Киһи уонна сүөһү уратылара
Төһө да куһаҕан курдук иһиллибитин иһин киһи эбисийээнэттэн үөскээн, сайдан киһитийэн, киһи курдук көрүҥнэнэн уонна өйө-санаата тупсан киһи буолууну ситиспитин Чарльз Дарвин дакаастаабытын наука билинэн сылдьар. Онно эбии сахалар киһи өйө-санаата сайдан иһиитин быһаарар тыллара олус былыргы кэмнэргэ үөскээбиттэр. Сомоҕотто булан быһаарбытынан сахалар майааттары кытта бииргэ олоро сылдьыбыт кэмнэригэр сүөһү диэн тыл үөскээбит.
Айылҕаҕа туох барыта икки өрүттээҕин сахалар быһааран “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэтэн туһана сылдьаллар. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит киһи уонна сүөһү диэн тыллар киһи өйө-санаата сайдыыта икки өрүттээҕин биллэрэллэр. Айылҕаҕа икки өрүт үөскээһинэ уонна арахсыыта диэн, бу икки өрүттэр кэмэ кэллэҕинэ бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан биэрэллэригэр олоҕурар. (1,24).
Сүөһү диэн улахан кыыл эрээри, өйдөрө-санаалара, салгын куттара сайдыбаттар ааттаналлар. Манна киһи курдук көрүҥнээх буолан баран өйө-санаата суох эбэтэр олус аҕыйах буоллаҕына эмиэ киирсэн хаалаллар. Сүөһү, “скот” диэн тыллар киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата улахан кыылтан, ол кыыл өйүттэн-санаатыттан сайдан, тупсан киһи буолууну ситиспитин биллэрэ сылдьаллар.
Үлэлиэн-хамсаныан баҕарбат, элбэхтик сытан иһэр киһини “Сүөһү курдук сытыма” диэн этэн, туруоран үлэлэтэ, тугу эмэ оҥотторо сатыыллар. Киһи үлэлээтэҕинэ эрэ киһи буоларын биллэрэр “Үлэ киһини айбыта” диэн этии хаһан да уларыйбат.
Билигин киһи өйө көтүүтэ элбэхтик арыгы иһиититтэн үөскүүр. Итирбит киһи “сүөһү курдук” буолан ылар кэмнэрэ эмиэ бааллар. Бэйэтин кыайан туттуммат, тохтотуммат, киһилии майгыны тутуспат киһи биирдэ-эмэтэ итирэн, сүөһү курдук буолан ылыан сөп.
Сахаларга сылгытыйыы диэн тыл баар. Бу тыл киһи айылҕаҕа куруук сырыттаҕына этэ-сиинэ итиигэ, тымныыга үөрүйэх буолан сылгы курдук бэйэтэ сылдьар турукка тиийиитэ ааттанар. Бултаах-астаах сиргэ сайын кыахтаах киһи син сылдьыан сөп буоллаҕына, улахан тымныылаах кыһыҥҥы кэмҥэ тоҥон хаалбат буолуу олус улахан эрэйтэн, үлэттэн, эрчиллииттэн кыаллыан сөп.
Айылҕа тыынар-тыыннаахтара тоҥмотторун туһугар тириилэрин аннынан сыаны үөскэтинэн быыһаналлар. Бу айылҕа итилэри харыстыыр быһыыта киһиэхэ эмиэ баар. Былыргы дьон айылҕаҕа куруук сылдьалларыттан ити сыаны үөскэтинэр буолбуттар.
Элбэхтик тымныынан дьарыктана сылдьыы билигин даҕаны киһини, этин-сиинин тымныыга тоҥмотугар тириэрдэ эрчийэр кыахтаах. Кыһын чараас таҥастаах сылдьааччылар, сыгынньаҕын муустаах ууга сөтүөлээччилэр киһи тоҥмот буолууну үөскэтинэр кыахтааҕын илэ көрдөрөн дакаастыыллар.
Айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн быһаарыытыгар сөп түбэһэн киһи бэйэтэ эмиэ икки өрүттэнэр уонна бу өрүттэр сайдыыны ситиһэллэрэ улахан уратылардаахтар:
1. Этэ-сиинэ. Туспа хааннаах дьон холбоһон хааннарын тупсаран иһэллэриттэн эт-сиин киһи курдук көрүҥнээх буолууну, киһитийиини ситиспит. Киһитийиини, ол аата киһи курдук көрүҥнээх буолууну киһи ситиһэн кыыллартан туспа арахсыбыт.
