Куһаҕан быһыылары аҕыйатыахха
Тугу да оҥорбот киһи диэн суох. Киһи буолан баран тугу эмэни тупсаран оҥордоҕуна, уларыттаҕына эрэ табыллар. Бары тугу эмэ бэйэлэригэр туһалааҕы, барыһы киллэрэри буланнар үчүгэй диэн ааттаан баран кыахтара баарынан оҥоро, элбэтэ сатыыллар.
Ай диэн тылбыт киһи саҥаны, урут суоҕу айа сатыыр санаатын биллэрэр. Санаабытыгар, баспыт иһигэр оҥоро сатыыр саҥаны айыыбыт ай диэн тылбытынан этиллэр уонна айар диэн тылы үөскэтэн өй-санаа мэйии иһигэр үлэтин, айа сатыырын биллэрэр. Ай диэн тылбытыгар ар диэн үүрэр, тэйитэр тыл эбиллэрэ киһи саныыр санааларын кимиэхэ да биллэрэ сылдьыбатын быһаарар.
Дьон бары кэриэтэ үчүгэй дииллэрин, бэйэлэригэр туһалааҕы булан айа, оҥоро сатыыллара хаһан да суох буолбат. Ай диэн саныыр санааны биллэрэр тылбыт, онтон тугу эмэ илэтигэр оҥорон таһаар-дахпытына, дьон билбэт, оҥорбот быһыылара буоллаҕына, ай диэн тылбытыгар “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн айыы диэн тылбыт үөскүүр. Бу тыл саҥаны айыы оҥоруллан тахсыбытын, ханнык эрэ быһыыга кубулуйбутун уонна куһаҕан суолтата элбээбитин, улааппытын “ыы” диэн ытааһын дорҕооннооҕо биллэрэр.
Бары кэриэтэ үчүгэй, туһалаах айыылары, үрүҥ айыылары оҥоро сатыыбыт, ол да буоллар айыыны оҥоруу аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан араарыллан биллибэт уратылаах. Киһи тугу оҥорбута барыта төһө эмэ кэм устата боруобаланан көрдөҕүнэ эрэ хайдаҕа; үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана чуолкайданан быһаарыллар. Бу боруобалаан көрүү төһө эмэ уһун кэми ылыан сөп. Төһө эмэ кэмҥэ айыы диэн тылбыт бэйэтинэн, үчүгэйин уонна куһаҕанын холбуу иҥэринэн сылдьарыгар тиийэрэ тус-туспа арааран туһаныыны уустугурдар.
Үчүгэй буолуо диэн быстах санааттан элбэх дьон хааннарын тоҕон оҥоруллубут Улуу Өктөөп өрө туруута кыайан былааһы үлэһиттэргэ, дьадаҥыларга биэрбитэ улахан сыыһата 74 сыл кэнниттэн биллэн, арыллан тахсан сэбиэскэй былаас эйэлээхтик эстибитэ.
Дьон өйө-санаата сайдан, тупсан истэҕинэ биллэр куһаҕан, хара айыылары оҥорооччулар кырдьык аҕыйаан иһэллэр. Уоруу, дьону кырбааһын курдук биллэр куһаҕан, хара айыылары биирдэ эмэ оҥороллор. Үчүгэй буолуо диэн быстах санааттан оҥоро сатааһын табыллыбатаҕына, туга эрэ сатамматаҕына сыыһа-халты буолара үгүһүнэн куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалара куһаҕан быһыылары лаппа элбэтэр. Үчүгэй буолуо дии санаабыт саҥаны айыыбыт табыллыбата, сатаммата элбэҕиттэн үгүстүк куһаҕаҥҥа кубулуйан хааларыттан куһаҕан быһыылар элбииллэр.
Уол хантан эрэ тимир туруупка булан пугач бэстилиэти оҥосто охсон, буорах кутан ииттэн, ытан ньиргиппитэ хайа баран сирэйин уотунан салаттаҕына биирдэ, саҥаны айыыны оҥоро охсуу куһаҕанын кэһэйэн баран билэрэ, хойутаабыт хомолтону үөскэтэр.
