Өмүрүү уонна мэнэрийии тас көстүүлэрэ уонна тарҕаныылара

«Меряченье (өмүрүү) - өй ыарыыта. Ыарыһах тулалааччылар тылларын, хамсаныыларын- имсэниилэрин, тутталларын- хапталларын үтүктэр уонна бэриллэр сорудахтары туох да туттунуута суох толорор» - диэн быһаарар А.А. Токарский (1893).

Ыарыы бэлиэлэрэ

Өмүрэх киһи олус соһумтах, эмискэ туох эмэ саҥаны иһиттэҕинэ үтүктэн, истибитин хат-хат этэр, онтон бэйэтин хоһулаан «э-э, ...диибин- даҕаны» дии-дии өссө хаста да хатылыыр. Оттон эмискэ туох эмэ тыаһаатаҕына, холобур, күүппэккэ турдаҕына саа эһиннэҕинэ, соһуйан эккирии түһэр уонна саҥа аллайар. Онтуката үксүн куһаҕан тыл, киһи саатар сирин ааттара буолар. Сороҕор эрэ атын тылларынан солбуллар, холобур: «кэлэн түстэ», «абааһы кэллэ», «түгэх» онтон да атыннык. Халыма, Өлүөхүмэ олохтоох нууччаларын ортотугар өмүрэхтэр: «Ой, чирий», «Ой-ой, христос пришел( упал)» о.д.а. тыллары тутталларын туһунан литератураҕа ыйыллар. Ону сэргэ өмүрэххэ ханнык да сорудах, соһумардык өмүтүннэрэн бэрилиннэҕинэ, сонно толоруллар - таһыгар турар киһини охсор, тутан турарын быраҕар, арыт таҥаһын сыгынньахтанар, онтон да атын олуону быһыылары оҥортуур кыахтаах. Ол эрээри Саха сирин өмүрэхтэрин ортолоругар өмүрэн көтөҕө сылдьар оҕотун быраҕыы, киһини өлөрүү о.д.а. суоҕа. Үөһээ ахтыллыбытын курдук, итинник түбэлтэлэр атын дойдуларга суруллуталаабыттара. Халымаҕа сылдьыбыт биир чинчийээччи биир «сүрдээх өмүрэҕинэн» казак баһылыгын оҕустара сатаан баран, сыалын ситиспэккэ, «сымыйанан өмүрэр эбит» диэн түмүккэ тиийбитэ. Сороҕор санаан кэлэ-кэлэ өмүрэр дьон баар буолаллар. Оннук түбэлтэни С.И. Мицкевич суруйбута. Киниэхэ биирдэ Анна Остренина диэн өмүрэх кэлбит уонна тугу эрэ кэпсэтээри гынан иһэн, сутуругунан бэйэтин сирэйгэ бэринэ- бэринэ, сууллан түһэн илиитин- атаҕын ибигирэтэ сыппыт. Хаста да оннук буолбутун кэнниттэн уоскутан баран билбитэ- сэтээтэл уулуссанан ааһан иһэр казагы сирэйгэ охсубутугар киһитэ охтон түспүт уонна илиитин- атаҕын тартарбыт.

С.И. Мицкевич чинчийиитэ

С.И.Мицкевич бэйэтин чинчийиилэрин түмүктээһинигэр өмүрэх диэн ханнык эмэ туспа ыарыы буолбатах,кини истеричнэй конституциялаах дьоҥҥо үөскүүр бэлиэлэр холбоһуктара-симптомокомплекстара буолар диир.Бу автор,эмиэ А.А.Токарскай курдук,дьиҥнээх өмүрэхтэртэн сахалыы «соһуйар»,олохтоох нууччалар тылларынан «дьигиргиир» диэн ааттанааччылары араарар уонна ити ааттаммыт автор «дьоҕойон» өмүрээччилэрин кытта дьүөрэлиир. Итини сэргэ С.И.Мицкевич «соһумтах киһини олус элбэхтик үрүт-үрдүгэр өмүрдүү, соһутуу түмүгэр киниэхэ чэпчэкитик гипнозка маарынныыр турук үөскүүр, ол түмүгэр «куттаныы» уонна «бас бэринии» рефлекстэрэ үөскээн, улам-улам дьиҥнээх өмүрэх буолан барар » диир. Кини этиитинэн,үгүс өттүгэр дьон 40-45 саастарыгар өмүрэх буолаллар.«Ханнык баҕарар Халыма дьахталлара ити саастарыгар бары өмүрэх буолаллар диэн чопчу этиэххэ сөп» диир С.И.Мицкевич. Биирдиилээн түбэлтэлэргэ 22-28-32 саастаах өмүрэхтэри көрсүтэлээбитин