2. Өйө-санаата, үс куттара уонна сүрэ. Өй-санаа сайдан, оҥорор быһыылара тупсан киһи буолууну ситиһэр. Хас биирдии оҕо улаатан иһэн өйө-санаата сайдан, тупсан киһи буолууну бэйэтэ ситистэҕинэ эрэ киһи быһыылаахтык олоҕун олорор кыахтанара ийэ кутун кыра эрдэҕинэ иитэн биэрииттэн тутулуктанар.
Эт-сиин уонна өй-санаа сайдыыларын бу уратыларын сахалар былыргы кэмнэргэ быһаараннар Кут-сүр, таҥара үөрэҕин үөскэппиттэр уонна олохторугар, оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһаналларын саха тылыгар киирэн иҥэн сылдьаллара биллэрэр.
Кыра эрдэҕиттэн атаахтык иитиллибит оҕо өйө-санаата ситэн сайдыбакка, бэйэтин эрэ туһун аан бастаан саныырыттан сүөһү өйүн-санаатын таһымынан хаалан хаалыан сөп. Аһыырыттан уонна быстах наадаларын толунартан, төрөппүттэриттэн ону-маны барытын көрдүүрүттэн ордук өй-санаа киниэхэ киирбэккэ хаалар.
Кыыл өйүттэн-санаатыттан сайдан киһи хаһан киһи буолууну ситиспитэ өссө да кыайан биллэ илик. Арай киһи уонна сүөһү диэн тыллар хаһан үөскээбиттэрэ эрэ барыллаан быһаарыыны биэрэр.
Олус уһун үйэлээх сахалар өйдөрүгэр-санааларыгар үөскээбит киһи таҥараттан, Үрүҥ Аар тойонтон сайдан, үүнэн тахсыбыт улахан киһи буолуу үөрэҕэ Будда таҥара үөрэҕин үөскэппитэ билигин сурукка киирбитинэн 2,5 тыһыынча сыллааҕыта диэн дакаастанан сылдьар, онтон Христос, үчүгэй киһи таҥара үөскээбитэ уонна олоххо киирбитэ 2 тыһыынча сыллары саҥа ааһан эрэр.
Хас биирдии төрөппүт оҕотун туһугар кыһанар. Арай бу кыһаныы халыйан, аҥардастыы этин-сиинин сайыннарыы, улаатыннарыы диэки халыйбакка, өйө-санаата сайдыыта этэ-сиинэ улаатан иһиититтэн хойутаан хаалбата эрэйиллэр. Оҕо сайдыыта маннык халыйан “Отох киһиэхэ” кубулуйбата ирдэнэрин төрөппүттэр билиэ этилэр. Киһи буолуу үөрэҕэр оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмиттэн хайаан да үөрэтиллэрэ ирдэнэр.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта биир олук, халыып устун баран истэҕинэ, улахан киһи тугу оҥорорун үтүктэн үөрэннэҕинэ киһи буолууну, киһилии майгыланыыны хойутаан хаалбакка, кэмигэр ситиһэр кыахтанар. Онтон халыйдаҕына, эбэтэр хаалан хааллаҕына атаах диэҥҥэ кубулуйан төрөппүттэрин бэлэмнэригэр үөрэнэн хаалан, бэйэтэ тугу эмэ туһалааҕы оҥороро туормастаныан, сахалар таҥараларын үөрэҕэ этэринэн “Отох киһиэхэ” кубулуйуон сөп.
Оҕо ийэ кута иитиллэр кэмигэр, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри үчүгэй үгэстэри, киһилии быһыылары иҥэриннэҕинэ киһи буолууну ситиһэр кыаҕа улаатарын Кут-сүр үөрэҕэ дакаастаан төрөппүттэргэ тириэрдэр. Оҕо киһи буолууну ситистэҕинэ салгыы бэйэтэ быһаарынан олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. (2,70).
