Джорджия
Джорджия (эбэтэр Дьуордьуйа) ааҥл. Georgia — Америка Холбоһуктаах штааттарыгар киирэр штаат.
Устуоруйаттан
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]Билиҥҥи штаат сирдэрэ крик уонна чероки биис устарын сирэ этэ.
Аан бастаан европеецтартан XVI үйэ бүтүүтүгэр манна испанецтар олохсуйа сатаабыттара. Хас да миссия олохтообуттара, ол эрээри өнүйбэтэхтэрэ, уонна устуоруйаҕа улахан суолу-ииһи хаалларбатахтара. 1730-с сс. манна Англияттан Джеймс Оглторп баһылыктаах дьон кэлэн олохсуйбуттара. Саҥа холуонньаны «Джорджия» диэн хоруол Георг II аатынан ааттаабыттара.
Бастаан утаа холуонньаҕа кулуттааһын бобуулаах этэ, ол эрээри Англияттан үлэһиттэри аҕалар сатаммакка 1749 с. кулуттааһыны бобуу тохтообута, уонна кулуттары аҕалтаан барбыттара. Америка өрөбөлүүссүйэтэ саҕаланыыта холуонньаҕа 18 000 кулут баар буолбута.
1776 сыл муус устар 8 күнүгэр Британия чунуобуннньуктара холуонньаттан үүрүллүбүттэрэ, Провинция кэнгириэһэ быстах кэмнээҕи конституция ылыммыта, онтон эһиилигэр 1777 сыллаахха Джорджия саҥа конституцията ылыныллыбыта. 1780 сыллаахха Джорджияны Британия аармыйата оккупациялаабыта, сэрии бүтүүтүгэр эрэ босхолообута. 1788 сыл тохсунньу 2 күнүгэр Джорджия АХШ конституциятын ратификациялаабыт 4-с штаат буолбута.
1830 сыллаахха соҕуруулуу-илин штааттар өҥ буордаах сирдэриттэн (Джорджия, Алабама, Миссисипи, Флорида, Хотугу Каролина, Теннеси) төрүт олохтоохтору арҕаа көһөрүү, кинилэр сирдэрин үрүҥ тириилээхтэргэ биэрии туһунан быһаарыы ылыныллыбыта. АХШ 7-с бэрэсидьиэнэ Эндрю Джексон, «Индеецтэри көһөрүү туһунан сокуоҥҥа» (Indian Removal Act) 1830 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр илии баттаабыта. Черокилар өр кэм устата суутунан көмүскэнэ сатаабыттара. АХШ Үрдүкү суутугар дьыаланы кыайбыттара, ол эрээри Джексон ону ахсааҥҥа ылбатаҕа.
1838 сыллаахха чероки омуктары (15 тыһ. кэриҥэ киһини) аармыйа уонна кэлии дьон ополчениетын күүһүнэн Миссисипи уҥуор арҕаа көһөрбүттэрэ (сүнньүнэн бэйэтэ күүстээх дьаһалтата суох, киинтэн салаллар Оклахома штаакка).
Бу сылларга хлопогу үүннэрии саҕаламмыта, плантациялар күүскэ сайдыбыттара, кулуттар ахсааннара элбээбитэ. 1861 сыл тохсунньу 19 күнүгэр Джорджия Сойуустан тахсыбыта. Аҕыйах хонугунан олунньу 8 күнүгэр Америка Конфедераттыы Штааттарыгар холбоспута. Гражданскай сэрии саҕаламмытыгар Джорджияттан Конфедерация аармыйатыгар 120 000 кэриҥэ киһи барбыта. 5000 кэриҥэ киһи Хотугу аармыйаҕа холбоспуттара.
1863 сыллаахха штаат сиригэр Чикамогатааҕы кыргыһыы буолбута, 1864 сыллаахха Шерман генерал аармыйата штаат сиринэн ааспыта, Атлантаны төгүрүктээбитэ уонна ылбыта. Бу штаат экэниэмикэтигэр улахан охсууну оҥорбута.
Сэрии бүппүтүн кэннэ (Реконструкция сылларыгар) штааты федеральнай аармыйа оккупациялаан олорбута. 1875 сыллаахха Реконструкция түмүктэммитэ, Демокрааттыы баартыйа былааска төннүбүтэ. Бу баартыйа көҕүлээһинэн үйэ бүтүүтэ хара тириилээхтэр талар бырааптара быһыллыбыта уонна раасанан сегрегация киллэриллибитэ. 1964 сыллаахха диэри хара тириилээхтэр бэлиитикэҕэ чугаһатыллыбат этилэр.
Бэлиэ күннэрэ
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]- Тохсунньу 19 — Роберт Э. Ли күнэ (
Алабама, 
Арканзас, 
Флорида, 
Миссисипи эмиэ бэлиэтииллэр). 
Техас Конфедерация дьоруойдарын күнэ диэн аатынан бэлиэтиир.
- Олунньу 12 — Джорджия күнэ
| ||||||||||||||