эмиэ итиннэ салгыы ыйар.

Мэнэриктэр тустарынан С.И. Мицкевич бэйэтин быһаарыытыгар ити эмиэ истерия туспа көрүҥэ буоларын туһунан суруйар уонна олохтоох нууччалар мэнэрийиини«блажит» эбэтэр «шаманит» диэн тылбаастыыллар, сороҕор «буортуламмыттарынан», «порчаннан» ааттыыллар диир. Кини суруйуутунан, мэнэрийии таарымтатын саҕаланыыта маннык: «Ыарыһах үксүгэр ханнык эмиэ психическэй оһол кэнниттэн эбэтэр ойуун кыырарын, атын мэнэрик мэнэрийиитин көрдөҕүнэ, сороҕор эрэ туох да биллэр төрүөтэ суох санаарҕаан- санньыйан, тымтан-тырыттан барар, ытыыр, уута кэлбэт буолан хаалар. Кини сүрэҕэ күүскэ тэбиэлииригэр, төбөтө ыалдьарыгар эбэтэр мэйиитэ эргийэригэр үҥсэргиир уонна «мэйиим иирэр», «өйүм бутуллар», «өйүм мөлтүүр» диир. Итинник буолуута хас да чаас, сороҕор биир- икки күн устата барар. Ити мэнэрийиитэ киирээригыммытын бэлиэтэ буолар. Дьэ ол кэнниттэн «мэнэрийиитэ»саҕаланар. Өй-мэй буолан түлээгирэн барар,хараҕа араас дьулааннаах галлюцинациялар көстөллөр:абааһыны, олус ынырык дьүһүннээх киһини эбэтэр туох эмэ атыны,киһи куттаныахха айылаахтарын, көрөр. Ол кэнниттэн хаһыытаамахтаан баран устунан кутуран барар, төбөтүн быһа илгистэр, дьиэтин эркинигэр төбөтүн охсуммахтыыр, арыт баттаҕын үргэммэхтиир. Иҥиир-ситиитин тартарар, сиһин иҥиирин тартаран дуҕа курдук ханарыйан тахсар, иһэ үллэр. Ити кэмигэр сороҕор «страстнай позаланар», таҥаһын сыгынньахтанар».

Халымаҕа сыылкаҕа сылдьыбыт А.Гедеонов (1896) аан-маҥнай мэнэриги истибитин туһунан маннык суруйбута:«сэргэ турар балаҕантан туох эрэ иэдээннээх, киһи этэ салаһар саҥата иһилиннэ. Мин санаабар ити саҥа ыллааччы агдата хайа-барыан курдук күүстэээх этэ... Кутталбын аһарынар кыаҕа суох, саҥа хоту сүүрэн кэллим уонна сүрдээх хартыынаны көрдүм:намыһах наара ороҥҥо уһун суһуохтарын санныгар намылыччы быраҕыммыт, сороҕун түөһүгэр бэрээдэгэ суох сынньылыппыт, төбөтүн икки илиитинэн хам туттубут эдэр дьахтар икки өттүгэр маятник курдук иэҕэҥни-иэҕэҥнии, арыт умса-тиэрэ түспэхтии олорор. Тиритии бөҕөнү тириппит, түөһэ күөртүү күөдэҥниир, хараҕа мээнэ дьэргэлдьийэр, хараҕын харата улааппыта хайдах эрэ кураанах уоттарынан чаҕылыйар. Сороҕор илиитин төбөтүттэн араарар уонна сүр эрчимнээхтик таҥаһын хайыта тыытынар, сороҕор кутурарын ууратан, күлэн алларастыыр эбэтэр истеричнэйдик марылаччы ытыыр». Ити автор аан бастаан мэнэриктэн хайдах куттаммытын, сөҕөн махтайан көрбүтүн, онтон сотору үөрэнэн, биир балаҕаҥҥа олорор икки мэнэрик дьахталлар сэргэ кутуралларыттан кыратык да мэһэйдэппэккэ бэрт үчүгэйдик утуйан турар буолбутун туһунан суруйбута.

