Куһаҕан быһыылары кистээһин
Санаа тугунан да тутуллубат, хааттарбат, киһиэхэ туох, ханнык санаалааҕа кыайан биллибэт. Сахалар “Ынах эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр” диэн этиини оҥорон туһаналлар. Киһи ханнык; үчүгэй да, куһаҕан да санаалардааҕын кимиэхэ да төрүт биллэрбэккэ эрэ үөрэ-көтө сылдьар уонна олоҕун олорор кыахтаах.
Араас санаа иһин ханнык да буруй, сэмэ кыайан туттуллубат. Тугу эмэ куһаҕаны оҥоруом диэн санаа баара да, оҥорор быһыыга кубулуйа илигинэ кыайан буруйга тириэрдибэт. Санаа диэн санаа, билигин баар, онтон суох буолан умнуллан, симэлийэн хааларын тэҥэ, ханнык да быһыыны оҥорботун иһин, киһи оҥорор быһыытыгар барытыгар этэ-сиинэ, төбөтө эппиэттиир.
Арай куһаҕан санааны тириэрдэн, тылынан этэн, суруйан биллэрии куһаҕаны, буруйу оҥорууга тириэртэҕинэ киксэрэн, тэптэрэн биэрии буолан билиннэҕинэ, демократия үөрэҕин сокуоннарын туһанан сөптөөх эппиэккэ тардыыны үөскэтиэххэ сөп. Бу быһаарыыга “айыы үчүгэй”, “айыы киһитэ” диэн этиилэр сөп түбэһэллэриттэн бэйэҕэ тиийинии, эҥин буолбуттарын кэнниттэн, итинник этээччилэри тутан киксэрэн биэрээччигэ киллэрэн сууттуохха сөп.
Саҥарыы, куһаҕаны тыллаһыы иһин эппиэтинэс дьоҥҥо баар. Оҕону кыра эрдэҕинэ куһаҕан тыллары тыллаһыма диэн үтүө санаалаах төрөппүттэр иитэллэр, үөрэтэллэр. Сахаларга онно аналлаах “Айыы диэмэ” диэн үөрэх баар. Бу үөрэх айыы диэн тыл киһини куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэҕин биллэрэр. Куһаҕан тыл элбэхтэ хатыланан куһаҕан үгэһи киһиэхэ бэйэтигэр үөскэтэн кэбиһэриттэн оҕолорун өйүн-санаатын харыстаан төрөппүттэр ити, туһалаах үгэһи үөскэппиттэр. Куһаҕан тыллары оҕо саҥарарын бобон, тохтотон баран, бу тыл дьайыыта куһаҕаҥҥа тириэрдэр диэн үөрэтэн биэрии туһалыыр. Куһаҕан үгэстэнэн хааларын суох оҥордоххо эрэ, бу куһаҕантан быыһаныахха сөбүн билэн сахалар туһана сылдьаллар.
Киһи оҥорор быһыыларыгар эппиэтэ хайаан да кэлэр. Үчүгэйи элбэхтик оҥордоххо үчүгэйинэн эппиэттиир. Онтон куһаҕаны оҥоруу сэти, иэстэбили үөскэтэр. Туох куһаҕан быһыы оҥоруллубутуттан тутулуктанан иэстэбил тус-туһунан көрүҥнэниэн сөп. Биллэр сокуоннары кэспит киһи араас суол эппиэтинэскэ түбэһэрин бары билэбит. Улахан буруйга хаайыахтарын да сөп. (1,105).
Дьон куһаҕан ааттаныахтарын, туох куһаҕаннаахтарын атыттар билиэхтэрин баҕарбаттарыттан биирдэ эмэтэ оҥорон кэбиһиллэр куһаҕан быһыылары кистии-саба, биллэрбэт буола сатыыллара баар буолар. Оскуолаҕа оҕо ураты саҥаны айыыны оҥорон ааҥҥа кэтэһэн туран учуутал муннун тосту охсубутун кэпсэтэ түһэн баран хаалларан кэбиспиттэриттэн атыттар билбэккэ да хааллылар.
Оҕоҕо ийэ кута үөскээн иһиитин билбэттэн улаатан, сайдан иһэр өйдөөх-санаалаах оҕо бэйэтэ өйдөнүөҕэ, оҥорбут куһаҕан быһыытын биллэҕинэ көннөрүнүөҕэ диэн сыыһа санаа билигин баһыйарыттан итинник куһаҕан быһыыны оҥорууну таах хаалларан кэбиһиилэр бааллар. Бу быһыы өй-санаа сайдыытын үөрэтииттэн, Кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан улахан сыыһалааҕа дакаастанар.
