Куһаҕанынан аатырыы элбээтэ
Дьон төһө да үөрэҕи-билиини баһылаабыттарын, үлэни-хамнаһы сайыннарбыттарын иһин өйдөрө-санаалара сайдыылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн сахалар үөрэхтэригэр сөп түбэһэн икки өрүттэрэ; үчүгэйдэрэ уонна куһаҕаннара тэҥҥэ сайдан, күүһүрэн иһэллэрэ олоххо уустуктары үөскэтэллэр. Экономика сайдыыта улахан үчүгэйи оҥорууга тириэрдибитэ куһаҕана эмиэ улаатарын үөскэтэрэ өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьону санаарҕатыа этэ. Киһи үчүгэйи оҥорорун тэҥэ, куһаҕаны оҥороро хаһан да суох буолан хаалбат. Сахалар айыы диэн тыллара икки өрүттээх; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээҕэ ону таба быһаарар. Билигин дьон улахан саҥаны айыыларынан ааҕыллар атомнай буомбалара эстэн хаалыахтара, Аан дойдуну эһиэхтэрэ диэн куттаналлара өссө улаатта. Элбэх атомнай буомбаларынан атыттары куттааһын үөскээн тахсыбыта аһара барааччылар баар буолан иһэллэрин үөскэтэр.
“Үчүгэй куһаҕана суох буолбат” диэн өс хоһооно өй-санаа сайдыытын быһааран билигин да туттулла сылдьар. Үчүгэйи оҥоруу төһө да элбээбитин иһин, биир эмэ да буоллар куһаҕаны оҥоруулар син-биир бааллар уонна хаһан да сүтэн хаалбаттар. Киһи хаһан баҕарар сыыһа-халты туттунан кэбиһэн үчүгэйи оҥорорун куһаҕаҥҥа кубулутара, ону тэҥэ, үчүгэйи оҥоробун диэн быстах санаатыттан оҥоро охсубута табыллыбакка хаалан куһаҕан буолан тахсара хайдах да симэлийбэттэр, киһи баарын тухары баар буола тураллар.
Аата-суола киэҥник тарҕанарыгар, биллэн-көстөн тахсыыга дьон арыыччалара куруук кыһаналлар, бары баҕа санааларын, кыахтарын ону толорууга ууруохтарын сөп. Баҕа санаа үгэскэ кубулуйдаҕына туолан хаалар уратытын быһыытынан маннык санаалаах киһи, ол баҕа санаатын кыаҕа тиийдэҕинэ ситиһиэн сөп.
Сахалар олохторун үөрэҕэр “Үчүгэйинэн аатырыы” кыаллыбатаҕына “Куһаҕанынан аатырыы” диэн өйдөбүл тиийэн кэлэрэ биллэр. Аатырыаҕын, аата-суола киэҥник биллиэҕин аһара баҕарар биир эмэ киһи үчүгэйи оҥорон кыайан аатырбатаҕына түргэнник, улахан эрэйэ, үлэтэ суох оҥоруллар аһара улахан куһаҕаны оҥорон, ол куһаҕанынан биллэ-көстө, аатыра сатыаҕын сөп.
Үтүө санаалаах дьон бары үчүгэйи, туһалааҕы оҥорон ааттарын-суолларын кэлэр көлүөнэлэргэ хаалларыахтарын баҕараллар, ол туһу-гар үйэлэрин тухары үлэлииллэр. Туһалааҕы, үчүгэйи оҥоруу үлэтэ-хамнаһа олус элбэҕиттэн, үгүс бириэмэни, үлэни эрэйэриттэн кыаллара уустук, эрэйдээх, уһун кэмҥэ кыһанан үлэлээтэххэ эрэ, биир эмэ табыллар кыахтанар. Дьон тулуурдаахтара, үлэни-хамнаһы кыайааччылара, көрсүө, сэмэй майгылаахтара, талааннаахтара үчүгэйи, туһалааҕы оҥороннор ааттарын-суолларын уһун үйэлэргэ хааллараллар. Сахалар үтүөнү, үчүгэйи айан уонна саҥаны айыыны оҥорон кэлэр көлүөнэлэргэ хаалан туһалыырын үөскэтиини үрүҥ айыы диэн ааттаан куһаҕантан, хара айыыттан туспа араараллар.
