Кырдьык уонна сымыйа уратылара
Оҕо кыра эрдэҕинэ, 5 сааһыгар диэри тугу оҥорбутун өйдөөбөккө хааларын бары билэллэр. Оннооҕор “Хаппыыстаттан булбуппут” диэн албынныы сатааччылар бааллар. Бу салгын кута сайда илигинэ өйдөөбөккө хааларынан туһанан уонна үчүгэйи, куһаҕаны кыайан таба араарбатын билэн албыннааччылар олус улахан куһаҕаны оҥороллор.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта ийэтин таба көрөр кэмиттэн ыла саҕаланар. Бу кэмтэн ыла оҕо хараҕа иччитийэн ийэ кута сайдан барар. Үгэстэри, бэлэм билиилэри, тугу оҥорбутун үгэс оҥостунан ийэ кутугар иҥэринэн, сайдан, өйө-санаата мунньуллан иһэр. Ийэтэ үөрэри көрдөрөн биэрдэҕинэ үтүктэн үөрэргэ үөрэнэ охсор. Ийэтэ бэйэтэ тугу оҥороругар үтүгүннэрэн үөрэтэр үөрэҕэ оҕо ийэ кутун үөскэтэр.
Ийэ кута сайдан, мунньуллан иһэриттэн кыра эрдэҕинэ албынныы сылдьыбыттарын улаатан иһэн син-биир билэр уонна төрөппүттэрим албынныы сылдьаллар диэн санаата үөскээн олохсуйан хаалан улааттаҕына итэҕэйбэт, эрэммэт буолара улаатыан сөп.
Оҕо 5 сааһыгар диэри кэмҥэ төрүт кута, ийэ кута сайдарыттан уонна мунньуллан иһэриттэн туһалаах, үчүгэй үгэстэри иҥэринэн өйө-санаата сайдарыгар, баҕа санаата үөскүүрүгэр улахан суолталаах кэм буоларын Кут-сүр үөрэҕэ дакаастаан төрөппүттэргэ тириэрдэр. Киһи оҥорор быһыытын барытын ийэ кутугар иҥэн сылдьар үгэстэригэр тэҥнээн көрөн оҥороро ийэ кута баһылаан салайарын биллэрэр.
Ийэ кут иитиллэр диэн сахалар этэллэр. Үчүгэй үгэстэргэ ийэ кута иитилиннэҕинэ, ол аата үчүгэй быһыылары оҥоро үөрэннэҕинэ оҕо үчүгэй быһыылаах, майгылаах киһи буола улаатара ситиһиллэр. Арҕааҥҥы таҥара үөрэхтэрэ киһи биир куттаах диэн үөрэтэллэрэ оҕо өйө-санаата сайдыытын билбэттэрин биллэрэр. Сахалар киһи үс куттаах диэн этэллэрэ оҕо өйө-санаата сайдыытын, үгэстэрэ үөскээн иһиилэрин табатык быһаарар.
Бу кэмҥэ оҕо тугу элбэхтик хатылаан оҥорбутун үгэс оҥостунан ийэ кутугар иҥэринэн иһэр. Үгэстэртэн ийэ кута үөскүүр. Тугу соһуччу көрбүтэ, билбитэ саҥаны айыы буолан өйүгэр-санаатыгар үгэһи үөскэтэ охсон кэбиһэр уратылаах. Куһаҕан быһыыны оҥоруу эмиэ үгэһи, буолан баран куһаҕан үгэһи үөскэтэн кэбиһиэн сөп. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута иитиллэр кэмигэр куһаҕан быһыылары оҥорботун иитээччилэр ситиһэннэр үчүгэй быһыылаах буола улаатарыгар тириэртэхтэринэ иитиитэ табыллар.
Билигин арҕааҥҥы үөрэхтэр сыыһаларыттан оҕо ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥотторон төрөппүттэр ииппэккэ хаалларан, аһаран кэбиһэллэриттэн араас маргиналлар, “Трудные подростки” диэн ааттанар иитиилэрэ табыллыбатахтар баар буолан элбээн иһэллэр. Кыра эрдэҕиттэн куһаҕан быһыылары оҥорбутуттан куһаҕан үгэстэнэн хаалбыт оҕону улааппытын кэнниттэн көннөрө сатааһын улахан уустуктардааҕын билинэн итинник хос ааттары иҥэрэллэр.
Оҕоҕо үөскээн хаалбыт куһаҕан үгэһин умуннаран, хаалларан баран саҥа, үчүгэй үгэһи үөскэтэн иҥэрэн биэрдэххэ эрэ көнөр, тупсар кыахтанар. Аан бастаан оҕо санаатын көннөрөн, бу оҥорор быһыым куһаҕан эбит диэн өйдөттөххө, умуннардахха, “Айыы этиитэ” диэн үгэһи туһаннахха эрдэлээн үөскээбит куһаҕан үгэһэ уларыйан саҥанан солбуллар, ол аата өйө-санаата тупсар, көнөр кыахтанар.