Оҕо аан маҥнайгы оҥорбут ханнык баҕарар; үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыытыттан ийэ кута сонно үөскээн олохсуйан иһэр. Оҥорбут ураты быһыыта тутатына үгэскэ кубулуйан ийэ кутугар ууруллар. Аныгы наука үөрэҕэ быһаарарынан киһи саҥаны, уратыны билиитэ, оҥоруута мэйиитигэр нейроннар саҥа холбоһуктарын үөскэтэн иһэриттэн саҥаны билии, уратыны, саҥаны айыыны оҥоруу умнуллан хаалбат уратылаах.
Куһаҕаны оҥоруу диэн киһи оҥорбот быһыыта буоларынан хара айыыны оҥоруу буолар. Ийэ кут диэн киһини үйэтин тухары салайар төрүт өйө-санаата саҥаны айыылары билэн иһэриттэн үөскүүр. Аан бастаан куһаҕан быһыылары оҕо оҥордоҕуна ийэ кута олору оҥорууга иитиллэн, үгэс үөскээн хаалан куһаҕан быһыылаах киһи буола улаатарын төрөппүттэр арааран билэн, куһаҕан быһыыны оҥорорун сонно тохтотуо, атыҥҥа, үчүгэйи оҥорууга аралдьытыа этилэр.
Ийэ оҕотун көмүскүүр диэн этиини бэйэлэрин үрдүктүк сананар ийэлэр буруйу, куһаҕаны оҥорбут оҕолорун көмүскүүргэ сыыһа туһаналлар. Оҕо ийэтэ көмүскээтэҕинэ, бу оҥорбут быһыым куһаҕан буолбатах, “үчүгэй” эбит, атыттар куһаҕаннык этэллэр диэн санаата түргэнник олохсуйан хааларыттан, ол куһаҕан быһыытын хатылаан оҥорор кыаҕа улаатыан, өссө улахан куһаҕаҥҥа тиийэн хаалыан сөп.
Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрин этиилэрин төрөппүттэр билэн оҕолорун иитиитигэр туһаныахтара этэ. Киһи төрүт кутун сахалар былыр үйэҕэ туох уратылааҕын арааран билэн ийэ кут диэн ааттаабыттарын таба сыаналааһын, туһаныы эрэйиллэр. Бу ийэ кут диэн аат оҕо иитиитигэр ийэтэ ылар улахан оруолун, кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ иитэр, үөрэтэр кыаҕа улаханын быһаарар. Аныгы наука үөрэҕэ саҥа билэ сатыыр билиилэрин былыргы сахалар оччотооҕу кэмнэргэ арааран билэн, оҕо төрүт кутун ийэтэ аан бастаан үөскэтэн иитэрин быһааран ийэ кут диэн ааттаабыттара иҥэн сылдьар.
Оҥоруллубут куһаҕан быһыы куһаҕан үгэһи үөскэтэн кэбиһэринэн оҕо өйүттэн-санаатыттан ким эрэ этэрин кытта суох буолан, симэ-лийэн хаалбат уратылаах. Бу үөскээбит үгэһи куһаҕанын биллэрдэххэ, итэҕэттэххэ уонна саҥа, үчүгэй үгэһи үөскэтэн туорат-тахха, хааллардахха эрэ кыалларынан уустуктары үөскэтэр, саҥа, үчүгэй үгэс үөскээһинэ уһун кэми ылыан сөп. Аан маҥнай куһаҕан быһыы куһаҕанын биллэрии туһалааҕа “Айыы этиитэ” диэн ааттанан былыргыттан туттулла сылдьар. Куһаҕаны оҥорор санаатын уларытыы туттуллан умуннарыы, хаалларыы табылыннаҕына эрэ, ол кэнниттэн саҥа үчүгэй, туһалаах үгэһи үөскэтии кыаллар кыахтанар.
Үөскээн хаалбыт куһаҕан үгэс куһаҕанын, буортулааҕын биллэрдэххэ, ханнык эрэ ыгааһыны туһаннахха эрэ хаалар, умнуллар кыах-танарын төрөппүттэр билиэ этилэр. Бу оҥоруллубут быһыы куһаҕанын билинии “Айыы этиитэ” диэн ааттанан туттуллар уонна куһаҕаны умнан кэбиһии, хаалларыы түргэтииригэр туһалыыр.