С.И. Мицкевич суруйуутунан мэнэрийии таарымтата биир- икки чаастан күннээх- түүнү быһа да барар түбэлтэлэрдээх эбит.

Итинтэн, мэнэрик диэн истериялаах дьон өй-мэй буола сылдьан бэйэлэригэр суевернай, религиознай ис хоһоонноох внушениены оҥостон, син биир «кликушалар» курдук, испитигэр «үөр» эбэтэр «абааһы киирдэ» диэн өйдөбүллэрин былааһыгар сылдьан кутураллар, мэнэрийэллэр. Онтуларын ис хоһооно үксүгэр инникини көрүүлэнии, ол бу киһи оннуктан- манныктан оччоҕо- баччаҕа өлүө, эстиэ диэн буолар. Сороҕор, холобур, Виташевскай суруйбут Ефросиния Лазаревата, киниэхэ бэйэтигэр дьиэ үлэһитин быһыытынан олорон, сокуоннай кэргэн буолбатаҕын, баара- суоҕа көссүү эрэ быһыытынан олорорун, бас билэр дьиэтэ- уота суоҕун туһунан суҥхаран сотору-сотору мэнэрийэр эбит. Ону таһынан автор суруйуутунан, киниэхэ истерия атын бэлиэлэрэ бааллар эбит. Онон, итинник мэнэрийээччи аан бастаан туохтан эрэ кыыһыран, абаран эбэтэр соһуйан, куттанан баран санаата хардастан, хаһыытаан- ыһыытаан, арыт уҥуталаан ( истерия таарымтата киирэн) баран өйүттэн тахсан- түлээкирэн- олорон уһуурбахтыыр, үөһэ- аллара дириҥник тыыммахтыыр, таҥаһын уолугун хайыта тыытар, баттаҕын арбатан кэбиһэр, ардыгар турута тыытынар, хабарҕатын убахтанар, онтон устунан төбөтүн быһа илгисэ-илгистэ, маятник курдук уҥа- хаҥас иэҕэҥнии-иэҕэҥнии эбэтэр умса- тиэрэ түһэ-түһэ кутуран, мэнэрийэн барар. Кинини төһө элбэх киһи арыаллыыр, көрөр- харайар, куттанан үмүөһүрэр да, соччонон уһуннук мэнэрийэр. Мэнэрийэрэ бүтүүтүгэр сылайан, охтон түһэн утуйан хаалар, онтон нөҥүө күнүгэр, уһуктан кэллэҕинэ, сэниэтэ суох уонна сээкэйин өлөрүммүт, быһыта туттуммут сирдэрэ ыалдьарыттан ураты ханнык да уларыйыыта суох, өй өттүнэн урукку чөлүгэр түспүт буолар. Мэнэрийэр кэмигэр тугу эппитин- саҥарбытын өйдөөбөт.

