Кыттааччы:Соловьева Аня

В.С.Яковлев - Далан   «Дьикти сааһа»

Саха Республикатын норуодунай суруйааччыта, биллиилээх общественнай деятель, педагогическай наука кандидата Василий Семенович Яковлев – Далан 1928 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Боотуруускай (Чурапчы) улууһун Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Суруйааччы айбыт аҕата Семен Иннокентьевич Яковлев 1900 сыллаахха, оттон күн күбэй ийэтэ Варвара Ивановна 1905 сыллаахха эмиэ Боотуруускай улууһугар төрөөбүт-үөскээбит дьон.

Кини оҕо сааһа бэрт эрэйдээхтик ааспыта: дойду үрдүнэн репрессия, Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии, сут-кураан кэмнэрэ этэ. Ол эрээри айылҕаттан барыны бары билэ-көрө сатыыр уол, оскуолаҕа киирээт, бэрт үчүгэйдик үөрэммитэ, оччотооҕу олох араас күчүмэҕэйдэрин эрдээхтик тулуйбута. Оскуола кэнниттэн Чурапчы педагогическай училищетыгар киирэн, онно ситиһиилээхтик үөрэнэн, сотору пединститут историческай отделениетынө устудьуона буолбута. Ол сылдьан эдэр наука дуоктара Георгий Прокопьевич Башарин тэрийбит историческай куруһуогар дьаныардаахтык дьарыктаммыта, төрөөбүт Сахатын сирин историятын дириҥник интэриэһиргээбитэ. Сотору кэминэн саха литературатын төрүттээбит суруйааччылары А.Е.Кулаковскайы, А.И.Софроновы, Н.Д.Неустроевы буржуазнай национализмҥа буруйдаан, кинилэр тустарынан, кинилэр саха литературатыгар хаалларбыт суолталарын туһунан кырдьыктаахтык суруйбут Г.П.Башарины утары уоттаах-төлөннөөх идеологическай охсуһуу саҕаламмыта.  Георгий Прокопьевич үөрэнээччилэрин Василий Яковлевы, Михаил Иванов-Багдарыын Сүлбэни, суруйааччы Афанасий Федорову эмиэ национализмҥа буруйдаан түрмэҕэ хаайбыттара. Онон Василий Яковлев 1955 сыллаахха эрэ үөрэҕин түмүктээбитэ. Онтон ыла В.С.Яковлев учуутал быһыытынан айымньылаах үлэтэ саҕаламмыта. Кини Нам уонна Чурапчы оройуоннарыгар учууталынан, завуһунан, оскуола директорынан үлэлээбитэ.

1976 сыллаахха Далан диэн псевдонимынан «Дьикти саас» сэһэнин «Хотугу сулус» сурунаалга бэчээттэппитэ. Бу айымньы ааҕааччылар да, кириитиктэр да киэҥ сэҥээриилэрин ылбыта.  Сэһэҥҥэ Саха сиригэр интеллектуальнай сайдыылаах эдэр дьон үүнэн-сайдан иһэллэрин, кинилэр олоххо кырдьыктаах  суолу тутуһалларыгар көрсөр ыарахаттарын, моһоллорун дириҥ күүстээхтик арыйан көрдөрбүтэ.

Ол туһунан автор кэлин бэйэтэ маннык суруйбут: «70-нус сыллар, мин Чурапчыга олорбут сылларым, миэхэ ыарахан этилэр: олорор олох, үлэлиир үлэ туһунан санаалар үүйэ туппуттара. Олорор олоҕунан, сылдьар эйгэнэн астыммат буолуу ити сылларга миигин кууспута. Дууһа үрдүккэ, саҥаҕа, киэҥ эйгэҕэ таласпыта. Сүрэх дьулуһуута сүүрбэччэ сыл кэриҥэ тэйбит наукабар уонна литературабар төнүннэрбитэ. Онуоха Софрон Данилов бэйэтин талааннаах айымньытынан көмөлөспүтэ. «Өскөтүн  «Сүрэх тэбэрин тухары» биһиги, учууталлар, туспутунан суруллубут буоллаҕына, мин, учууталлыы сылдьар киһи, үөрэтэр оҕолорум туһунан суруйан көрдөхпүнэ», - диэн санаа киирбитэ. Сүүрбэ сыл устата учууталлаабыт үлэм түмүгэр дууһабар-сүрэхпэр сөптөөх матырыйаал мунньуллубута. Саастарын ситэн эрэр, оскуоланы бүтэрэн олоххо үктэнэр оҕолор тустарынан саха литературатыгар киһини астыннарар айымньы айылла илигэ. Мин «Дьикти саас» диэн сэһэним, аан бастакы литератураҕа холонуум”.

