Кытай-Тибиэт тыллара

Кытай-Тибиэт тыллара (өссө Транс-Гималай тыллара диэн ааттанар) диэн 400-тэн тахса тыллартан турар тыллар кэргэннэрэ, төрөөбүт тылынан саҥарааччылар ахсааннарынан инд-дьобуруопа тылларын кэнниттэн иккис миэстэҕэ турар. 1,4 млрд кэриҥэ киһи кытай-тибиэт тылынан саҥарар. Бу дьонтон улахан үгүстэрэ 1,3 млрд синит тылларын (ааҥл. Sinitic languages) төрөөбүт тылынан ааҕыналлар. Атын элбэх киһилээх кытай-тибиэт тылларыгар бирма тыла (33 мөлүйүөн) уонна тибиэт тыллара (6 мөлүйүөн) киирэллэр. Атын тыл кэргэттэрэ Гималай хайаларыгар, Соҕуруу-Илиҥҥи Азия массивыгар уонна Тибиэт платотун илин кытыытыгар саҥараллар. Бу тыллары илдьэ сылдьааччылар үксүлэрэ ыраах хайалаах сирдэргэ олороллор, онон мөлтөхтүк докумуоннаммыттар.

Хас да тыл бөлөҕө эрэбиллээхтик чинчийилиннилэр, ол гынан баран бу тыл кэргэнэ бүтүннүү ситэ чинчийиллэ илик. Тыл кэргэнин үгэс быһыытынан синит (ол аата кытай тыллара) уонна тибиэт-бирма тыллара диэн икки бөдөҥ бөлөҕөр араараллар, ол эрээри, синит буолбатах тыллар уопсай төрүттээхтэрэ баччааҥҥа диэри дакаастана илик.

Эрдэтээҥи классификацияларга Кытай-Тибиэт тылларын кэргэттэригэр Кра-Дай уонна Хмонг-Мьен тыллар киирэллэрэ. Бу бөлөхтөөһүнү кытай тыл үөрэхтээхтэрэ билигин да өйүүллэр, ол гынан баран 1940-с сыллартан ыла аан дойду тылын үөрэхтээхтэрэ ылыммат буолбуттара, кинилэр бу тыллар майгыннаһар өрүттэрин өр кэм тухары бииргэ ыаллыы олорбуттарынан, бэйэ-бэйэлэригэр дьайсыбыттарынан быһаараллар. Атын Соҕуруу-Илиҥҥи Азия тылларын дьиэ кэргэттэригэр киирэр тыллары кытта бу тыллар ситимнээхтэрин туһунан хаста да этилиннэ эрээри, биир даҕаны түөрүйэ киэҥник тарҕана, тыл үөрэхтээхтэринэн өйөммөккө сылдьар.

Тыллары чинчийии устуоруйата

Кытай, тибиэт, бирма уонна да атын тыллар икки ардыларыгар генетическэй сыһыан баарын туһунан аан бастаан XIX үйэ саҕаланыытыгар этиллибитэ уонна билигин киэҥник билиниллэр. Аан бастаан уһун уус-уран үгэстээх (суруктаах-бичиктээх) цивилизациялар тылларыгар болҕомто ууруллар буоллаҕына, билигин киэҥник тарҕамматах тыллар киирэн биэрэн, классификация кэҥэтилиннэ. Ол гынан баран, тыллар кэргэннэрин чинчийии таһыма инд-дьобуруопа эбэтэр австралия-азия тылларыгар холоотоххо быдан сайдыыта суох. Манна тыллар улахан уратылара, үгүстэригэр флексия суоҕа уонна тыллар ыаллыы дьайсыылара улахан харгыһы үөскэтэллэр. Ону таһынан, үгүс кыра тылларынан тиийэргэ уустук, хайалаах сирдэргэ саҥараллар уонна үксүгэр ол дьон кыраныысса нөҥүө-маҥаа олороллоро харгыстыыр. Бу тыллар хаһан уонна ханна үөскээбиттэрин туһунан биир санаа билигин суох.