Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Архимед- Сиракузы куораттан төрүттээх грек омук, улуу математик физик уонна инженер. Геометрияҕа улахан арыйыылары оҥорбута. Механика, гидростатика төрүттэрин олохтообута. Архимед Сицилия колониятыгар Сиракузы диэн куоракка төрөөбүтэ. Кини төрөппүт аҕатынан Фидий диэн математик, астроном идэлээх буолуон сөп диллэр эбит. Плутарх Архименд оччотооҕута ыраахтааҕы Гиерон чугас аймаҕа этэ диэн кэпсиирэ.Үөрэнэр баҕаттан Архимед оччолорго Египет научнай, культурнай киинигэр Александрия диэн куоракка барбыта. Онно тиийэн, кини аатырбыт Конон диэн астроном уонна Эратосфен диэн учуонайдары кытта билсибитэ. Кэлин өлүөр диэри ол дьону кытта билсэрэ, суруйсара. Бу манна сылдьан кини Демокрит, Евдокс, уонна да атыттар грек геометрия өтүтүгэр үлэлиирин билбитэ, үөрэппитэ. Үөрэҕин түмүктээн, Архимед дойдутугар Сиракузы куоракка төннүбүтэ. Улахан болҕомто киинигэр сылдьара.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]Плутарх кэпсээбитинэн Архимед математиканан эрэ тыынан онон олоҕун олорбута. Ас-таҥас, атын өйдөбүл диэн умнан туран үлүһүйэн дьарыктанара. Тыыннаах эрдэҕиттэн Архимед туһунан үһүйээн оҥорон кэпсииллэрэ. Гиерон ыраахтааҕы короната ыраас көмүһүнэн кутуллубутун дуу, эбэтэр үрүн көмүс буккуллубутун дуу туһунан кини мэлдьи саныы сылдьара. Биирдэ суунар таас иһигэр сууна турдаҕына өйдөөн көрбутэ: кини ыйааһынын обьема төһүнүй да , соччо уу тохтор эбит. Ол өйдөөбүтэ чахчытын билэн, Архимед сыгынньаҕын уулуссаҕа ыстанан тахсан : “Эврика”(Буллум! Өйдөөтүм!) диэн хаһыытаабыта. Математика наукатыгар Архимед төгүрүк диаметрга, сыһыанын ааҕан таһаарбыта улахан суолталаах буолбута. “Об измерения круга” (төгүрүк мэриийдиир) диэн аатырбыт суота киирбитэ.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]Эллипскэ, параболаҕа уонна гиперболаҕа таарыйан аһаар туһунан аан маҥнайгы Архимед суоттаан таһаарбыта. Кэлин ол суота “дифференцияльнай исчесление” ньымата олуга буолбута.Оччотооҕута кэмҥэ Архимед бастын чулуу улэлэрэ математика бары салаатыгар бааллара: геометрияҕа, алгебраҕа уонна арифметикаҕа. Ол курдук “Полуправильные многоранники” диэн кини булбут өйдөбүллэрэ билигин кини аатынан аатанналлар.Саамай чулуу үлэтинэн математическай анализ проблемаларын үөрэтиитэ буолар. Обьем уонна площадь ааҕыллыытын кини суота ордук чуолкайдык быһаарар.Архимед идеялара “интеграл ааҕыллыытын” төрүтэ диэн ааттаналлар. Шар үөһэтин уонна обьемун быһаарбытын кини бэйэтэ бастын арыйыытынан ааҕынара.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
