Бэлэм сырьелары сэрэнэн холбуу кутан баран, аргыый аҕай уонна кичэйэн булкуйуллар.

Маастар (мази, unguenta)

Маастары оҥорорго олоҕугар норуот эмчиттэрэ сибиинньэ ис сыатын, вазелины, үүнээйи арыытын (подсолнух, лен, хлопок уо.д.а) тутталлар. Сүөһү, кыыл сыатыгар оҥоһуллубут мас тириигэ дириҥник киирэн, үчүгэйдик иҥэр буолан, эмтиир дьоҕурдара күүстээх, ол иһин бааһы түргэник оһорор буоланнар заводтарга оҥоһуллар маастартан итэҕэһэ суохтар. Ол гынан баран түргэнник буорту буолаллар. Онтон вазелиҥҥа, үүнээйи арыытыгар оҥоһуллубут мас син турбахтаһар буолан баран, сүөһү уонна кыыл сыатыгар оҥоһуллубуттааҕар эмтиир дьоҕура мөлтөх. Мааска туттуллар эмтээх үүнээйилэри ханан да хомуоҕа суох, бурдук курдук бороһуок гына, сиидэлии-сиидэлии мэлийиллэр. Уонна хас бырыһыаннаах маас оҥоһулларыттан көрөн кээмэйдээн, ыйаммыт, уулларыллыбыт сыанан, арыынан кутан баран, кичэйэн булкуйа-булкуйа, сэрэнэн ититиллэр уонна тэбэн оргуйаатын кытта уоттан таһаараат, сойон хойдуор диэри быыстала суох булкуйуллар. Маас сүнньүнэн 10-20% буолар. Оҥоһуллубут маас хаахтыйбыт сыта, түүнүгэ суох буолуохтаах, араас бааһы эмтииргэ туттуллар. 25%-тан үөһэ эмтээх үүнээйилээх маас пааста диэн ааттаналлар. Маастары хаппахтаах иһиккэ тымныы хараҥа сиргэ уура сылдьыллар.

Бороһуоктар

Бороһуоктарга норуот медицинатыгар бүтүн эбэтэр быһыллыбыт, хатарыллыбыт сэбирдэҕи, хатырыгы, силиһи тутталлар. Сороҕор дэлби үлтүрүтэн, мэлийэн, сиидэлээн бороһуок оҥорон баран иһиллэр, үксүгэр бааска чараастык таммалатан туттуллар.

Сүмэлэр, утахтар (отоннор, фрукталар, оҕуруот астара)

Отоннор ууларын, эбэтэр фрукта сүмэлэрин ыларга итилэри кичэйэн сууйан баран, сиппиттэри, буорту буолбатахтары талыллар уонна сүмэ ыгарга эбэтэр эт эрийэргэ кырбаталлар. Эт эрийэр, сүмэ ыгар көмөтүнэн эмтээх үүнээйилэр сүмэлэрин сэбирдэхтэриттэн, отторуттан, сороҕор силистэриттэн ылаллар. Ылыллыбыт симэһини эбэтэр убаҕас хааһы курдугу ыраас маҥан таҥас нөҥүө ыгыллар. Ыкпыт таҥаска хаалбыт хойуутун кыра оргуйбут сойбут ууга суурайан баран эмиэ ыгыллар. Сорох отоннортон (моонньоҕонтон, биэ эмиийиттэн) итинник ньыманан ууларынан ылар уустук. Ол иһин итилэри ньиһийэн баран, лаахтаах эбэтэр таас иһиккэ куталлар уонна 1кг отоҥҥо 0,5-1 ыстакаан ууну кутан баран, 60С итиигэ диэри сылытыллар. Ол эрэ кэнниттэн таҥас нөҥүө кутан симэһиннэрин ыган ылаллар.

Экстрактар (экстракты, extracta)

Убаҕас аҥардаах (хойуу) эмп формата. Үүнээйи сырьетуттан ылыллыбыт хойуннарыллыбыт (вытяжки) хойуу уонна убаҕас экстрактар диэннэргэ арахсаллар. Хойуу 25% сииктээх. Дьиэ усулуобуйатыгар хаппахтаах иһиккэ оргутан буһарыллыбыт уутун көтүтэн ылыллыар уонна сойутан баран испииринэн саба кутан кэбиһэллэр. Маннык экстрактары өр уура сылдьан хааппыланнан тутталлар.

Сигэлэр

• "Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ" - А.П.Басыгысова; НКИ Бичик; 2004сыл.