Киһиргээһин
Көрсүө, сэмэй майгыга иитиллибэтэх киһи кэпсэнэр, бэйэтин атыттартан үрдүктүк туттунар санаата элбиир. Сахалар киһини тас көрүҥүттэн уонна хайдах хамсанарыттан көрөн майгынын уратыларын таба быһаараллар. “Хантаарыҥныыр” диэн эттэхтэринэ баһын хантаччы туттунара элбээбит киһиргэс, бэйэтин үрдүктүк сананара аһара улааппыт киһи буолара биллэн тахсар.
Киһиргээһин бэйэни хайҕаныыны, өрө тутууну улаатыннарарыттан арыгы иһиини кытта сөп түбэһэр өрүттэнэн куһаҕаҥҥа тириэрдэр. Арыгы иһэн баран киһиргээһин ордук табылларыттан киһиргэс киһи элбэхтик иһэн арыгыһыт буолан хаалара лаппа түргэтиэн сөп.
Киһиргэс буолуу диэн өй-санаа өрө күүрүүтэ, бэйэтин билиниитэ үрдээһинэ, “мин дуо” диэн этинии элбиирэ ааттанар. Киһиргээһинтэн киһи харахтара кэҥииллэр, сүүрэлииллэр, тугу да таба көрбөт турукка тиийэн хаалыан, өйө баайыллан ылара кэлиэн сөп.
“Киһиргэс кирсэ быстыаҕа” диэн өс хоһооно киһиргээһин оҥорор куһаҕана олус улаханыттан сэрэтэр аналлаах, киһи сүрүн быччыҥа быстыытыгар тириэрдиэн сөбүн биллэрэр.
Оҕо кыра, үчүгэй үгэстэргэ үөрэнэр кэмигэр үчүгэйи оҥордоҕуна хайҕаан биэрии хайаан да туттулуннаҕына табыллар. Үчүгэйи оҥоруу хаһан баҕарар ыарахан, ыл да табылла охсубат, элбэхтик хос-хос оҥорууну, элбэх үлэни, бириэмэни эрэйэр. Үчүгэй үгэстэргэ үөрэнии эрэйдээх, ыл да кыалла охсубат. Оҕону хайҕаан биэрии, сөбүгэр киһиргэтии үчүгэй үгэстэри иҥэринэрин түргэтэтэр, ыарахан да үлэни үлэлииргэ үөрэнэригэр тирэх буолан туһалыыр эрээри, аһара барбатаҕына табыллар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ киһиргэтии эмиэ сөп түбэһэн аһара барбата ирдэнэр. Оҕо улаатан иһэн оҥорор быһыы-ларын киһиргэтиитэ, хайҕабыла суох оҥорорго үөрэнэрэ, бу быһыыта туһалааҕын бэйэтэ таба быһаарара эрэйиллэр. Улахан киһи тугу эмэ оҥордоҕуна эккирэтэ сылдьан хайҕааһын суох буолан иһэрин оҕо улаатан иһэн билэ үөрэниэ этэ.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн саҥа хаамары ситиһээт да көмөлөһөрүн, ону-маны таскайдыырын, аҕалан биэрэрин сөбүлүүрэ улаатар. Бу маҥ-найгы баҕа санаатын туһа киһитэ оҥорон сыыйа сайыннаран, күү-һүрдэн, үлэҕэ үөрэтэн биэрбит төрөппүттэр оҕолоро үлэни-хамнаһы кыайарыттан сааһыран истэхтэринэ абыраналлара эбиллэр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута иитиллэр кэмигэр куһаҕаны оҥороро сонно тохтотуллан, атыҥҥа, үчүгэйи оҥорууга аралдьытыллан иһэрин туһаныы оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туттуллар тутаах көрдөбүл буолар. Оҕо ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорорго, үчүгэй үгэстэргэ кыра эрдэҕинэ иитилиннэҕинэ үчүгэй иитиилээх диэн ааттанар уонна үйэтин тухары үчүгэй быһыылары элбэҕи оҥоруон сөп.
“Күөскүн эрдэттэн өрүнүмэ” диэн өс хоһооно ону кыайыам диэн эрдэттэн киһиргэнии сыыһатын, табыллыбата элбиэн сөбүн биллэрэр. Ол курдук, миин уута оргуйуон иннинэ булду кыайан-хотон бултаан кэлиэм диэн киһиргээһин кыаллыбат буолбута ыраатта.
Киһини аһара хайҕааһын киһиргиири саҕалыыр уонна арбааһыҥҥа тириэрдэн “Быһа этии” диэни үөскэтэр. Хайҕаммыт киһи ону-маны барытын кыайабын диэн эрдэттэн киһиргээһинэ кыаллыбатаҕына санаата түһэриттэн сыыһа туттунара үөскээтэҕинэ быһа этии туолуута кэлиэн сөп. Быһа этии диэн киһини аһара киһиргэтэн, дэбдэтэн сыыһа-халты туттунуутун үөскэтии ааттанар.
Оҕо өйө-санаата киһи буолуу, киһилии быһыыланыы, көрсүө, сэмэй буолуу суолунан сайдарыгар аһара киһиргээбэтэҕинэ эрэ та-быллар. Сахалар өй-санаа, таҥараларын үөрэҕэ оҕону кыра эрдэҕиттэн “Киһиргээмэ” диэн этэн иитэр, үөрэтэр.
Кыра аайыттан киһиргээн иһэр киһи арыгыһыт, наркоман буолан хаалара биллэрдик түргэтиэн сөп. Арыгы иһиитэ киһи киһиргиир санаатын аһара улаатыннаран кэбиһэрэ элбэхтик арыгыны иһэригэр тириэрдэриттэн арыгыга ылларара түргэтиир.
Сахалар киһиргээһин киһи быһыыта буолбатах диэн этэллэр, оҕолорун киһиргээмэ диэн этэн үөрэтэллэр. Киһиргээһин тиэтэйиигэ тириэрдэн киһи сыыһа-халты туттунарын элбэтэрэ биллэр. Аһара киһиргээһинтэн өй баайыллан хааларыттан таба көрбөт буолуу үөскүүрүттэн киһи сыыһа туттунан кэбиһиэн сөп.
Киһиргэс буолуу киһи өйө-санаата уонна оҥорор быһыылара аһара баралларын үөскэтэрин “Халлаан хабарҕатынан” диэн этии биллэрэр. Киһи киһиргээтэҕинэ бэйэтин аһара “үчүгэй” курдук сананара улаатан хааларыттан оҥорор быһыытын эмиэ “үчүгэй” курдук сыаналыыра үөскээн тахсарыттан сыыһа туттууну оҥоруон сөбө улаатар.
Киһиргээһин өй-санаа аһара барарын үөскэтэр. Нууччалыы “Море по колено” диэн этии эмиэ киһиргээһин санааны аһара улаатын-нарарын, аһара ыытарын, муораны тобугунан эрэ курдук чычааһын этэн сыыһа-халты туттунарга тириэрдэрин биллэрэр.
Киһи өйө-санаата тулуура, туттунар күүһэ улааттаҕына, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран биллэҕинэ киһиргиирэ аҕыйаан киһилии быһыыланара үөскүүрүн сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар. (1,38).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.