Кырдьык уонна сымыйа олоххо икки өрүтү үөскэтэллэр, ол иһин хаһан баҕарар баар буола тураллар. “Туох барыта икки өрүттээх" диэн этии айылҕа тутулугар сөп түбэһэр, ол иһин бу икки өрүттэр хаһан да суох буолбаттар, арай кэмэ кэллэҕинэ хардары-таары солбуйсан биэрэн иһиэхтэрин сөп.
Оҕо улаатан иһэн кырдьыгы сымыйаттан араара үөрэнэрэ, олоҕор таба туһанара эрэйиллэр. Бу үөрэҕи арааран билиитэ киһи буолууну уонна киһилии быһыыланыыны ситиһэригэр туһаны оҥороллор.
Кырдьык баарын курдук, сымыйа эмиэ баар буола турар. Сымыйаттан кырдьыгы арааран ылыы олус эрэйдээх, олоххо элбэх уопуттаах киһи көмөтүн туһанан эрэ таба арааран туһаныы ситиһиллэр. Улаатан, сааһыран истэҕинэ олох үөрэҕэ дьайыыта тиийэн киһи кырдьыгы арааран билэр кыахтанар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо улаатан истэҕинэ үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанарыгар “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн үөрэҕи туһанар уонна улахан киһини үтүгүннэрэн үөрэтэн киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны ситиһэрин түргэтэтэр.
Оҕо улаатан иһэн үрүҥү, үчүгэйи уонна хараны, куһаҕаны тус-туспа арааран билэрин төрөппүт ирдээтэҕинэ эрэ табыллар. Ону ситиһэргэ отой аҕыйах ахсааннаах дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын аан бастаан билии улаханнык туһалыыр. Манна сахалыы таҥара үөрэҕин туһата “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи тутуһарыттан биллэн тахсар. Оҕо бу куһаҕан содулу үөскэтэр, куһаҕан айыылары билэн оҥорботун ситистэҕинэ киһи буолууну баһылаан киһилии быһыыланар кыахтанарын таҥара үөрэҕэ быһааран биэрэр.
Дьон оҥорор үчүгэйдэрэ олус элбээн хаалбытыттан олору ситиһэн билии кыаллыбат да буолуон сөп. Оҕо аан бастаан аҕыйах ахсааннаах дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын билэрэ үөрэнии ситиһиилээх буоларын уонна оҕоҕо табатык, дириҥник, умнуллубат буола өйдөнөрүн хааччыйарынан улаханнык туһалыыр.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ арааран билбэт киһи сымыйаҕа, албыҥҥа, ким эрэ бу “үчүгэй” диэн була сатаан эппитин эккирэтиигэ, батыһыыга киирэн биэрэрэ элбиир. Сахалар ону быһааран “Албыҥҥа акаары бараммат” диэн өс хоһоонун оҥорон туһана сылдьаллар.
“Салыҥнаах балык курдук” диэн элбэхтик сымыйаны этээччини уонна таба туттарбакка халты харбата сылдьар киһини этэллэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ бииртэн-биир сымыйаны булан туһанан итэҕэл үөрэҕэр буккууру киллэрэн иһэллэр.
“Сымыйанан эппэтэҕинэ иһэ ыалдьар” диэн өс хоһооно элбэхтик сымыйалыы сылдьар киһини быһаарар. Сахаларга киһи иһэ диэн ис санаатын уйата, мунньуллар сирэ буолар, туох баар өйө-санаата иһигэр баарын курдук этиллэр. Ис киһини бэйэтин, этин-сиинин өйүн-санаатын быһаарар тутаах суолталаах.
“Сымыйыаччы туоһулаах” диэн өс хоһооно сымыйалыыр, албынныыр киһи атын киһини булан туоһу туттан тугу этэрин кырдьык курдук көрдөрө сатыыра элбэҕин биллэрэр.
“Сип гыммыты ситиигэ тиһэр, сап гыммыты сапка тиһэр” диэн өс хоһооно кыра да солуну мунньан, хаһаанан иһии улаатан, дарбайан барарын ситиһэри биллэрэр. Араас ол-бу солуну элбэҕи билэ сатааһын солумсах буолууну үөскэтэрэ үчүгэйгэ тириэрдибэт.
Сымыйанан этэ сылдьааччыны харытыттан харбаан тутан ылыы уустук, эрэйдээх, өй-санаа уларыйан биэрэрэ түргэниттэн таба тут-тарбакка эрэйдиирэ өс хоһооно буолан сылдьар. Сахалыы эттэххэ, сымыйыаччыга кырдьыгы булан муннуга анньан биэрдэххэ уонна муннукка хаайдахха эрэ, бу сыыһа эбит диэн билиниэн сөп.
