Киччэй Эмээхсинэ (Петрова Дарья Платоновна)

Киччэй Эмээхсинэ (Петрова Дарья Платоновна) (1865–1942) – Сунтаар улууһун аатырбыт үҥкүүһүтэ, оһуокайдьыта, тойуксута. Ыһыаҕы тэрийээччи.

Дария Петрова 1865 сыллаахха Сунтаар улууһугар Бутукай (билигин Сиэйэ) нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Эдэригэр үрдүк соҕус көнө уҥуохтаах, сырдык кыһыл хааннаах, үтүө сэбэрэлээх толуу дьахтар эбитэ үһү. Ыһыахха маанытык, бэлиэтик таҥнарын сөбүлүүр эбит. Эдэр сааһыгар ыаллыы Түбэй Дьаархан (уруккута Бастак Дьаархан) нэһилиэгин киһитигэр С.С. Петровка - Киччэйгэ эргэ тахсыбыта. Ыал ходуүалаах Эбэ хоту баһыгар сайылыктанан олорбуттар. Адаах Бүөтүр диэн ииппит уоллаахтара.

1936 сыллаахха учуутал Михаил Спиридонович Григорьев "Кыыс ырыата" диэн үҥкүү тылын ырыаһыт түһүлгэҕэ этэ сырыттаҕына суруйбут. 1938 сыллаахха саас фольклорист Андрей Саввин анаан-минээн тиийэн, Киччэй Эмээхсинин хоһооннорун суруйталаабыт, ол эрээри, маны аахпыт дьон, чинчийээччи этээччини дьиэҕэ олордон суруйбут буолан ырыалара фрагментарнайдарын бэлиэтииллэр.

Киччэйдэр ыһыах ыһар үгэстэрэ

Ыстаарыһа хонуутугар ыһыах ыһар эбит. Ол Бөтүрүөп күнүн иннинэ аҕай буолар ыһыахха анаан ый инниттэн бэрэмэдэйдээх, арыы угар иһиттээх атынан сылдьан, чугас да, ыраах да ыаллартан арыы, мэлии бурдук эҥин хомуйар эбит.

Чугастааҕы ыаллары кытта кыттыһан сүүрбэччэлии биэни тутан, ыһыах инниттэн кымыс бэлэмниир эбит. Кымыс уурар улахан балбааннааҕа (булуустааҕа) үһү. Кымыһын онно мас уһааттарга мунньар эбит. Кымыһы түһүлгэҕэ киэһэттэн саҕалаан таһан киирэн бараллар эбит. Ону таһар чугастааҕы эдэр дьон түүнү быһа кымыс иһэ-иһэ үҥкүүлүүллэр эбит. Онон ыһыах түүннээх күн устата барар буолара. Ыраах нэһилиэктэн кэлбит ыалдьыттар билэр ыалларыгар хоноллор эбит. Түһүлгэҕэ уһун остуоллары тардаллар, ыскамыйалыыллар эбит. Дьон аһыыр сирин күөх титириктэри анньан күлүктэтэллэр эбит. Кэлбит дьону сарсыарда аан бастаан тото-хана аһаталлар эбит.

Ыраахтан кэлбит ыалдьыттартан кырдьаҕастарын уонна түс-бас дьонун Киччэй Оҕонньор күөх от тэлгэммит улахан остуоллаах ампаарыгар ыҥыран ыалдьыттатар, сэһэргэһэр эбит.

Киччэй Эмээхсинэ Ыһыах сүрүн тэрээһинэ, саамай киэргэлэ-кэрэтэ кини үҥкүүтэ (оһуокайа) буоларын кытаанахтык тутуһар эбит. Төһөнөн элбэхтик үҥкүүлээтэххэ, соччнон уйгу-быйаҥ олохсуйар, дьол-солргу тосхойор диэн өйдөбүллээҕэ. Бэйэтэ сотору-сотору түһүлгэ төрүттээн, үҥкүү тыла этэр үгэстээх эбит, оттон атын ыһыахтарга тиийдэҕинэ отой да тохтообокко өр этэринэн аатырар эбит. Ол ухханыгар "улам илбиһирэн, этэ дьиэһийэн, арыт көстүбэт күүстэрдиин көрсүһэн, биллибэт биистэрдиин бииргэлэһэн, мэнэрийэн барар" үһү.

Эбии маны көр

• Чааркааннаах Даарыйа
• Хаһалаах кыыһа
• Александра Васильева
• Анна Мыреева
• Мария Софронова
• Дария Федорова