Сахалар оҕону үөрэтэргэ туһанар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ ситэ киһи буолууну баһылыы, ситиһэ, үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны таба арааран туһанарга үөрэнэ илик эдэрдэр сыыһаны-халтыны оҥороллорун кыччатарынан, куһаҕан быһыылары оҥорууну аҕыйатарын төрөппүттэр бары туһаныа этилэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн киһи оҥорор быһыылара икки аҥы; үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэннэргэ хаһан баҕарар арахсан иһэллэр. Дьон бары кэриэтэ үчүгэй дии саныыр быһыыларын оҥоро сатыыллар, онтон аҕыйахтар анаан-минээн биллэр куһаҕан быһыылары оҥороллоругар эбии кыайан табыллыбатах, сыыһа-халты буолан хаалбыт саҥаны айыылар бары эбиллэннэр куһаҕан быһыы-лары биллэрдик элбэтэн кэбиһэллэрин билии эрэйиллэр.
Кэлин кэмҥэ олохпутугар элбэх сыыһалардаах уонна сахаларга суох “айыы үөрэҕэ” тарҕанан эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара, бэйэлэригэр тиийинэллэрэ лаппа элбээбитэ бэлиэтэнэр. Бу уларыйыы үөскээбитин массыына абаарыйалара элбээһиннэрэ эмиэ биллэрэр.
Эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара эбиллэн, ынырыксыйан иһиилэриттэн дьон саллыбыттара ыраатта. Бары сахалыы хаһыаттарга бу быһыылар тустарынан кыралаан да буоллар син суруйан эрэллэр. Дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын бары иһиттэхтэринэ, биллэхтэринэ оҕолорун сэрэтэллэрэ, үөрэтэллэрэ, олору оҥорумаҥ диэн этэллэрэ эбиллэриттэн оҕолор туттуна сылдьаллара кыаллан оҥорор куһаҕан быһыылара аҕыйыыр кыахтаналлар.
2010 сыллаахха “Кыым” хаһыакка кулун тутар 25 күнүгэр “Ыгылыйыы ыар содула” диэн ыстатыйаҕа ыччат буруйу оҥоруута хаһааҥ-ҥытааҕар да элбээбитин бэлиэтээтилэр. Ыччат чэпчэкитик харчыланар туһуттан киһини да өлөрөрүн кэрэйбэтиттэн киһилии быһыылаах дьон дьиксинэллэрэ улаатта. Кэнники кэмҥэ ыччаппыт мөҕөрү-этэри, иитэр-үөрэтэр этиилэри сүгүн истибэт буолан хаалбытыттан соһуйалларын хаһыакка суруйан биллэрдилэр. (1,37).
Куһаҕан быһыылар тустарынан “Саха сирэ” хаһыат аналлаах рубриканы таһааран биир эмэ сөбүлээбит куһаҕан быһыыларын сырда-таллар. “Туймаада”, “Киин куорат” хаһыаттарга улуустарга оҥоруллубут куһаҕан быһыылар тустарынан биирдэ эмэ суруйаллар.
Хаһыаттар күннээҕи солуннары суруйалларынан куһаҕан быһыылары дьоҥҥо тириэрдэр кыахтара улахан. Сахалыы хаһыаттар дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын барыларын дьоҥҥо биллэрэн суруйан иһиэхтэрэ этэ. Дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын төрөппүттэр бары биллэхтэринэ, оҕолорун бу быһыылары оҥорумаҥ диэн үөрэтэр кыахтананнар олору оҥоруу аҕыйыырын ситиһэллэр.
