Куһаҕан санааны мунньума
Киһи бэйэтэ сөбүлээбэтин, сирэрин куһаҕан диэн ааттыыра хаһан баҕарар баар буола турар. Түүн хараҥата, туох да аанньа көстүбэтэ уонна тымныыта хара куһаҕан буоларын дьоҥҥо өйдөтө сылдьар. Хара куһаҕан диэн ааттаммыта иҥэн, үгэс буолан дьон өйүгэр-санаатыгар киирэн олохсуйан хаалбыт.
Санаа Анараа дойдуга сылдьарынан үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан быһаарыллыбат уратылааҕа өй-санаа үөрэхтэригэр улахан уустуктары оҥорор. Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһан уонна сиэр диэн аналлаах өй-санаа хааччаҕын үөскэтэн киһи үчүгэй санаатын элбэтэн биэриигэ туһанар.
Сиэр диэн үчүгэй быһыыны оҥорууга тириэрдибит санааны тутуһуу уонна бу санааны хатылаан оҥорор быһыыга туһаныы ааттанар. Сиэри тутуһан оҥоруллубут быһыы үчүгэй буолан тахсара эрдэттэн быһаарыллар. Сиэри тутуһуу киһини куһаҕан быһыылары оҥорбокко, куһаҕан санаалары санаабакка эрэ сылдьарга тириэрдэрэ киһи санаатын тупсаран өссө улаханнык туһалыыр.
Таҥара үөрэҕэ диэн өй-санаа үөрэҕэ буолар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоххо туһаныыга көмөлөһөр, ыйан биэрэр аналлаах. “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн сахалыы таҥара үөрэҕэ этэрэ оҕо аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары эрдэттэн билэн, олору оҥорботоҕуна киһи буолууну ситиһэр кыахтанарын биллэрэр.
Оҕо дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын билэр буоллаҕына, олору оҥорбот кыаҕа улаатарын таһынан, ол куһаҕан быһыылары оҥорууга тириэрдэр куһаҕан санааны саныы сылдьара суох буолан үчүгэй санаата элбиирин таҥара үөрэҕэ үөскэтэр.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону үөрэтиигэ бобууну киллэрэр тоҕус эрэ ахсааннаах киһини куһаҕаҥҥа тириэрдэр айыылара манныктар:
1. Албыннаама.
2. Оттомо суох буолума, киһиргээмэ.
3. Ымсыырыма, ордук санаама.
4. Куһаҕан кыдьыктаныма, содурдаама.
5. Уорума.
6. Өһүөннээмэ.
7. Иирсээни тардыма.
8. Өлөрүмэ.
9. Алдьатыма. (1,59).
Оҕо дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыыларын арааран билэн, олору оҥорбот буоллаҕына, үчүгэйи оҥороро эбиллэр уонна киһи буолууну ситиһэр кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар.
Куһаҕан быһыылары оҥорууга тириэрдэр санаалар куһаҕан диэн ааттаналлар. Киһи бу санаалары хаалларан, умнан кэбиһэн, санаабакка сырыттаҕына өйө-санаата куһаҕан санаалартан ырааһыран үчү-гэй быһыылары оҥороро элбиирин таҥара үөрэҕэ туһанар.
Санааны дьаарыстааһын диэн үчүгэй уонна куһаҕан санаалары тус-туспа араартааһын кэнниттэн туһалааҕын, үчүгэйин булан ылыы ааттанар. Үчүгэй санаалары киһи умнубакка кыһанар, онтон куһаҕана биллибит санаалары умнан, хаалларан кэбиһиини киһилии киһи куруук оҥоро сылдьар туһалаах быһыыта буоллаҕына табыллар.
Куһаҕан санааны үгүстүк саныы сырыттахха умнуллубат буолууга кубулуйан үгэһи үөскэтэн кэбиһиэн сөп. Киһи үгэс буолбут өйүн-санаатын, куһаҕан да буолбутун иһин, бэйэтэ толорон, оҥорор быһыыга кубулутан кэбиһэрэ ордук улахан куһаҕаны үөскэтиэн сөп.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Куһаҕаны санаама” диэн үөрэтэр уонна киһи куһаҕан санааларыттан ыраастана, умна сылдьарыгар аналлаах туому толорон куһаҕан санаалара аҕыйыырын үөскэтэр.
Куһаҕан санаалар мунньустан хааллахтарына киһи түүлүгэр куһаҕан дьону көрүөн, бэйэтэ куһаҕаннык, сиэри таһынан быһыыланыан сөп. Оннук түүллэр көһүннэхтэринэ киһи куһаҕан санааларыттан ыраастанара, олору умнара эрэйиллэр кэмэ кэлбитэ быһаарыллар.
Киһи дьон оҥорор үчүгэй уонна куһаҕан быһыыларын бэйэтэ арааран билэрэ куһаҕан диир санааларыттан ыраастана, умна сылдьарыгар туһалыыр. Куһаҕан санааны умуннахха, хаалларан кэбистэххэ сотору суох буолан, симэлийиигэ тиийэн хаалара киһи бэйэтэ санааларын ыраастыырын үөскэтэринэн ордук табыллар.
Будда таҥара үөрэҕэ киһи ханнык да санаалара суох буоллаҕына өйө-санаата ырааһырарын тутуһар. Ханнык да санаа суох буолбута киһини “нирвана” туругар киллэрэрэ “үчүгэй” диэн ааҕаллар.
Киһи ханнык эмэ быһыыны хаһан баҕарар оҥороро эрэйиллэр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ киһи куһаҕан эрэ санааларын умнарын, хаалларарын ирдиир уонна киһи бэйэтэ үчүгэйи, куһаҕаны арааран билэригэр үөрэтэр. Үчүгэй санаалардаах буолара киһи үчүгэй быһыылары оҥороро элбииригэр тириэрдэр. Киһи ханнык быһыылары оҥороруттан көрөн, сыаналаан санаата хайдаҕа; үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарылларын сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар.
Үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана өссө биллэ, быһаарылла илик санаалартан ыраастанарга олоххо улахан уопуттаах киһи көмөтө туһалыырын таҥара үөрэҕэ туһанар. Өй-санаа үөрэҕин билэр таҥара үлэһитин көмөтүн, этэн биэриитин туһанан санаа хайдаҕын таба быһааран куһаҕан буолан таҕыстаҕына ыраастаныахха сөп.
Куһаҕан санааны куруук саныы сырыттахха, ол санаа баҕа санааҕа, онтон үгэскэ кубулуйан хааллаҕына киһи бэйэтэ ону оҥорон кэбистэҕинэ ордук улахан куһаҕан тахсан кэлиэн сөп. Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Куһаҕаны санаама” диэн үөрэтэрин тутуһа сылдьыы хас биирдии киһиттэн ирдэнэр көрдөбүл буолар.
Куһаҕан санаалартан ыраастана сылдьыы өй-санаа тупсан, саҥа үчүгэй санааларынан туолан иһэрин хааччыйарын куруук туһана сылдьыы дьонтон барыларыттан эрэйиллэр көрдөбүл буолар. (2,30).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
2. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.