Кыттааччы:Сивцев

Архимед - Сиракузы куораттан төрүттээх грек омук, улуу математик, физик уонна инженер. Геометрияҕа лахан арыйыылара оҥорбута. Механика, гидростатика төрүттэрин олохтообута.

Архимед Сицилия колониятыгар Сиракузы диэн куоракка төрөөбутэ. Кинини төрөппүт аҕатынан Фидий диэн маткматик, остроном идэлээх киhи буолуон сөп дииллэр эбит. Плутарх "Архимед оччотооҕу" ыраахтааҕы Гиерон чугас аймаҕа этэ" диэн кэпсиирэ.

Yөрэнэр баҕаттан Архимед оччолорго Египет научнай, культурнай киинигэр Александрия диэн куоракка барбыта. Онно тиийэн, кини аатырбыт Конон диэн астроном уонна Эратосфен диэн учуонайдары кытта билсибитэ. Кэлин өлүөр диэри ол дьону кытта билсэрэ, суруйсарга. Бу манна сылдьан кини Демокрит, Евдокс, о.д.а грек геометрдар үлэлэрин билбитэ, үөрэппитэ, Yөрэҕин түмүктээн, Архимед дойдутугар Сиракузы куоракка төннүбүтэ. Улахан болҕомто киинигэр сылдьара.

Плутарх кэпсээбитинэн, Архимед математиканан эрэ тыынан, онон олоҕун суолталаан олоробута. Ас-таҥас, атын өйдөбүл диэн умнан туран, үлүhүйэн дьарыктанара.

Тыыннаах эрдэҕиттэн Архимед туhунан үhүйэн оҥорон кэпсииллэрэ. Гиерон ыраахтааҕы короната ыраас көмүсэн кутуллубутун дуу, эбэтэр үрүн, көмүс буккуллубутун дуу туhунан кини мэлдьи саныы сылдьара.Биирдэ ваннаҕа сууна сылдьан Архимед өйдөөн көрбүтэ: кини ыйааhынын объема төhөнүй да, соччо уу тохтор эбит. Ол иhин Архимед коронаны ууга уган көрөр санааламмыта. Ол өйдөөбүтэ чахчытын билэн, Архимед сыгынньа5ын уулусса5а ыстанан тахсан: "Эврика!" (Буллум! Ейдеетум!), - диэн хаhыытаабыта.

Математика наукатыгар Архимед окружность (тегурук) диаметрга, сыhыанын аа5ан таhаарбыта улахан суолталаах буолбута. "Об измерении круга" диэн улэтигэр Архимед "архимед чыhыылата" диэн аатырбыт суота киирбитэ.

Эллипскэ, парабола5а уонна гипербола5а касательнай туhунан аан маннайгынан Архимед суотттаан таhаарбыта. Кэлин ол суота "дифференциальный исчесление" ньыматын олуга буолбута.

Оччотоо5у кэмнэ Архимед бастын, чулуу улэлэрэ математика бары салаатыгар бааллара: геометрия5а, алгебра5а уонна арифметика5а. Ол курдук, "Полуправильные многогранники" диэн кини булбут ейдебуллэрэ, билигин кини аатынан ааттаналлар.

Саамай чулуу улэтинэн математическайанализ проблемаларын уерэтиитэ буолар. Объем уонна площадь, аа5ыллыытын кини суота ордук чуолкайдык быhаарар.

Архимед идеялара "интеграл аа5ыллыытын" терутэ диэн ааттаналлар. Шар уеhэтин (поверхность) уонна объемун быhаарбытын кини бэйэтэ бастын арыйыытынан аа5ынара.