Дьон сырдыгы үрүҥ дьүһүҥҥэ тэҥнииллэр. Үрүҥ диэни күнтэн кэлэр сырдыгы, сылааһы үчүгэйи бэлиэтиирин иһин үчүгэйинэн ааҕыы дьоҥҥо барыларыгар Күн таҥара үөскүөҕүттэн олохсуйбут. Бары үтүөнү, үчүгэйи, сырдыгы, туһалааҕы сахалар үрүҥ диэн үчүгэйин биллэрэн, куһаҕантан туспа арааран ааттыыллар.
Айыы диэн ураты өйү-санааны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥорууну этэбит. Айыы диэн тыл куһаҕан өрүтэ элбэҕин “ыы” диэн ытааһын дорҕооннордооҕо саха киһитигэр сонно тута биллэрэр. "Ы" дорҕоонтон элбэх куһаҕан, ыар өйдөбүллээх тыллар үөскүүллэр. Ыы, ыар, ыарыы, ыарахан, ынырык, бу тыллар бары куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр. Саҥаны айыы куһаҕан буолбакка үчүгэйэ билиннэҕинэ, үрүҥ диэн үчүгэйин биллэрэр быһаарар тыллаах туттуллара табыллар.
Үрүҥ айыы диэн таҥара буолбатах, ханнык эрэ үчүгэйи оҥорууга тириэрдибит саҥаны айыы ааттанар. Дьон үлэлэринэн-хамнастарынан элбэхтик боруобалаан, үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын быһаарбыт, олох-торугар туһаммыт билиилэрэ, үйэлээх үгэстэргэ кубулуйан кэлэр көлүөнэлэр туһаналларыгар аналланан итинник ааттаналлар. Үрүҥ айыыны аныгы олоххо сөп түбэһэринэн туһаммытынан барыахха сөп. Ааспыт көлүөнэлэр үөрэхтэрэ, билиилэрэ өс хоһооннорунан этиллэн сылдьалларын билигин да туһанабыт.
Куһаҕаны оҥоруу үгүстүк санааһыны, ырытары эрэйбэтиттэн, оҥорорго эрэйэ суоҕунан, дөбөҥнүк оҥоруллан иһэринэн эдэрдэр элбэҕи оҥорон кэбиһиэхтэрин сөп. Ону тохтоторго анаан куһаҕаны, уратыны, дьоҥҥо, айылҕаҕа буортулаах саҥаны айыыны оҥорууну хара айыы диэн ааттаан, билиигэ таһааран сахалар туораталлар. Былыргылар оҥорон кэбиспит хара айыылара, куһаҕан быһыылара хараардыллан ааттанан умнуллар, хаалан иһэр аналланаллар. Хара айыылар умнуллан, хаалан истэхтэринэ эрэ үчүгэй быһыылар, үрүҥ айыылар элбээннэр дьон өйө-санаата тупсан иһэр кыахтанар.
Хара диэн куһаҕаны, буортулааҕы бэлиэтээн, хараардан, үчүгэйтэн туспа арааран этэбит. Айыы диэн дьон оҥорботторун, билбэттэрин оҥоруу ааттанарынан оҥорору кытта табыллара, сатаммата элбэҕинэн үксүгэр куһаҕан буолан тахсар. Онно эбии дьон сыыһа-халты туттуналлара, тиэтэйэллэрэ, ыксыыллара элбэҕинэн үчүгэй буолуон да сөптөөҕү куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэр уратылаахтар.
Дьон өйө-санаата сайдыыта муҥурун булбутунан, үчүгэйи оҥоруу аҕыйаабытынан, улахан эрэйэ суох кыаллыбатынан, үһүс тыһыынча сыллар саҕаланыыларыгар ураты сидьиҥ хара айыыны, куһаҕаны оҥорон аатыра сатааһыннар элбээн сылдьаллар.
Россияҕа 90-с сыллар бүтүүлэригэр оҥоруллубут дьон олорор дьиэлэрин тоҕута тэптэриилэри, элбэх сыһыана суох дьону өлөртөөһүнү ким оҥорбута өссө чуолкайдана, быһаарылла илик. Рязань куоракка дьиэ подвалыттан булан ылыллыбыт дэлби тэбэр веществоны ким уурбута биллибэккэ, балыссыы үөскээбитэ таах хаалан сылдьар.