Сахаларга айылҕа төрүт тутулугун быһаарар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии туттуллар. Бу этии кэмэ кэллэҕинэ айылҕаҕа туох барыта уларыйан, солбуйсан биэрэллэрин дьоҥҥо өйдөтөр. Киһи уонна сүөһү диэн тыллар киһи өйө-санаата сайдыытын, икки өрүтүн быһаараллар, сүөһү таһымыттан киһи сайдан, тупсан тахсыбытын биллэрэллэр. Итини тэҥэ, бу тыллар икки өрүттэр хаһан эрэ, кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэллэрэ тиийэн кэлэрин биллэрэ сылдьаллара дьоҥҥо ордук улахан кутталлаах суолталаах. (3,5).
Өй-санаа икки өрүттэрэ манныктар:
1. Кыыл өйө-санаата уонна кыыл майгына.
2. Киһи өйө-санаата уонна киһилии майгыны тутуһуу.
Өй-санаа бу икки өрүттэргэ арахсыылара оҥорор быһыылартан уонна майгы уратылара тус-туспаларыттан тутулуктаахтар. Майгы диэн киһи оҥорор быһыыларыгар быһаччы кыттыспат эрээри, бу быһыыны хайдах оҥорууга үчүгэй да, куһаҕан да өттүгэр биллэр уларытыылары киллэрэр элбэх өй-санаа түмсүүлэрэ ааттаналлар.
Дьон өйдөрө-санаалара сайдыыта икки аҥы арахсан тус-туспа халыйдахтарына эбэтэр аҥар өттүн диэки аһара бардаҕына сүөһү өйүгэр-санаатыгар төннөллөрө тиийэн кэлэрин икки өрүттээх буолуу биллэрэр. Айылҕаҕа туох барыта эргийэн кэлэн иһэрэ хаһан да тохтооботунан икки өрүттэр солбуйсан биэрэллэрэ кэмэ кэллэҕинэ тиийэн кэлиэн сөбө хаһан да суох буолбат. Күн кэнниттэн түүн, сайын кэнниттэн кыһын тохтоон хаалбакка эрэ солбуйсан биэрэн кэлэн иһэллэрин туох да кыайан тохтоппот.
Дьон тулуурдара улааттаҕына, өйдөрө-санаалара эбиллэн, тупсан кыыл, сүөһү өйүгэр-санаатыгар төннөн хаалбатахтарына эрэ сиргэ киһилии олох салҕанан баран иһэр кыахтанарын билиэхтэрэ этэ. Кыыл өйүн-санаатын таһымыгар төннүү улахан атомнай сэрии кэнниттэн кэлэрин дьон быһаарбыттара ыраатта. Былыргы үйэтинээҕи өлөн бараммыт динозаврдар уҥуохтара радиациянан сутуллубут эбиттэрин быһааран билбиттэрэ. (4,62).
Дьон өйдөрүгэр-санааларыгар былыргы дьыллар мындааларын иннинэ буолан ааспыт ынырыктаах кэм “Бэстилиэнэй тыһыынча” диэн өйдөбүл буолан сылдьар. Дьон олоҕор, оҕону иитэр, үөрэтэр үөрэхтэригэр куһаҕан, көҥүлүнэн ыытыы өттүгэр уларыйыылар киириилэрэ уонна 2022 сыллаахха Россия Украинаны сэриилээн дойдулар кыраныыссаларыгар уларыйыыны киллэриитэ “Бэстилиэнэй тыһыынча” диэн атааннаах-мөҕүөннээх кэм кэлэрин лаппа чугаһатта.
Үйэттэн үйэҕэ дьон өйө-санаата сайдыыта муҥурун булан эрэрэ элбэх араас ойоҕос быһаарыыларынан дакаастанан эрэллэр. Бу быһаарыылары “Таҥха. Билгэ.” диэн үлэттэн булуохха сөп.
Киһи уонна сүөһү диэн тыллар киһи өйө-санаата сайдыытын, тупсуутун киһи буолууну ситиһиитин биллэрэллэрин тэҥэ, сэрэхтэрин улаатыннаран сыыһа-халты туттубаттарын, өйдөрө-санаалара аҥар өрүтүн диэки халыйан сүөһү таһымыгар төннүбэтин ирдииллэр. (5,11).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. “Туох барыта икки өрүттээх”. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. – 156 с.
3. “Ил” сурунаал. 2 №-рэ, 2001.
4. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. – 78 с.
5. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.