Сэһэҥҥэ 17-18 саастаах оҕолор ис дууһалара олоххо сыһыаннара уопуттаах учуутал хараҕынан көрөн, ымпыктаан-чымпыктаан ойууламмыт.

Суруйааччы Далан тоҕо бу айымньытын “Дьикти саас” диэн ааттаабыта буолуой? Мин санаабар “саас” диэн тыл икки суолтатын тэҥҥэ туһанан туран ааттаабыт быһыылаах. Бастакытынан, айымньы саҕаланар кэмэ саас. Саха киһитигэр сандал үрүҥ күннээх саас чахчы күүтүүлээх кэрэ кэм, бу кэмҥэ айылҕабыт барахсан уһуктар, сэргэхсийэр, чэбдигирэр. Иккиһинэн, оскуоланы бүтэрээри сылдьар оҕолор эдэр сааска саҥа үктэнэн эрэр кэрэ кэмнэрэ – дьикти саас. Уларыйар сааска оҕо эрэ барыта айылгытынан сырдыкка, кэрэҕэ, үтүөҕэ тардыһар, олоххо кэрэхсэбиллээҕи, умсулҕаннааҕы, көрдүү сатыыр, бэрт кыраттан үөрэр, хомойор, эмиэ да дэлэгэй, эмиэ да тэбиэс соҕус майгыланар. Мындыр учуутал үөрэппит оҕолорун кэтээн, сыныйан көрүүлэригэр олоҕуран, геройдарын психологияларын, темпераменнарын, майгыларын уратыларын итэҕэтиилээхтик, чаҕылхайдык ойуулаан умнуллубат уобарастары айбыта. Кини хас биирдии оҕону личность быһыытынан көрдөрөр, оҕолор ураты, бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспат өрүттэрин ойуулуур. Бытааннык өйдүүр, мөдөөт, күүстээх тустуук, саҥарарынааҕар түргэнник илиитэ барар Маахыс; оттомноох, кырдьык иһин охсуһааччы, толлугаһа суох Кеша Попов-Гассан; иинэҕэс, куттамсах “Куобах харах “Ваня Халдеев, киитэрэй, бултуу тыаҕа таҕыстаҕына өйө көтөр Степа Чаҕылыыһап; улаатымсык соҕус, кыраһыабай Инга, истиҥ доҕор, үөрүнньэҥ Саша Мандаарап, аһаҕас, дьэллэм Айта, олус омуннаах, күлүүк Верка, боччумнаах, кытаанах, комсорг Лаана уо.д.а. – бары «ыһыллаҕаһынан аатырар» онус кылаас үөрэнээччилэрэ. Далан: «Дьикти сааһы» суруйарбар, көрдүүр киһиэхэ көстөн иһээччи дииллэринии, бэртээхэй кылааска салайааччынан анаммытым, ол миэхэ иитиэхтии сылдьар санаабын толорорбор тирэх буолбута» - диэн ахтар.

В.С.Яковлев – Далан “Дьикти саас” сэһэнигэр онус кылааһы бүтэрээри сылдьар оҕолор тустарынан кэпсэнэр эрээри, онно биһиги олохпут бэрт үгүс проблемалара, урут да буолбуттар, билигин да бааллар бары биир сюжетнай линияҕа түмүллэн, ситимнэнэн, уус-ураннык таҥыллан ойууламмыттар. Сэһэҥҥэ кэпсэнэр событиелар уонна чахчылар сүрүн герой Кеша Попов өйдүүр өйүгэр, саныыр санаатыгар тыктарыллан көрдөрүллүбүттэр. Айымньыга биир кылаас олоҕор бүтүн оскуола, колхоз, оройуон, ону ааһан бүтүн дойду олоҕо сатабыллаахтык сырдатыллыбыт. Кеша Попов атыттартан уратытынан, мэлдьи билиигэ-көрүүгэ, тулалаан турар эйгэни ырыҥалаан өйдүү сатааһыҥҥа, мэлдьи үрдүккэ, кэрэҕэ, кырдьыкка дьулуһуута буолар. Автор сэһэн сүрүн геройун характера сайдыытын оскуола историятын уонна ким кырдьыктааҕын быһаарар оруолу үүнэн иһэр көлүөнэҕэ сүктэрбит. Кеша Попов бу боппуруоһу быһаараары бэрт үгүс дьону кытта кэпсэтиитэ, оройуон, колхоз урукку олоҕун чинчийэн үөрэтиитэ олус ылыннарыылаахтык, бэйэ бэйэтиттэн ситимнээхтик тахсыбыт. Онон сэһэҥҥэ онус кылаас олоҕун көрдөрүү  уонна оскуола историятын үөрэтии бэйэ бэйэлэрин мэһэйдэспэккэ, ситэрсэн биэрэрдии суруллубут.