Ыарыы баар сирдэрэ

Бу ахтыллар ыарыылар (истерия туспа көрүҥнэрэ) революция иннинээҕи Саха сиригэр олус элбэхтик тарҕаммыттарын туһунан үөһээ ыйыллыбыт автордар үлэлэригэр ырылыччы суруллубута. Н.А. Виташевскай уонна В.А. Данилов суруйууларынан, 1880-с сыллар иккис аҥардарыгар Ботуруус, Дүпсүн, Мэҥэ, Бороҕон уонна Нам улуустарыгар мэнэриктэр аҕыйах соҕустар буолан баран, эмирэхтэр олус элбэхтэр эбит. Гамов Өлүөхүмэҕэ элбэх өмүрэх баарын суруйар. В.А. Серошевскай бэйэтин «сахалар» диэн капитальнай үлэтигэр Саха сиригэр олох «өмүрбэт дьахтар суох» диэн бэлиэтиир. Арыый кэнники, Саха сиригэр советскай былаас олохтоммутун бастакы сылларыгар сылдьыбыт, үлэлээбит автордар ( П.М. Бушков, Т.А. Колпакова, С.Б. Шрейбер уо.д.а.) ити ыарыылар Бүлүү оройуоннарыгар эмиэ элбэхтэрин туһунан суруйбуттара.

С.И. Мицкевич суруйарынан, политсыльнай Данилов кэпсэппит юкагирдарын дьахталларын уонна эр дьоннорун 60% мэнэрийэллэр эбит. Дьиэ иһигэр хастыы да киһи сэргэ мэнэрийиилэрэ үгүстүк көрсүллэр диир эмиэ ити автор. Кини Халыма архивыттан биир казак командира врачка ыыппыт 1870 сыллаахха сыллаахха суруллубут донесениетын булбут. Онно бу курдук суруллубут:«Уокурук Аллараа Халыматааҕы түбэтигэр 70-ҕа тиийэр киһи ханнык эрэ дьикти ыарыыга ыалдьаллар. Ити кинилэри эрэйдээбит ыарыылара үксүгэр түүн киирэр, кинилэр киһи иилэн ылан өйдөөбөт араас тылларынан ыллыыллар: мин күн ахсын биэс ини-бии Ч-тары уонна кинилэр балтыларын көрөбүн. 9чаас киэһэттэн түүн үөһүгэр, арыт онтон да хойукка диэри биирдэрэ эмэ саҕалаатар эрэ бары араас юкагирдыы, ламуттуу, сахалыы тылларынан утуу-субуу ыллаан бараллар... Дьонноро кинилэри улаханнык манаан сылдьаллар».

Ахтыллар ыарыылар Дьааҥы оройуонугар элбэхтик тарҕаммыттарын туһунан Олейников, Попов уо.д.а. суруйбуттара.

С.И. Мицкевич Халыма кыраайыгар ити ыарыылар олус тарҕаммыттарын сиһилии ойуулаан туран: Маннык хартыына Халыма эрэ кыраайыгар характернай дуо?- диэн ыйытар. Итиннэ салгыы бэйэтэ эппиэттиир:«Мин санаабар оннук буолбатах... Ханан нэһилиэнньэ культурнай, сайдыылаах да, онно кини нервнэй систематын өттүнэн ордук доруобай: Өлүөхүмэ нэһилиэнньэтэ ордук туруктаах, ортоку миэстэни Дьокуускай уокуруга ылар, саамай хаалыылаах Верхоянскай уонна Халыма уокуруктара». Онон, ити автор этэринэн, олох-дьаһах уонна культура өттүнэн ордук хаалыылаах бу кэнники ааттаммыт уокуруктарга нервнэй система ыарыылара, чуолаан мэнэрийии уонна өмүрүү, уһулуччу элбэхтик тарҕаммыттар.

Ити ааҕыллыбыт суруйуулартан көстөрүн курдук, Саха сиригэр революция иннинээҕи кэмҥэ итиыарыылар олус дэлэй этилэр. Үксүгэр эдэр дьахталлар, кыргыттар мэнэрийэллэрэ. Бу ыарыылар үөскүүллэригэр араас психическэй травмалар - чугас дьон-сэргэ өлүүтэ-алдьаныыта, олоххо табыллыбат буолуу, баҕа санаа туолбата, үөрүү-көтүү аргыстаспата, үөрэҕэ суох хараҥа буолан күннэри-түүннэри абааһыны-таҥараны итэҕэйиитэ онтон да атын түгэттэр холбонон-илбэнэн сүрүн төрүөт буолаллара. Кэргэҥҥэ тахсыытыгар хаһан да кыыс таптала аахсыллыбат, кинини төрөппүттэрин быһаарыыларынан күүһүнэн халыымҥа биэрэн ыытыылара эмиэ улаханнык өй өттүнэн оһоллооһун буолара. Мэнэрийэр эр дьон эмиэ баар буолар эбиттэр. Өмүрэх үксүгэр эмиэ улахан психическэй травманы, аьыйыыны-кутуруйууну кытта сибээстээх. Үгүс автордар бэлиэтииллэринэн, өмүрэх эмээхситтэр эдэрдэригэр мэнэрийэ сылдьыбыттар дииллэрэ олохтоох, ол курдук ити ыарыылар иккиэн биир айылҕалаах истерия тус-туспа көрүҥнэринэн буолаллар. Оттон истерия ыарыыга уопсайынан биир тииптээх нервнэй системалаах дьон ыалдьаллар.

