Илэ оҥоруу

Санаа киһини аралдьытар, өйүн-санаатын буккуйар күүстээҕэ бас-таан иһэр. Ол күүс баарын уонна бастаан иһэрин ыра санаа диэн этииттэн булан ылыахха сөп. Санаа маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэт уратылааҕыттан киһини албыҥҥа, сыыһа-халты туттунууга киллэрэн кэбиһэрэ элбээн хаалар. Киһи ыра санаатын элбэхтик саныы сырыттаҕына дьиҥнээх, илэ курдук саныыра тиийэн кэлиэн сөбүн арҕааҥҥы таҥара үөрэхтээхтэрэ таба туһанан дьадаҥы дьону албынныырга анаан Ырай дойдутун үөскэтэн туһана сылдьаллар.

Санаа маҥнай ыра санааҕа кубулуйарын киһи араас элбэх бэйэтэ кыайан толорбот санаалара үгүстэрэ биллэрэр. Бу араас элбэх санаалартан киһи бэйэтин кыаҕын билинэн, толорор кыахтаахтарын талан ылан баҕа санаа оҥостуута киһи буолууну ситиһии диэки салалыннаҕына киһи быһыылаахтык олоҕун олорорун үөскэтэр.

Дьадаҥы буолан бэйэтэ араас үчүгэй баҕа санааларын оҥорон таһаарар кыаҕа суох киһи, олорун элбэхтик саныы сылдьарыттан үгэс оҥостунан кэбиһэрин сахалар быһааран “Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт” диэн өс хоһооно оҥорон өй-санаа таһымын быһаараллар.

Өй-санаа баайдар уонна дьадаҥылар икки ардыларыгар бу курдук арахсан тахсарын арҕааҥҥы таҥара үөрэхтэрэ туһананнар Ырай диэн албын дойдуну айан үөскэтэн таҥара үөрэҕэр эбии киллэрэн биэрэн итэҕэйэр дьону албынныырга анаан туһаналлар. Киһи өлөн эрэр кэмигэр, өйө-санаата босхо баран ол олохсуйбут, үгэс буолбут баҕа санаатын илэ курдук көрөрүн таба туһананнар, өллөххүтүнэ баҕа санааҕыт дойдутугар - Ырайга тиийэн дьэ үчүгэйдик, баайдык, сын-ньалаҥнык олоруоххут диэн быһаччы албынныыллар.

Киһи санаатыгар тугу эмэ айа, онтун оҥоро сатыыра уонна ол санаатын дьиҥнээхтик оҥорон таһаарарын уратытын илэ диэн тылы үөскэтэн туһанан сахалар быһаараннар олохторугар туһаналлар. Ол аата аан бастаан санаа албына элбэҕин билэн оҥорор быһыыга ку-булуйарыгар улахан уларыйыыны бардаҕына табылларын быһааран илэ диэн тылы туһанан туспа араарыыны оҥороллор.

Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта илэ диэн тылы ман-нык быһаарара өйгө-санааҕа сөп түбэһэр:

- Түүлүнэн-битинэн буолбакка чахчылаахтык; киһи чахчы билэри-нэн. Ону түһээн буолбатах, илэ көрбүтүм.

- Кистээн буолбакка дьон көрөрүнэн, аһаҕастык. Дуона суоҕу кэп-сэтэллэр, арыт кистээн, арыт илэ уураһаллар.

- Мунааҕа суох, чахчы. Сарпа уотунан сандааран Саас ийэ илэ кэллэ. (1,192).

Илэ барыы диэн араас абааһылар, көстүбэттэр киһи хараҕар көстө сылдьар буолуулара эбэтэр кыбыстыылааҕы, сааттааҕы атыттартан кистээбэккэ көрдөрөн туран оҥорор буолуу ааттанар. Өлбүт киһи та-быллан хараллыбатаҕына өйө-санаата иччи, айыы буолан чугас эргин сылдьара, атыттарга көстөрө илэ барыы диэн буолар.

Илэчийии диэн туох эрэ ураты, айыы буолбут өй-санаа, иччи киһи хараҕар илэ көстө сылдьарын этэллэр.

Араас санаалары киһи дьиҥнээх баарын курдук саныыра биирдэ эмэтэ да буолан ылааччы. Төбөтүнэн ыалдьар киһи араас быстах санааларын дьиҥнээх, субу баар курдук саныыра, соннук ылынара биллэр. Ыарыһахтар санааларыгар бэйэлэрин улахан салайааччы, “Наполеон” курдук этинэллэрэ элбэҕэ сурукка киирбититтэн биллэр.

