Киһи быһыытын тутуһуу
Санаа аһара барарын сиэри тутуһуу тохтотор, ол иһин сахалар сиэри тутуһа үөрэммиттэр. Аһара барар санаа киһи быһыытын аһара барар быһыыны үөскэтэн кэбиһиэн сөп. Киһи оҥорор быһыыта аһара барарын киһи быһыытын тутуһуу хааччахтаан киһи быһыылаах буолууну үөскэтэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар.
Олус былыргы кэмнэргэ киһи диэн тыл саҥа үөскүүрүгэр сахалар киһи буолууну баһылааһыннара олоххо киирбит. Олох салгыы баран истэҕинэ дьон баҕа санааларыгар киһи буолууну ситиһэ сатыыллара улаатан, киэҥник тарҕанан Киһи таҥара үөрэҕэ үөскээбит.
Ол былыргы кэмнэртэн, Киһи таҥара үөскээһиниттэн саҕалаан дьон өйдөрө-санаалара кыыллартан, сүөһүлэртэн туспа арахсыыта са-ҕаламмыт. Киһи өйө-санаата тупсан, сайдан, киһилии быһыылары оҥорор буолуута тарҕаммыт. Киһи оҥорор быһыылара кыыллар бы-һыыларыттан уратыларыгар; кыбыыны кыанар буолуу, таҥаһы таҥныы, дьону сиэбэт буолуу, кыралары, кыамматтары аһыныы, хары-һыйыы өйө-санаата үөскээн олоххо киирбититтэн уонна үлэни тупсарыы, сайыннарыы ситиһиллэн киһи кыыллартан туспа арахсыбытын билинэн бэйэтин киһи диэн ааттаммыт.
Оҕо төрөппүттэрэ тугу оҥороллорун үтүктэн, батыһан үөрэнэрэ олус элбэх. Улахан киһини, төрөппүтү үтүктэн бары быһыылары оҥо-руу киһи быһыыта диэн ааттанар. Төрөппүттэрин идэлэрин баһылаан быраас оҕото быраас, учуутал оҕото учуутал буола улаатар эдэрдэр элбэхтэр. Сахалар оҕо икки төрөппүттэрэ иитиигэ, үөрэтиигэ хайаан да кыттыһалларыгар баҕараннар ыаллар аан бастаан холбоһон баран арахсыбаттарын үөскэтэн олоххо киллэрэн туһаналлар.
Оҕо өйүн-санаатын аһара улаханнык буортулуурунан ыаллар арахсыылара буолар. Быраҕыллыбыт дьахтар оҕото аҕатын абааһы көрөрүн үөскэтэн өйүн-санаатын буккуйар, салгыы олоҕун алдьатар.
Оҕо икки төрөппүттээх буолар баҕа санаатын толоруу эр киһи иккис, үһүс кэргэнин ылан кэбистэҕинэ даҕаны туолар. Оҕолор ийэлээх, аҕалаах буолан улаатыылара суох буолан хаалбат, салҕанан баран иһэр, оҕолор иитиилэрэ куһаҕан өттүгэр халыйбат, буккуллубат, онтон ыалга арахсыы диэн суох буолар, муспут баайдара ыһыллыбат, саҥа кэргэн кэллэҕинэ эбиллэр эрэ кыахтанар.
Ыал олоҕун бу үгэһин сахалар былыргы кэмнэртэн ыла туһаналлар этэ. Ону православнай таҥара үөрэҕэ суох оҥорбута эрээри, билигин кэлэн нууччалар бэйэлэрэ эстэн, симэлийэн эрэллэрэ биллэр буолла. Ахсааннара сыл аайы аҕыйаан иһэрэ мөлүйүөн киһи буолбутун кис-тээн, үлэлии кэлээччилэри эбинэн дьоҥҥо биллэрбэккэ кыһаналлар.
Таптал имэҥтэн үөскүүрүнэн төһө эрэ кэминэн суох буолан хаалара биллэр. Ыал олоҕун бииргэ олорууларын үгэстэрэ үөскээһинэ, баайдара эбиллиитэ уонна оҕолоро улаатан иһэллэрэ тутан туруктаах оҥороллор. Оҕону киһи быһыылаахтык иитии уонна үөрэтии диэн ыал олоҕун сыала, сайдыыны ситиһиитин бэлиэтэ буолар. Ыаллар арахсыылара отой аҕыйах буолара эрэйиллэр.
Арахсыбыт ыаллар оҕолорун иитиилэрэ куһаҕан өттүгэр халыйара элбэх. Быраҕыллыбыт, сириллибит дьахтар оҕотун эр киһини абааһы көрөргө иитэн, үөрэтэн кэбиһэрэ олоххо оннун булунарын, дьону таба сыаналыырын суох оҥорон өйүн-санаатын туругун мөлтөтөр.