Россия атын да хараҥа муннуктарыгар ити кэмнэргэ ахтыллар ыарыыларга маарынныыр ыарыылар баалларын эмиэ С.И. Мицкевич бэйэтин үлэтигэр ахтар.

Кини 1912 сыллаахха Нижнегородскай губерния Семеновскай уеһыгар өйдөрүнэн ыалдьааччылары перепистээһиҥҥэ кытта сылдьан көрбүтүн бу курдук суруйбута: «Биир букатын бадараан уонна ойуур ортотугар ойдом турар европейскай таҥастаах дьону «антихрист ыыппыт дьонунан» ааҕар олохтоохтордоох дэриэбинэҕэ кэлэн, биир дьиэҕэ эмискэ киирэн кэллим. Ити дьиэ саха балаҕанын санатта. Дьиэлээхтэр остуолларын тула олороллор, үксүлэрэ дьахталлар уонна оҕолор. Кинилэр мин киирбиппэр олус уолуйдулар уонна ыйытыыбар хоруйдуулларын оннугар эппит бүтэһик тылларбын үтүктэ турдулар. Онон кинилэр ити туруктарынан Халыма өмүрэхтэригэр олус маарынныыллар». Итини таһынан мэнэриктэргэ олус маарынныыр «кликушалары» уонна кинилэр таарымталарын ити сылдьан хаста да көрүтэлээбитин эмиэ ахтар.

Биһиги норуоппут революция иннинээҕи кэмҥэ эрэйдээх, хараҥа, батталлаах олоххо олорбутуттан, культурата уонна үөрэҕэ суоҕуттан ити ыарыылар киэҥник тарҕаммыттара.

Билиҥҥи кэмҥэ олохпут уйгута төрдүттэн тупсубутунан, үөрэх уонна культура таһыма уруккуну кытта туох да тэҥнэбилэ суох үрдээбитинэн сибээстээн, ити ахтыллар ыарыылар букатын сүтэн эрэллэр диир толору кыах баар. Ол курдук, кэнники сылларга невропатолог- врачтар: бу брошюра автора, Смольникова Р.В., Бельчук Н.И. онтон да атыттар түмүктүүллэринэн Бүлүү, Орто Халыма, Аллайыаха, Верхоянскай о. д. а. оройуннарга нэһилиэнньэни маассабайдык көрүү кэмигэр дэҥ биирдии эмэ өмүрэх кырдьаҕас эмээхситтэри көрсүтэлээбиттэр,ону даҕаны өмүрүү бэрт еыра степеннэрэ-дьик гыныы, соһуйан саҥа аллайыы киһи саҥатын-туттуутун үтүктэн ылыы. Брошюра автора 17 сыл устатыгар невропатолог враһынан үлэлии сылдьан икки эрэ мэнэриги көрсүбүттээх. Онон инникитин биһиг норуоппут эбии сайдан,айылҕа сокуоннарын кытта өссө дириҥник билсиһэн, өй-санаа өттүнэн толору сайдан,билиитэ кэҥээн, культурата үрдээн истэҕин аайы кини нервнэй-психическэй чэгиэнэ-чэбдигэ ордук чиҥиргиэҕэ.

Литературата

П.А. Петрова медицинскэй наука кандидата, "Сутэн эрэр ыарыылар"