Далан 1994 сыллаахха «Барымаҥ даа, кубалар» диэн ыстатыйатыгар: «Учуутал дьоло – үөрэппит оҕолорун олоххо ситиһиилэрэ. Мин ол сыллардааҕы үөрэнээччилэрим киһи-хара буолан, дьон кэккэтигэр киирэн төрөөбүт норуоттарын, республикаларын туһугар үлэлии-хамсыы сылдьалларын көрөөн-билэн, учууталлаабыт кэмнэрбэр тугу эрэ туһалааҕы оҥорбуппуттан олуһун үөрэбин. Ити ханнык даҕаны официальнай хайҕалга тэҥнэспэт дууһа дуоһуйуутун учууталга бэлэхтиир эбит», - диэн суруйбута.  Билигин бу айымньы прототиптара улаатан, бары тус-туспа суоллаах-иистээх үлэһит буолан тахсыбыттара. Кинилэр: «Улуу учууталга үөрэнэн, кинин кытта алтыһан инники олохпут сырдык суолун тэлбиппит», - диэн киэн тутта ахталлар. Ол курдук В.С.Яковлев үөрэнээччитэ суруйааччы Павел Федоров – Сомоҕо «Умнуллубат «Дьикти саас» оҕолоро”, “Учуутал дьоло – оҕолорун ситиһиилэригэр» ахтыы кинигэлэри таһаартарбыта. «Дьикти саас» сэһэнинэн уус-уран киинэ уһуллубута, спектакль туруоруллубута. Бу айымньы билигин даҕаны олус актуальнай, ханнык даҕаны көлүөнэ ыччаты кэрэҕэ, саҥаҕа, тардыһыы, бастакы истиҥ таптал, доҕордоһуу ситимниир.

«Дьикти саас» сэһэнин Далан  кэргэнигэр анаабыт:

«Уол дохсун саастарым уохтардаах таптала,

Үс көмүс чыычааҕым күн күбэй ийэтэ,

Учуутал доҕорбор, Янабар аныыбын

Өр кэмнээх үлэбит туһунан айыыбын».

Далан таптала, кэргэнэ Яковлева  Яна Викторовна. Иркутскайтан көһөн кэлэн, Чурапчыга олохсуйан олорбут Виктор Гекгорович Алехин диэн учуутал кыыһа этэ.  Яна Иркутскайга төрөөбүт. Идэтинэн математика учуутала. Кинилэр Чурапчытааҕы училищеҕа үөрэнэр кэмнэриттэн доҕордоспуттара эрээри 1962 сыллаахха биирдэ ыал буолбуттара. Үс оҕолоохтор. Улахан кыыһа Ольга Австралияҕа, Уола Семен Москваҕа, кыра кыыһа Лолита Дьокуускайга олороллор.

Быйыл саас В.С.Яковлев –Далан 90 сааһын көрсө төрөөбүт күнүгэр Чурапчыга кини дьиэ кэргэнинээн олорбут, «Дьикти сааһын» суруйбут дьиэтигэр мемориальнай аһыллыытыгар тапталлаах кэргэнэ Яна Викторовна, оҕолоро, сиэннэрэ аҕаларын, эһэлэрин кэриэстээн кэлэн барбыттара. Мемориальнай дуоссканы  Василий Семенович үөрэнээччилэрэ оҥотторон аҕалбыттара. Ити курдук Далан үөрэнээччилэрэ бүтүн олохторунан, киһилии сиэрдээх быһыыларынан-майгыларынан, үлэлэринэн-хамнастарынан чахчы да кини дьоллоох учуутал буоларын кэрэһэлииллэр.

Литература:

Далан «Дьикти саас» Якутскай, 1978

Д.Е.Васильева «Суруйааччыларбыт алгыстаах айар аартыктарынан» Дьокуускай 2014

П.П.Федоров-Сомоҕо, В.М.Филиппова “Учуутал дьоло – оҕолорун ситиһиилэригэр», Дьокуускай, 2012