Куһаҕан үгэс
Дьон бары кэриэтэ үчүгэйи, ол аата аан бастаан бэйэлэригэр туһалааҕы оҥоруохтарын баҕараллар, оҥоро сатыыллар эрээри, киһи оҥорор быһыыта икки өрүттэнэн тахсарынан куһаҕаны оҥоруу син-биир суох буолбат, киһи оҥорор быһыыта сыыһа-халты буолан тахсарыттан бэйэтэ үөскээн кэлэ турар. Бу киһи оҥорор быһыытын уратыларын арыыйда дириҥник ырытыахпыт:
1. Куһаҕан буоллун диэн анаан-минээн оҥорор дьон суох буола иликтэр. Үгүстэргэ куһаҕаны оҥоруу санаата баара аныгы үйэҕэ элбэх саҥа сэрии сэптэрин оҥостуу элбээбитинэн быһаарыллар.
2. Киһи үчүгэйи оҥоробун диэн сыыһа, быстах санаатыттан туох содул үөскээн кэлэрин ситэ быһаарбакка, ырыппакка эрэ оҥоро охсоруттан куһаҕаны оҥорууну элбэтэн кэбиһэр.
3. Туох эмэ уратыны оҥорууга киһи ыксыыра, тиэтэйэрэ, урутаан түһэ сатыыра киирэн сыыһа-халты туттунан куһаҕаны элбэтэр.
Биир эмэ куһаҕан быһыыны оҥордоххо киһиэхэ куһаҕан үгэс түргэнник үөскээн хаалара, онтон хатыланара, куһаҕан быһыы суох буолбатын, сүппэтин үөскэтэр. Тулуура, туруга суох өйдөөх-санаалаах киһи биирдэ уорбута табылыннаҕына уонна онтон туһаннаҕына, барыстаннаҕына салгыы уора барыан сөбө куһаҕан быһыы угуйар, ыҥырар күүһэ улаханыттан тутулуктанан салҕанан иһэр.
Бука бары үчүгэйи элбэхтик оҥорон үчүгэй үгэстэниэхпитин баҕарбыппыт иһин, куһаҕан быһыыны оҥорон куһаҕан үгэстэнэн хаалааччылар эмиэ бааллар. Куһаҕаны оҥоруу тардар, угуйар күүһэ элбэҕиттэн, оҥорорго боростуойуттан, дөбөҥүттэн, урутаан оҥоруллан иһэриттэн үчүгэйдээҕэр элбээн хааларыттан тутулуктанар. Үчүгэйи оҥороору тиэтэйэн, ыксаан сыыһа-халты туттунан куһаҕаны оҥорууну дьон бэйэлэрэ элбэтэллэр.
Оҕо төрөппүтүн үтүктэр күүһэ улахан. Сыыһа туттунан куһаҕаны оҥорорун көрбөтө, тохтоппото оҕо элбэхтик хатылаан оҥорон куһаҕан үгэстэнэн хааларыгар тириэрдиэн сөп. Сахалар оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитиини олус кыһанан оҥороллор.
Үчүгэйи, туһалааҕы айыы, оҥоруу олус эрэйдээх, уһуннук үлэлээтэххэ туох эмэ туһалаах оҥоруллан тахсара кыаллар. Дьон билбэтэрин, туһалаах саҥаны айыыны оҥорбут патеннаахтар уонна учуонайдар олус аҕыйахтарын бары билэбит. Онтон буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥорооччулар саппыкыны тиэрээччилэр, бэргэһэни тиэрэ кэтээччилэр, чараас мууска киирэн ууга түһээччилэр, массыынанан аһара түргэнник айанныы сатааччылар олус элбэхтэр. Куһаҕан быһыылар дьон өйө-санаата туруктааҕыттан, оҕону кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитиититтэн тутулуктанан олох үйэлээх үгэстэрэ туттуллубат буолбут кэмнэригэр эбиллэн биэрэллэр.