Киһи ханнык баҕарар; үчүгэй эбэтэр куһаҕан да быһыыны оҥоруон сөбө хаһан да хаалан хаалбат. Барыта ханнык санаалардааҕыттан уонна ол санаалара үгэскэ кубулуйууларыттан эрэ тутулуктанар. Санаа ураты түргэнник уларыйар кыахтааҕын бары билэбит, онтон үгэскэ кубулуйдаҕына күүһүрэн киһини бэйэтин салайар кыахтанар. Оҕо улаатан иһэн үчүгэй быһыылары оҥорорго үөрэнэн соннук үгэстэннэҕинэ, үчүгэй быһыылары элбэҕи оҥоруон сөп. Аһара атаахтатан кэбистэххэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны кыайан таба араарбат киһи буола улаатыан, “Көҥүлүнэн барбыт” майгыланыан, элбэх куһаҕаны, сыыһа-халты туттунуулары оҥорор кыахтаныан сөп. Бэлэмҥэ үөрэнэн хааллаҕына бэйэмсэҕэ аһара улаатан төрөппүттэрин бэлэмнэригэр олорорун ордорор буолуута үөскээн тахсара бу кэмҥэ элбээбитэ бэлиэтэнэр.
Киһи оҥорор быһыылара барылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн иккилии өрүттээхтэр; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсаллар. Киһи ханнык баҕарар быһыыны оҥороро үчүгэй, дьоҥҥо туһалаахтар эбэтэр куһаҕан, буортулаахтар диэн икки аҥы арахсаллар. Оҕолор кыра эрдэхтэриттэн бу быһыы куһаҕанын биллэхтэринэ, олору оҥорбот буола улаатар кыахтаналлар.
Билигин аныгы, билии-көрүү кэҥээбит кэмигэр эдэрдэр куһаҕан быһыылары оҥорууларын аҕыйатар сыалтан билиилэрин кэҥэтэн биэрии туһалыыр кыахтааҕын таба туһаныахха. Оҕо дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын кыра эрдэҕиттэн биллэҕинэ олору оҥорбот кыаҕа улаатарын туһаныы буолар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕэ ону биллэрэр. (2,56).
Сахалыы хаһыаттар сэбиэскэй былаас саҕаттан дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын суруйбаттар, кистии сатыыллар, барыта үчүгэйи эрэ талан суруйалларыттан куһаҕан быһыылар суохтарын курдук сыыһа өйдөбүлү дьоҥҥо тарҕаталлар. Бары барыта үчүгэйгэ кубулуйбутун курдук санааҕа оҕустараннар дьон оҕолорун куһаҕан быһыылары оҥорумаҥ диэн үөрэтэллэрин быраҕан сылдьаллар.
Хаһыаттар дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын кырдьыгынан, хайдах баарынан суруйан, дьоҥҥо билиһиннэрэн истэхтэринэ, төрөппүттэр ылсыһаннар оҕолорун куһаҕан быһыылары оҥорумаҥ диэн үөрэтэллэрэ арыыйда кытаатыа, ирдэбиллэрэ улаатыа этэ. Оҕо төрөппүтэ тугу этэрин кыра эрдэҕиттэн истэрэ, толороро үгэс буолан иҥэриттэн хаһан баҕарар толороро элбиир. Төрөппүттэр үөрэхтэрэ кытаатан, ирдэбиллэрэ үрдээһинэ эдэрдэр буруйу-сэмэни оҥороллоро аҕыйыырыгар тириэрдэр соҕотох суол буолар.
Оҕону “Айыы диэмэ” диэн куһаҕан тыллары саҥарбакка үөрэтэр этии куһаҕан тыллар сабыдыаллара оҕо өйүгэр-санаатыгар хос-хос хатыланан иҥэн хаалыыларын, куһаҕан үгэстэнэрин тохтотор, суох оҥорор. Куһаҕан тыл өйгө-санааҕа оннук санаалары үөскэтэринэн, элбэхтэ хатыланнаҕына куһаҕан үгэһи үөскэтэн, иҥэрэн кэбиһиэн сөбүттэн төрөппүттэр оҕолорун өйүн-санаатын харыстаан куһаҕан санааларынан толоруохтара суоҕа этэ.
Омук дьонун ахсааннара аҕыйаан иһиитэ эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөбүтүн, ону тэҥэ, оҥорор быһыыларыттан куһаҕаннара элбээбитин, эстии, симэлийии кэлэрэ чугаһаабытын биллэрэр. Эдэрдэр сыыһа-халты туттунан өлүүлэрэ, бэйэлэригэр тиийиниилэрэ элбээһинэ омук ахсаанын өссө улаханнык аҕыйатар.