Ыал олоҕо тупсан, оҕону иитии, үөрэтии киһилии суолунан баран иһэрин туһугар ыал буолуу былыргы үгэстэрин олоххо киллэрии ирдэнэр буолла. Дьахталлар оҕолорун тустарыгар олох араас ыараханнарын тулуйар кыахтаахтар. Оҕо өйө-санаата киһилии суолунан сайдарыгар баҕарар дьахталлар, бу олоххо көрсүллэр ыараханы, уустугу тулуйуохтара, ылыныахтара диэн эрэл баар.
Сахалар “Дьахтар дьиэни көрөр” диэн этэллэр. Омук сайдыыны ситиһэригэр дьахтар оҕо төрөтөрө уонна иитэн, үөрэтэн, улаа-тыннаран киһи буолууну ситиһиннэрэн киһи быһыылаах оҥороро ордук улахан суолталааҕын олохторугар туһаналларын биллэрэр.
Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕин кэнниттэн дьон өйө-санаата өссө сайдыыта, тупсуута улахан киһи таҥара – Будда таҥара үөскээһинигэр тириэрдибит.
Икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ араарыллан биллибитин кэнниттэн үчүгэй киһи таҥара – Христос таҥара үөскээн тарҕаммыт. Өй-санаа бу курдук арахсыыта үөскээбитин билигин даҕаны сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар өссө да арааран билэ иликтэр. Ол билбэттэрин биллэрэн “аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан куһаҕаны бэлиэтииргэ анаан киллэрэ сатыыллар.
Сахалар киһи олоҕун киһи быһыылаахтык олороругар баҕараллар. Бу үчүгэй баҕа санаа сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһа сылдьары бил-лэрэр улахан туһалаах суолталаах. Кырдьаҕас киһини тиһэх суолугар атаарыыга “Киһи быһыылаахтык олоҕун олордо” диэн этэллэрэ саха-лыы таҥара үөрэҕин тутуһан олоҕун олорбутун биллэрэр.
Киһи быһыыта диэн киһи бэйэтин көҥүлүнэн, баҕа санаатынан, тулуурун көмөтүнэн тутуһа сылдьар хааччаҕа буолар. Бу хааччаҕы тутуһа сырыттахха эрэ киһи быһыылаах буолуу ситиһиллэр.
Киһи “Көҥүлүнэн бара сатыыра” хаһан да хаалан хаалбатын санаа туохтан да иҥнибэтэ, хааттарбата, тутуллубата үөскэтэн иһэр. Көҥү-лүнэн барыы киһи быһыытын аһара барыыга тириэрдэр. Сахалар ону быһааран “Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн оҕону иитиигэ аналлаах этиини үөскэтэн туһаналлар. Өй-санаа аһара барарын хааччахтаан киһи быһыытыгар киллэрэн биэриини сахалыы таҥара үөрэҕэ оҥоро сылдьар.
Элбэх араас быһыылары киһи оҥорор. Ол элбэх быһыыларыттан үчүгэйи, туһалааҕы оҥорбут быһыылары өссө хатылаан оҥоруу киһи быһыыта диэн үөрэҕи олохтообут. Киһи үчүгэйи, туһалааҕы оҥорууга тириэрдибит быһыытын үтүктэн, хатылаан соннук быһыыны оҥоруута киһи быһыыта диэн ааттанар.
Киһи быһыытыттан атыннык, уратытык оҥоруу саҥаны айыыны оҥоруу буолан тахсар. Табыллыбата, сатаммата, сыыһа-халты буолара элбэҕиттэн аны сэрэнии, харыстаныы ирдэнэр. Саҥаны айыыны оҥоруу сыыһа-халты буолан тахсан куһаҕан быһыыны элбэтэриттэн сахалар харыстанан “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһана сылдьаллар.
Дьон бары саҥаны айыыны оҥорон сайдыыны ситиһэ охсуохтарын баҕараллар. Олоххо биир эмэ саҥаны айыы табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны, үчүгэйи оҥорор, онтон атыттара бары кэриэтэ табыллыбакка уонна сыыһа-халты буолан хааланнар куһаҕаҥҥа кубу-луйаллар. Саҥаны айыы куһаҕаҥҥа кубулуйбатын туһугар сахалар “Кэс тылы” туһанан саҥаны айыыны оҥороллор.
“Кэс тыл” диэн олоххо улахан уопуттаах, кырдьаҕас киһи этэр тылын туһанан оҥоруллубут саҥаны айыы табыллан, сатанан үчүгэйи оҥорууга тириэрдэрин сахалар туһананнар сайдыыны ситиһэллэр.
Киһи быһыыта диэн сахалыы таҥара үөрэҕин туһана сылдьыы олоҕу киһи быһыылаахтык олорууга тириэрдэр. (1,86).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.