Сэбиэскэй былаас албыныгар өр кэмҥэ олорбуппутуттан төрөп-пүттэр сахалыы Кут-сүр үөрэҕин тутуспаттарыттан, оҕо өйө-санаата сайдыытын, ийэ кута үөскээһинин кэмин билбэттэриттэн оҕолоро үчүгэй үгэстэри иҥэринэригэр суолта биэрбэттэр, кыра эрдэҕинэ бэрээдэккэ, үлэлииргэ үөрэппэккэ оонньото, атаахтата эрэ сырытыннараллар. Билигин ырыынак үйэтигэр төрөппүттэр оҕолорун өйө-санаата сайдыытыгар, туруктаныытыгар бэйэлэрэ кыһаналларын билинэннэр сахалыы Кут-сүр үөрэҕин ылынан, оҕону ийэ кутун иитэн, үлэнэн-хамнаһынан үөрэтэри биһирээн, ылынан эрэллэр.
Оҕону иитиигэ ордук улахан куһаҕаны элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” оҥорор буолла. Кинилэр “оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр” диэн таһы-быһа сымыйанан этиилэрин төрөппүттэр итэҕэйэннэр оҕолорун кыра эрдэҕинэ ийэ кутун ииппэт, бэрээдэккэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэппэт, үчүгэй быһыылары үгэс оҥорон иҥэрбэт буола сылдьаллар. “Айыы үчүгэй” диэн ыҥырыыны туһаналларыттан эдэрдэр айыы буола сатаан бэйэлэригэр тиийинэн эдэр олохторун кылгаталларыгар тириэрдэллэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун быһаарар этиигэ үгэстэр эмиэ сөп түбэһэннэр икки өрүттээх буолууну үөскэтэллэриттэн сэрэхтээх буолуу эрэйиллэр:
I. Олоххо үчүгэй үгэстэри дьон элбэҕи үөскэппиттэрэ билигин үксээн сылдьаллар уонна тупсууну, сайдыыны аҕалаллар.
II. Куһаҕан үгэстэр сыыйа аҕыйаан, симэлийэн иһэллэр.
Дьон уһун үйэлэр тухары уоруйахтары кытта охсуһан тахсаллар эрээри, уоруйахтар билигин даҕаны бааллар. Олох уларыйыытыттан тутулуктанан хата элбээн биэрэр кэмнээхтэр. Уор диэн уордайар майгы киһи тугун эрэ уордарбытыттан үөскээбитэ быһаарыллар. Уорар майгы үгэс буолан хааллаҕына, хаһан да көммөт уоруйахха кубулуйуохха сөбүн сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ биллэрэр.
Куһаҕан быһыы үгэс буолан иҥмэтин туһугар хос хатыланан оҥоруллара суох буолара ситиһиллиэ этэ. Кыра оҕо куһаҕан быһыыны оҥордоҕуна сонно тохтотуллан, атыҥҥа аралдьытыллан истэҕинэ, бу быһыыта элбэхтэ хатыланан үгэс буоларын суох оҥорор. Оройугар буору кутар оҕону ханнык баҕарар төрөппүт көрдөр эрэ сонно тохтотор, “Бу куһаҕан быһыы, аны манныгы оҥорума” диэн этэр. Оҕо бу быһыы куһаҕанын билэр буолар, аны ону оҥорбот кыахтанар. Төрөппүттэр үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран билэн оҕолорун иитиитигэр туһаналлара эрэйиллэр.