Куһаҕан быһыылары оҥорууну аҕыйатарга аналлаах үөрэҕинэн “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх буолар. Хас биирдии улаатан иһэр оҕо бу үөрэҕи тутуһа үөрэннэҕинэ сыыһаны-халтыны оҥорботуттан куһаҕан быһыылары оҥороро аҕыйыыр. “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх оҕо билбэт, улахан дьон оҥорбот быһыыларын оҥорботугар үөрэтэр. Бу этии киһи билбэт, оҥорбот быһыылара куһаҕан буолан тахсаллара элбэҕинэн, куһаҕан быһыылары үксэтэн кэбиһэллэриттэн сахалар харыстанар ньыманы былыргыттан билэн туһаналларын биллэрэр.
Биир эмэ көрсүө, сэмэй киһи элбэхтик үлэлээн оҥорор саҥаны айыыта табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны аҕалар, онтон атыттара бары сыыһа-халты буолан тахсан куһаҕаны элбэтэллэр. Сахалар оҕолорун иитэллэригэр, үөрэтэллэригэр көрсүө, сэмэй буолууну тутуһаннар үлэни оҥорууну сайыннараллар.
Куһаҕан быһыылары оҥоруулар аҕыйаатахтарына эрэ үчүгэй бы-һыылар элбээннэр олох сайдар, тупсар кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ быһааран, куһаҕан быһыылары аҕыйатар туһугар аан бастаан төрөппүттэр кыһаналларын эрэйэр. Оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи тутуһан аан бастаан дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыыларын билэрин ирдиир. Оҕо куһаҕан быһыылары билэрэ, олору оҥорботун үөскэтэринэн төрөппүт оҕону улаатан истэҕинэ үөрэтэригэр быһаччы көмөлөһөр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутаах тутулуга туох барыта икки өрүттэнэн тахсалларын тутуһары ирдиир. Үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар икки ардыларыгар тэҥнэһии, сөп түбэһии өрүтэ, үһүс өрүт үөскээн тахсара быһаарыллар. Бу үһүс өрүтү тутуһуу сахалар үөрэхтэринэн ортоку өрүтү тутуһуу диэн ааттанар уонна “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини үөскэппит.
Бу икки өрүт, үчүгэй уонна куһаҕан кэмэ кэллэҕинэ эргийэн биэрэллэрин таба өйдөөн олоххо туһаныа, аҥардастыы биир өрүтү эрэ өрө тутуо суоҕа этибит. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥы буолуу үчүгэйинэн ааҕыллара, хайҕаныллар этэ, онтон билигин ырыынак үйэтигэр байыы үчүгэй аатыран дьон үлэни сайыннара сатыыллара улаатан сылдьар. Биһиги көлүөнэлэр үчүгэй уонна куһаҕан эргийэн биэрэр кэмнэригэр түбэһэммит, бэйэбитинэн билэммит олоххо уопуп-пут ордук улаатта, үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны таба араарар кыахпыт өссө улаатан олоҕу таба сыаналыыр кыахтанныбыт.
Аҥардастыы үчүгэй буолуу диэн олоххо биирдэ эмэ кэлиэн сөп. Үчүгэйтэн үчүгэйи эккирэтии кэрэ буолууга тириэрдэр, онтон кэрэтэ диэн ханнык эрэ кыйыа, үчүгэйбит эргийэн биэрэр кэмэ кэлбитин биллэрэрин иһин, аһара барыыга киирэн биэриэхпит суоҕа этэ.
Куһаҕан быһыылары аҕыйатар кыах дьоҥҥо баар. Арай сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ улахан туһалааҕын төрөппүттэр итэҕэйэн тутуһа сылдьыахтара уонна оҕолорун көрсүө, сэмэй буолууга кыра эрдэҕиттэн иитиэхтэрэ этэ. (3,92).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. “Кыым” хаһыат. 2010 сыл кулун тутар 25 күнэ.
2. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
3. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.