Кырдьаҕастар үөрэхтэрэ
Саха дьоно кырдьаҕастары улаханнык ытыктыыллар уонна олоххо ситиспит үчүгэй үгэстэрин, үөрүйэхтэрин таба сыаналаан олохторугар туһаналлар. Киһи сааһыран истэҕинэ өйө-санаата эбиллэн, буор кута мунньуллан иһэрин араас уустук хамсаныылары оҥорор кыаҕа улаатара, ол аата үөрүйэхтэрэ эбиллэн биэрэллэрэ биллэрэр. Бу олоххо туһалаах уопуттартан хомуллан олох үөрэҕэ үөскүүр.
Кырдьаҕастар олоххо, үлэҕэ уопуттарын эдэрдэргэ кэпсээн, билиһиннэрэн иһэллэрин тэҥэ, суруйан, ахтыы оҥорон хааллараллара кинилэр кэлэр көлүөнэлэригэр биэрэн иһэр улахан баайдара буоларын билиэхтэрэ этэ. Элбэх уопуттаах дьон олоххо туһалаах холобурдарын эдэрдэр туһаныыларын үрүҥ айыы итэҕэлэ оҥоро сылдьар.
Киһи оҥорор элбэх араас быһыыларыттан үчүгэйин, үрүҥүн талан ылыыны олохсуйбут, ол аата элбэхтэр үчүгэй диэн өйдөбүллэригэр тирэҕирэн оҥоруу олох уопутун үөскэтэр. Дьон бэйэлэрэ үчүгэй диэн саныыр быһыыларын үтүктэ, оҥоро сатыыллара хаһан да уларыйбакка салҕанан баран иһэриттэн үчүгэй элбиирэ ситиһиллэр.
Олохторун киһи быһыылаахтык, уһуннук олорбут кырдьаҕас дьон туһалаах уопуттарын, билиилэрин эдэрдэргэ тириэрдэллэрэ олох үөрэҕэ тарҕаныыта диэн ааттанар. Бу олох үөрэҕин сахалар туһана сылдьаллара кырдьаҕастары ытыктыылларыттан биллэр.
“Кэс тыл” диэн тугу эмэ уларыт, кэс, тупсар диэн баҕа санааны эдэрдэргэ тириэрдии, саҥаны айыыны оҥорууга ыҥырыы уонна ону хайдах оҥорорго сүбэ, ыйан биэрии ааттанар. Киһи оҥорор саҥаны айыыта хайдах оҥорортон олус улахан тутулуктааҕыттан туһалаах сүбэ, этэн биэрии табылларыгар тириэрдэр. Үчүгэй да буолуон сөптөөх быһыыны сыыһа-халты оҥорон кэбистэххэ куһаҕан буолан хаалара элбиириттэн саҥаны айыыны оҥоро сатааһыннар табыллыбаттара, сатамматтара үксээн хаалар.
Төрөппүт оҕотугар үчүгэйи баҕарар санаатын “Кэс тылбын этэбин” диэн этиинэн тириэрдэр. Бу этии олоххо уларытыыны, саҥаны айыыны киллэр, уруккуну кэс, тупсар диэн суолталааҕын иһин, мин, олоххо уопуттаах киһи этиибин ылын уонна онно олоҕуран тугу эмэ уларыт, кэһиини киллэр диэн быһаччы өйдөбүллээх. (1,111).
Оҕо өйө-санаата саҥаны, уратыны билэн, көрөн иһэриттэн сайдан, эбиллэн, мунньуллан иһэр. Саҥаны айыыны оҥоро сатааһын диэн оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын үлэтэ буолар. Арай бу саҥаны айыыны оҥоро сатааһыннар оҕо уопута суоҕуттан бары кэриэтэ куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалар уратылаахтар.
Саҥаны айыыны эдэр киһи оҥоро сатаатаҕына уопута, билиитэ тиийбэтиттэн табыллыбакка, сатаммакка хаалара элбиир, ону тэҥэ, тиэтэйэрэ, ыксыыра киирэн кэлэриттэн сыыһа-халты туттунара эбиллэн, табыллыан да сөптөөҕү куһаҕаҥҥа кубулутара үксүүр.
Кэс тылы этиини тутуһан оҥоруллар саҥаны айыы табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны оҥорор кыаҕа улаатарын тэҥэ, олоххо элбэх уопуттаах кырдьаҕас киһи билиитигэр олоҕурар буолан сыыһа-халты буолан тахсара аҕыйыырын туһана сылдьыы эрэйиллэр.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буол диэн үөрэтэр. Көрсүө, сэмэй дьон ыарахан да үлэни сатаан үлэлиир кыахтара улаханынан уонна холкуларын туһанан сыыһа-халты тут-тубаттара уһун үйэни ситиһэллэригэр тириэрдэр.