Оҕо барыта улаатан иһэн маннык, үрүҥү, хараны араарар үөрэҕи билэрэ ирдэнэр. Сахалар таҥараларын “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕэ оҕо аан маҥнай дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыыларын биллэҕинэ олох үөрэҕин түргэнник баһылыырыгар, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араарарыгар тириэрдэрин туһанар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ куһаҕан санаалартан ыраастаныы диэн ааттанар араас сиэри-туому эмиэ ыытар. Бу сиэр-туом куһаҕан санаалар элбэхтик хатыланан үгэскэ кубулуйан хаалалларын суох оҥорорго аналланар. Киһи барыта куһаҕан санааларыттан ыраастана сырыттахтарына үчүгэй санаалара элбиир кыахтаналлар. Элбэх үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй үгэстэнэн үчүгэй быһыылары оҥороро үк-сүүрүн сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар.
Киһи билбэт, оҥорбот быһыытын оҥордоххо айыыны оҥоруу буоларын бары билэбит. Саҥаны айыыны оҥоруу сиэри, киһи быһыытын таһынан барарын билэн сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэри оҕону иитиигэ туһаналлар.
Бука бары үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыыны оҥоруохпутун, туох эмэ барыһы ылыахпытын баҕарабыт эрээри, кыайан табыллыбатах, сатамматах, сыыһа-халты буолбут айыылар бары кэриэтэ куһаҕаҥҥа кубулуйар уратылаахтарын арааран билиэхпит этэ. Үчүгэй саҥаны айыы биир эмэ табыллан, туһаны аҕалар буоллаҕына, элбэх саҥаны айыыны оҥоро сатааһын табыллыбакка хаалара уонна киһи сыыһа-халты туттунара элбэҕиттэн куһаҕаннары үксэтэн кэбиһэрин биллэххэ табыллар.
Киһи биир мэйиилээҕинэн, бастааҕынан үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэриттэн иккиэннэрэ саҥаны айыы буолан тахсалларыттан биир айыы диэн тылынан этиллэллэрэ эрэ табыллар уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр буолар. Киһи үчүгэйи тэҥэ, куһаҕаны эмиэ оҥорон кэбиһэр кыахтааҕын айыы диэн тыл биирэ уонна икки өрүттээх буолара эрэ табатык быһаарар.
Саҥаны айыы оҥорору кытта аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан биллибэт уратылаах, үчүгэйи айдыбыт диэбиппит кэлин, төһө эрэ кэминэн куһаҕана биллэн тахсан куһаҕаны элбэтиэн сөп. Оҥоруллубут саҥаны айыы аан маҥнай айыы диэнинэн үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллыар, биллиэр диэри сылдьарыгар тиийэрэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны бэйэлэрэ кыайан арааран туһаммат дьоҥҥо буккууру, албыҥҥа киирэн биэриилэрин үөскэтэр.
Үлэһиттэр салайар былааһы уһун сэриигэ кыайан ылан баран сэбиэскэй былааһы олохтооһуннара дьон олоҕор олус улахан саҥаны айыыны оҥоруу буолан тахсыбыта уонна 74 сыллар кэннилэриттэн биирдэ куһаҕана биллэн тахсан, бу былаас эстибитэ, атын, үлэни сайыннарар ырыынак былааһынан солбуллубута.
Саҥаны айыы ханнык айыы буолара төһө эрэ кэминэн билиннэҕинэ үчүгэйи, туһалааҕы оҥоруу үрүҥ айыы диэн ааттанар, онтон куһаҕаны айыы – хара айыы диэн буолар. Үчүгэйи, үрүҥү, туһаны аҕалары олохпутугар туһанабыт, онтон хара айыыны умнабыт, хаалларабыт, кыра оҕолорго биллэрбэппит. Кыра оҕо ийэ кута иитиллэр кэмигэр куһаҕан быһыыны биирдэ эмэ да оҥордоҕуна куһаҕан үгэстэнэн хааларыттан харыстыы сырыттахха табыллар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута иитиллэр кэмигэр куһаҕан быһыылары оҥорбокко, билбэккэ сырыттаҕына куһаҕан үгэстэнэрэ аҕыйыан сөп, онтон улаатан иһэн үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран билэрэ, олоҕор туһана үөрэнэрэ эрэйиллэр. (1,48).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.