Оҕо оҥорор куһаҕан быһыыта аан маҥнай тохтотуллар, онтон куһаҕанын биллэрэн өйдөтүллэр, хара диэн намтатар ааты иҥэрэн биэриллэр. Арҕааҥҥы үөрэхтэр ханнык да ыгааһыны туттуллубат диэн оҕо иитиитин сымната сатыыр үөрэхтэрэ үөскээн хаалбыт куһаҕан үгэһи суох оҥорууга, хаалларыыга көмөлөспөт, хата төттөрү дьайыыны оҥорон, куһаҕан үгэс иҥэн хаалыытын, олохсуйуутун үөскэтэн кэбиһэрэ хатылаан оҥоруллуутугар тириэрдэр.
Хас биирдии киһи өй-санаа сайдыытын уратыларын уонна хайыс-хатын билигин үөрэх-билии сайдыбыт кэмигэр билэр кыаҕа улаатта. Аныгы саха сирин салайар былаастара туох эмэ улахан куһаҕан быһыылар тахсалларын үрдүнэн үчүгэй курдук көстөөрүлэр олору кистии, биллэрбэт буола сатыыллар. Кыра оҕолор бэйэлэригэр тиийиниилэрэ элбээбитин туһунан хаһыаттарга суруйуулары бобоннор маннык уустук, куһаҕан быһыы суоҕун курдук көрдөрө сылдьаллар. Кинилэр былаастарын туһананнар бэчээт суруйууларын, телевизэр, радио биэриилэрин хонтуруоллааннар итини ситистилэр.
Куһаҕан быһыылары кистээһинтэн олор аҕыйаан, сүтэн барбаттар, хата төһө эмэ кэминэн хаатыйаланан сылдьан баран, эбиллэн кэлэн соҕотохто тоҕо барыыны үөскэтэр кыахтаналлар:
- Кущевскай станицаҕа уонунан сылларга баанда баарын кистии, саһыара, билбэтэҕэ буола сылдьыбыттарын кэнниттэн 12 киһини биирдэ быһаҕынан кэйгэллээн өлөрбүттэрэ. Бу ыар сүтүк кэнниттэн, улахан айдаан тахсыбытыттан салайар былаастар дьэ ылсыһаннар буруйдааҕы булан сууттаабыттара. Бу оҥоруллубут быһыы сахалар үөрэхтэринэн хойутаан баран өйдөнүүнү биллэрэр уонна “Буолар буолбутун кэннэ” диэн этиинэн толору быһаарыллар.
- Саха сиригэр арыгыны бобо-хаайа сатааһын аһара барбытыттан, сорох нэһилиэктэргэ букатын боппуттарыттан уонна “айыы үөрэҕэ” диэн сымыйа, сахалары албынныыр үөрэх дьайыытыттан дьон уратыны, киһи оҥорботун, саҥаны айыыны оҥоро сатааһыннара улаатан антисептиги булан иһэннэр 8 киһи биирдэ өлбүттэрэ.
Дьон үгүстэрин өйдөрө-санаалара ханнык хайысханан сайдан барыытыттан олоххо уларыйыылар киириилэрэ улахан тутулуктааҕын туһунан дьон билиэ этилэр. Манна сахалар “Аан дойдуну санаа тутан турар” диэн этиилэрин чинчийии туһалыыр. Үөскээбит үчүгэй да, куһаҕан да үгэстэр дьон өйүн-санаатын салайаллар. Куһаҕан үгэстэр элбээтэхтэринэ дьон куһаҕаны оҥороллоро үксүүр кэмэ кэлэр.
Үгүс дьон күннээҕи, аһыыр уонна үлэлиир дьыалаларыттан биирдэ эмэтэ аралдьыйа түһэн олох сайдыытын, кэлэр көлүөнэлэрин дьыл-ҕаларын туһунан санаан ылаллара ордук этэ. Сэттээх быһыыны оҥоруу көнөрүн туһугар үөскээбит сэт аан бастаан ыраастанара, санааны тупсараллара ирдэнэр. Сэбиэскэй былаас оҥорбут элбэх сэттээх, ыар быһыылара былаастар билиниилэринэн ыраастанара, буруйдаахтары булуу кыаллара эбитэ буоллар, Россия дьонун өйдөрө-санаалара тупсара, киһилии быһыылара, майгылара элбиэ этэ.