Санаа оҥорор быһыыга кубулуйуутун кэнниттэн киһи көрөр, билэр кыахтаныытын туспа арааран бэлиэтииргэ анаан сахалар илэ диэн тылы туһаналлар. Ол курдук, илэ көрүү диэн түүл да, көрбүөччүлээһин да буолбатах, субу баары, дьиҥнээҕи көрүү ааттанар. Туох эмэ быһыы санааҕа эрэ көстүбэккэ, дьиҥнээхтик буолбутун арааран биллэрэргэ анаан илэ буолбута диэн этэн уларыйыы кэлбитин бэлиэтииллэр.

Өй-санаа уратытын быһыытынан киһи түһүүрүн дуу, илэ көрөрүн дуу арааран билбэт кэмнэрэ баар буолаллар. Маннык кэм тирээн кэллэҕинэ “Көм эккиттэн кымаахтаан көрөр буол” диэн этиини сахалар туһаналлар. Онно ыарыы билиннэҕинэ эт-сиин баарыттан ыарыыны билэрэ, ол иһин илэ эбитэ быһаарыллар.

Ыарыы диэн эккэ-сииҥҥэ үөскүүр дэҥнэниилэри, уларыйыылары, араас бүөлэниилэри өйгө-санааҕа тириэрдэр ураты өй-санаа буолар. Бу ураты өй-санаа баара киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата тус-туспаларын, икки аҥы арахсан икки өрүтү үөскэтэллэрин биллэрэр.

Киһи икки өрүттэрин; этин-сиинин уонна өйүн-санаатын икки арды-ларыгар сибээһи, тутулугу ыарыы баара үөскэтэр. Ханна эрэ ыарыы билиннэҕинэ эт-сиин ол сиринэн туга эрэ табыллыбата, хааттарыы, бобуллуу үөскээбитэ биллэн тахсан өйүгэр-санаатыгар тириэрдиллэр. Тутан, кымаахтанан көрдөххө эт-сиин баара уонна ыарыы биллибэт буоллаҕына киһи өйө-санаата туспа баран хаалбытыттан Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьара чуолкайдык быһаарыллан тахсар.

Илэ диэн тыл тыыннаах, эттээх-сииннээх киһи өйө-санаата Бу эбэтэр Орто дойдуга сылдьарын биллэрэр аналлаах уонна ыарыыны билэн этин-сиинин харыстыыра эрэйиллэрэ тиийэн кэлбитин өйүгэр-санаатыгар тириэрдэн биэрэр.

Санаа киһи этиттэн-сииниттэн туспатын, уратыта элбэҕин уонна атын дойдуга сылдьарын илэ диэн тыл биллэрэр. Илэ диэн тыл Бу эбэтэр Орто дойдуну санаа эрэ сылдьар Анараа эбэтэр Ол дойдуттан туспа арааран быһааран биэрэргэ туттуллар.

Илиэһэй диэн тыл илэ сылдьар эрээри, оҥорор быһыыта киһиттэн таһынан барар киһини биллэрэр суолтаҕа туттуллар.

Илээт диэн үөхсэргэ аналлаах, дьон өйдөспөт буолуулара улаап-пытын биллэрэр тыл. Илэ да эттэххэ өйүгэр-санаатыгар тиийэн тупса-рыылары, уларыйыылары аҕалбат диэн өйдөбүллээх.

Былыргы да кэмнэргэ уһун кэмҥэ бииргэ олорбут омуктар арах-саллара, тус-туспа бараллара эрэйдээх эбитин бу тыл быһаарар. Ол кэмнэргэ сахалар Байкал күөл аттыгар калмыктар төрүттэрэ олеттары кытта бииргэ олоро сылдьан баран иирсэн, этиһэн арахсыбыттарын биллэрэн омук аатыгар иҥэн хаалбыт.

Киһи саҥаны айа сатыыра аан маҥнай санаа буолан Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьар, онтон оҥорор быһыыга кубулуйдаҕына, Бу эбэтэр аныгылыы быһаарыынан Орто дойдуга кэлэрин уонна дьоҥҥо көстөрүн, биллиитин быһаарарга анаан илэ диэн тыл туттуллар.

Киһи санаата оҥорор быһыыга кубулуйарыгар барар уратыларын сахалар олус былыргы кэмнэргэ үөрэтэн баһылаабыттарын илэ диэн тылы үөскэтэн туттуллууга киллэрбиттэрэ быһаарар.

Онон санаа Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьарыттан Бу эбэтэр Орто дойдуга кэлэрин уонна оҥорор быһыыга кубулуйан олоххо ула-хан уларыйыыны барарын илэ диэн тыл биллэрэр.

Туһаныллыбыт литература.

1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.