Кырдьык үгүстүк хойутаан кэлэр. Сымыйа олоххо бастаан иһэр курдук оруолу ыла сылдьар. Киһи санаатыгар аан бастаан ыра санаата үөскээн ыҥырар, угуйар дьайыыны оҥорорун билбэккэ ситиһэ сатааһына үөскээтэҕинэ сымыйаны эккирэтиэн сөбүн биллэрэр. Бу сымыйаны туспа арааран билэн туоратыыны сиэр уонна киһи быһыыта диэн дьон тутуһа сылдьар хааччахтара үөскэтэллэр.
Өр кэмҥэ дьайа сылдьыбыт сымыйа арыллыыта улахан хамсааһыны үөскэтиэн сөп. Сэбиэскэй былаас сайдыытыгар “коммунизм” албына дьадаҥы, үөрэҕэ суох дьон күүскэ үлэлииллэрин үөскэтэн Сэбиэскэй Союз аан маҥнай сайдыыны ситиспитэ. Бу сайдыыны ситиһии “Албын аалы хамсатар” диэн сахалар өс хоһооннорун дакаастабыла буолбута. 74 сыллар кэннилэриттэн үөрэхтэммит, билиилэрэ кэҥээбит дьон “коммунизм” албынын арыйбыттара, хаһан да кэлбэтин быһаарбыттара улахан кыахтаах Сэбиэскэй Союз тыаһа суох эстиитигэр, үрэллиитигэр тириэрдибитэ. Бу “коммунизм” туох барыта босхо буолуо, күүскэ эрэ үлэлиэххэ, партия ыйыытын толоруохха наада диэн албыныгар өй-санаа, таҥара үөрэҕин билиммэт атеистар киирэн биэрэн баран билигин да, ол албынтан босхолоно иликтэрин тэҥэ, “айыы үөрэҕэ” диэн секта саҥа албыныгар өссө киирэн хаалан сайдыыны аһара түргэнник ситиһэ сатааһыҥҥа оҕустаран сылдьаллар.
“Арыы үрдүгэр уу дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат” диэн өс хоһооно сымыйа аан маҥнай төһө да үчүгэй курдук көстө сатаабытын иһин, төһө эрэ кэминэн албына арыллан тахсарыттан, кырдьык хойутаан да буоллар хаһан баҕарар кыайарын биллэрэр.
Кырдьык төһө да кыайарын иһин, сымыйа син-биир баар буола турар. Кырдьык уонна сымыйа диэн дьон билиини баһылаан иһиилэрин икки өрүттэрэ буолан хаһан баҕарар бааллар. Төһө эрэ кэминэн сымыйа бастаан иһэрэ албына арылларыттан хаалан хаалар, онтон кырдьык табата, олоххо туһаны аҕалара быһаарыллан тахсар, ону тэҥэ, хардары-таары бастаан, солбуйсан биэриэхтэрин сөп.
Олоххо туһалаах сыалы ситиһэргэ тиэтэйии, ыксааһын сымыйаны тутуһууга тириэрдэн кэбиһиэхтэрин сөп. Олоххо сайдыыны ситиһиигэ аһара тиэтэйбит, өй-санаа үөрэҕин билиммэт атеистар “коммунизм” албыныгар киирэн биэрэннэр өр кэмҥэ босхону эккирэтэ сатыы сылдьыбыттара. Ол атеистар тобохторо сэбиэскэй былаас эстибитин кэннэ, аны саҥаны айыыны элбэҕи оҥоро охсон сахалары түргэнник сайыннара сатааһын албыныгар киирэннэр сымыйа, албын “айыы үөрэҕин” айаннар эдэрдэр өйдөрүн-санааларын буортулаан, буккуйа сылдьаллар.
Билигин сахаларга “айыы үөрэҕин” албыныттан, сымыйатыттан босхолонуу эрэйиллэр кэмэ кэллэ. Бу сымыйа үөрэх элбэх сыыһалара, була сатаан оҥорор албыннара сэти үөскэтэн сахалары сайдыыга буолбакка үрэллиигэ, симэлийиигэ тириэрдэрэ уонна эдэрдэр айыы буола сатаан эрдэлээн өлүүлэрин үөскэтэрин тэҥэ, өйдөрө-санаалара аһара барарын элбэтэн сыыһа-халты туттуналларын үксэтэн сайдан иһэр олохтон хаалыыга тириэрдэн кэбиһэрэ билиннэ.
Сымыйа, албын ханна баара билиннэҕинэ дьон ону тумналлара, хааллараллара үөскээн олохтон сыыйа туоратыллан барыыта саҕала-нарыттан кырдьык хойутаан да буоллар кыайара тиийэн кэлэр.
Кырдьык ханна баарын быһааран биэрии эдэрдэр таба туһаналларын үөскэтэрин тэҥэ, сымыйа, албын туохтан тутулуктааҕын булууга тириэрдэн көнөрүгэр, тупсарыгар туһалыыр. (1,64).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.