Уһун үйэни ситиһии “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн оҕо хайдах иитиллибититтэн тутулуктанан икки өрүттэнэр:
1. Элбэх дьахталлар уһун үйэни ситиһэр кыахтара улахан.
2. Үгүс уолаттар кырдьар саастарыгар тиийбэккэ эрдэ өлөллөр.
Олоххо дьон уһун үйэни ситиһэр кыахтара икки өрүттэнэн тахсар уратыларын арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт:
1. Оҕо барыта ийэлээҕиттэн кыыс оҕолор кыра эрдэхтэринэ иитиилэрэ табыллан аһара атаахтаабакка эрэ улаатыахтарын сөп. Ийэтэ батыһыннара сылдьан бэйэтэ үлэлиир үгэстэригэр үөрэтэн иһэриттэн тулуурдаах буолара улаатар кыахтанар.
Кыыс оҕо улааттаҕына атын аймахтары сайыннарар, ахсааннарын элбэтэр аналлаах. Кыыс оҕо омугу элбэтэр, үлэни кыайан сайыннарар кыахтаах, сайдыылаах буор куттаах кэлэр көлүөнэлэри төрөтөрө эрэйиллэр. Ону ситиһэригэр кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй, бэрээдэктээх буолууга утумнаахтык үөрэтиллэрэ туһалыыр.
Кыра эрдэхтэриттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитиллэр, үөрэтиллэр дьахталлар олохторун устата куһаҕан быһыыны оҥорбокко, сыыһа-халты туттубакка уһун үйэни ситиһэр кыахтара улаатар.
2. Уол оҕо аймахтар сайдыылаах буор куттарын илдьэ сылдьааччы уонна тарҕатааччы буолар. Үлэһит ыаллар бары уол оҕолонуохтарын ордук баҕараллар. Олох тупсуута, баай эбиллиитэ бу үтүө баҕа санааны атаахтатыы, маанылааһын диэки салайан, халытан кэбиһэрэ куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ биллэр буолла.
“Муоһа, туйаҕа туллубут” диэн өс хоһооно сыыһа-халты туттунан кэһэйэн баран дьэ көрсүөтүгэр, сэмэйигэр түспүт уолу биллэрэрин таба өйдөөн туһаныы эрэйиллэр. Мөлтөөн хаалбыт уол олоххо туһаны оҥороро аҕыйыырын, бу өс хоһооно биллэрэр. Кыра эрдэҕинэ атаахтык иитиллибит уол улаатан баран сыыһа-халты туттунара элбээн хааларыттан сахалыы таҥара үөрэҕэ төрөппүттэри сэрэтэр.
Уол улааттаҕына үлэни кыайан, сайыннаран ыалы хааччыйар аналлаах. Бу аналын толорор туһугар уол кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй туһа киһитэ буолан үлэлии үөрэнэрэ эрэйиллэр.
Баттах маҥхайыыта диэн киһи сааһыран истэҕинэ тиийэн кэлэр айылҕа оҥорон биэрэр көстө сылдьар бэлиэтэ буолар. Кырдьаҕас киһи баттаҕа маҥхайара олоххо уопута элбээбитин, билиитэ кэҥээбитин атыттарга биллэрэр аналлаах. Маҕан баттахтаах киһи сыыһа-халты туттунан кэбистэҕинэ “Баттаҕа маҥхайыар диэри өй киирбэтэх" диэн этэн улахан хомолтолорун биллэриэхтэрин сөп. (2,69).
Олох үөрэҕэ кырдьаҕастар олохторун уопутуттан, билиилэриттэн мунньуллан иһэр үөрэх буолар. Олох үөрэҕин тутуһуу диэн кырдьаҕастар билиилэринэн олоххо сирдэтинии ааттанар.
“Эдэртэн эйэтин, кырдьаҕастан алгыһын ыл” диэн өс хоһооно олоххо элбэх уопуттаах кырдьаҕас киһи этэрин иһит, ылын диэн өйдөтөр аналлаах. Кэс тылы тутуһан оҥоруллар саҥаны айыы табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны оҥорор кыахтанар.
Олох үөрэҕин кырдьаҕастар үйэлэрин устата баһылаан, сайыннаран баран эдэрдэргэ, кэлэр көлүөнэлэригэр салгыы биэрэн истэхтэринэ эрэ олох сайдан, салҕанан иһэрэ ситиһиллэр кыахтанар. (3,98).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.
2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. – Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. – 92 с.
3. Каженкин И.И. Итэҕэл. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с.