Оҕо, киһи оҥорбут быһыытын, дьыалатын иһин эппиэттиирэ кэлэрэ, буруйу оҥордоҕуна, бу оҥорбут куһаҕан быһыытыгар сөп түбэһэр сэмэни, эппиэтинэһи сүгэрэ эрэ табыллар. Бу оҥорбут куһаҕан быһыыта куһаҕанын билиннэҕинэ, санаатын көннөрдөҕүнэ, ол аата айыытын эттэҕинэ эрэ өйө-санаата ыраастанан куһаҕан быһыыны хатылаан оҥорбот кыахтанарын туһана сылдьыы эрэйиллэр. Бу быһаарыыны сахалар туһана сылдьаллара “Айыы этиитэ” диэн аналлаах үөрэх баарыттан биллэр. Ол аата куһаҕан быһыыны көннөрөр туһугар аан маҥнай айыыны, куһаҕаны оҥорууну билинии ирдэнэр. Бу быһыы куһаҕан эбит диэн билиннэххэ, санааны көннөрдөххө эрэ салгыы оҥоруллар быһыылар көнөр, тупсар кыахтаналлар.
Үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны таба арааран олоххо туһаныыга бириэмэ ылар оруола аһара үрдүк. Бу оҥорор быһыыбыт кэмэ аастаҕына үчүгэйэ бүтэн, куһаҕаҥҥа кубулуйара кэлиэн сөбүн куруук сыаналыы сылдьыы киһиттэн бэйэтиттэн эрэйиллэр эбэтэр субу кэмҥэ куһаҕан диэн ааттана сылдьыбыт сотору уларыйан үчүгэйгэ кубулуйуон сөп. Маны быһааран сахалар “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһоонун оҥорон туһаналлар уонна куһаҕаны тупсаран үчүгэйгэ кубулутар үлэни ыытан үчүгэйи элбэтэллэр.
Тыл үөрэхтээхтэрэ саха дьонун албыннаан, нууччалары быһалыы үтүктэн, сахаларга суох “аньыы” диэн тылы булан куһаҕаны бэлиэ-тииргэ анаан киллэрэ сатыыллара сахалыы өйгө-санааҕа букатын сөп түбэспэт куһаҕан, сиэри таһынан барар быһыы буолар. Саха дьоно куһаҕаны бэлиэтииргэ айыы диэн тылы бэйэтин туһаналлар. Киһи бэйэтэ үчүгэй эбэтэр куһаҕан айыыны оҥорон кэбиһэр кыаҕа хаһан да хаалан хаалбат, ону тэҥэ, үчүгэй буолуо диэн оҥоруллубут саҥаны айыы куһаҕан буолан хаалара элбэхтик бэлиэтэнэр. Айыы диэн тылбыт икки өрүттээх өйдөбүллээх туттуллар:
1. Киһи үчүгэйи, туһалааҕы айыыта.
2. Туһата суоҕу, буортулааҕы, куһаҕан айыыны оҥоруута.
Айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйанан эттэхтэрин аайы уларыйан хаалбат. Киһи үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыылары бэйэтэ оҥорон кэбиһэрэ хаһан да суох буолбат, барыта ханнык санаалара өйүгэр киирэн баһыйал-ларыттан эрэ тутулуктанар. Итиннэ эбии уратыны, атыттар билбэт-тэрин, саҥаны айыыны оҥоро сатааһын табыллыбакка, сатаммакка хааларыттан куһаҕаны элбэтэрин тэҥэ, киһи бэйэтэ сыыһа-халты туттунан үчүгэйи да куһаҕаҥҥа үгүстүк кубулутан кэбиһэр.
Саха үлэһит, оҥорор, тутар дьоно тыл үөрэхтээхтэрэ “аньыы” диэн саҥа тылы булан куһаҕаны туспа арааран бэлиэтиир сыыһаларыгар, албыннарыгар киирэн биэрбэттэр. Киһи бэйэтэ, баҕарбатар да куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ хаһан да суох буолан хаалбат.
Куһаҕан быһыылары кистээһинтэн сэт үөскээн, бу куһаҕан быһыылар аһара баран сэтэрэн, тэнийэн баралларын үөскэтэриттэн өссө улааппыт иэстэбил тиийэн кэлэрин сахалар билэллэр. (2,83).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. С.И. Николаев – Сомоҕотто первый дипломированный ученый-этнограф из якутов. Отв. ред. Г.Г. Алексеева. – Якутск: Изд-во ЯГУ, 2007. – 248 с.
2. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.