Дьоҥҥо аһара улахан куһаҕаны, ыар быһыыны оҥоруунан 2001 сыллаахха балаҕан ыйын 11 күнүгэр Америкаҕа, Нью-Йорка самолеттарынан оҥоруллубут террагы ааҕыахха сөп. Бу терракка 3 тыһыынчаттан тахса киһи өлбүтүн уонна улахан алдьаныы тахсыбытын мусульманнар террористара оҥорбуттар диэн эппиттэрэ.
Хас да сыллар иннилэриттэн бэлэмнэнэн Норвегия киһитэ 32 саастаах Андерс Брейвик 77 киһини өлөрөн сууттаммыта, 21 сылга хаайбыттара. Кини 2011 сыллаахха Осло куоракка массыынаны бэйэтэ бэлэмнээбит дэлби тэбэр тэрилинэн тоҕо тэптэрбитэ, онно 7 киһи өлбүтэ, 209 киһи бааһырбыта. Онтон балтараа чаас буолан баран Утейа арыыга тиийэн 67 киһини ытыалаан өлөртөөбүтэ. (1).
Эрдэттэн, хас да сыллар иннилэриттэн саа-сэп хомуйсан бэлэмнэнэн 64 саастаах, элбэх баайдаах Стивен Пэддок диэн Америка олохтооҕо 2017 сыллаахха алтынньы 2 күнүгэр Лас-Вегас куоракка концерт көрө мустан турар дьону гостиница үөһээ этээһиттэн 11 мүнүүтэ устата ытыалаан 59 киһини өлөрбүтэ, 570 киһини бааһырдыбыта уонна полициялар тутаары кэлбиттэригэр бэйэтин ытынан кэбиспитэ биллэр. Өссө чугас парковкаҕа туруорбут массыынатыгар элбэх дэлби тэбэр эттиктэри тиэйэ сылдьыбытын булбуттар.
Бу сиэмэх кыыллар быһыыларын быдан баһыйар ыар, хара айыыны, бу киһи туох санааттан оҥорбута кыайан биллэ илик. Аҕата халабырдьыт киһи эбит. Бэйэтэ сүүйсүүлээх оонньууларынан дьарыктана, элбэхтик сүүйэ сылдьыбыт. Бу киһи сахалар өй-санаа үөрэхтэринэн биллэр “Куһаҕанынан аатырыы” диэн арбанар ааты-суолу ылаары эрдэттэн бэлэмнэнэн оҥорбут ыар, ынырык быһыыта буолар. С.Пэддок куһаҕаны, элбэх киһини өлөрүүнү оҥоруутунан чахчы аатыран, Америкаҕа бастакы миэстэни ылан сылдьар.
Олус куһаҕан, ким да оҥорон көрө илик быһыытын оҥоруу киһи өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыы буолан ууруллар, өйдөнөн хаалар. Маннык куһаҕан быһыыны оҥоруу куһаҕанынан аатырыы диэн ааттанар уонна дьон өйүттэн-санаатыттан куһаҕана улахана бэрдиттэн өр кэмҥэ умнуллубакка сылдьыан сөп.
2018 сыл саҕаланан эрдэҕинэ Саха сиригэр бэйэтин 10 ыйдаах оҕотун иккис этээстэн түннүгүнэн бырахпыт холуочук киһи аата-суола бүтүн Россия үрдүнэн биллибитэ. Бу киһи тулуура суоҕуттан киһи быһыытын букатын аһара барыыта, кыралар, кыамматтар үрдүлэригэр түһүүтэ сэти үөскэтэр куһаҕан быһыы буолар.
Дьон төһө да үөрэхтэммиттэрин, өйдөрө-санаалара сайдыбыт курдугун иһин куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэллэрэ тохтуур кыаҕа суох. Киһи өйө-санаата икки өрүтү тутуһан сайдарыттан олус ыар, куһаҕан быһыылары элбэхтик оҥорон ааты-суолу ыла сатааччылар билигин да баар буолан иһэллэр. (2,88).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Терракты в Норвегии (2011). Материал из Википедии.
2. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.