Дежнев Семен Иванович

Дежнев Семен Иванович — нуучча Сибиири сэриилээччитэ, чинчийээччитэ, Дьокуускай остуруогун атамаана, Индигиринэн устан байҕалынан Халымаҕа тиийбитэ. Алын Халыма симиэбийэтин олохтообута.

Двина уйуоһун Линежскай буолаһын Сояльскай стааныгар 1605 сыллаахха олунньу 25 (кулун тутар 7) күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата бааһынай помор эбит. 1630 сыл эргин бастаан Тобольскайга, онтон Енисейскэйгэ тиийэн казаак быһыытынан хас да сыл сулууспалаабыт.

1636-37 сылларга Посник Иванов Губарь Дьааҥы уонна Индигир өрүстэригэр похуодугар кыттыбыт, «смирил якутов» диэн суруллар. 1638 с. Өлүөнэ остуруогар анаммыт, олохтоохтортон дьаһаах хомуйбут. 1939 сыллаахха Ходырев бирикээһинэн Бүлүүгэ дьаһаах хомуйа ыытыллыбыт. 1640 с. Таатта уонна Амма өрүстэргэ икки саха ууһун бэриннэрбит уонна хаҥаластар Сахей диэн баһылыктаах уустарыттан дьаһаах ылбыт. Бу кэмҥэ Абакайаада Сүчү диэн саха дьахтарын кытта олорбута, Любим диэн уолламмыта биллэр.

1640 с. Дмитрий Зырян этэрээтин кытта Дьааҥыга дьаһаах хомуйа барыт, эһиилигэр төннүбүт. 1941 с. күһүнүгэр Өймөкөөҥҥө барар Михаил Стадухин этэрээтигэр киирбит, аан бастаан тымныы полюһугар сылдьыбыт нууччалартан биирдэстэрэ буолбут.

1642 с. Дежнев этэрээтэ кочтарынан Индигиринэн Хотугу муустаах байҕалга түспүт уонна илин айаннаан 1643 с. сайыныгар Алаһыай төрдүгэр Дмитрий Зырян этэрээтин кытта холбоспут. Онтон Халыма тиийэн Алын Халыма остуруогун туруорбут. Бу кэмҥэ нууччалар байҕалынан Анадырь өрүскэ тиийэ сатыыллар этэ. Оннук биир айан 1648 сыллаахха сайын буолбута: Федот Алексеев (Попов) "промысловай эспэдииссийэтэ" Халыма төрдүттэн Чукотка тумул арыыны эргийбитэ, Азия уонна Америка ыккардыларынан кэлин Беринг аатынан ааттаммыт силбэһииннэн аан бастаан устан Беринг байҕалыгар киирбитэ. Анаадырь төрдүгэр Дежнев симиэбийэ туруоран онно кыстаабыттара, кэлин бу Анаадырь остуруога буолбута. Манна Дежнев 10 сыл сулулуспалаабыта. Ол тухары олохтоох кэрээктэргэ, анаулларга, ходынецтарга, чуванецтарга сэриинэн сылдьыбыта, дьаһаах хомуйбута. Анадырь өрүс уонна Анюй үрэх сорҕотун чертеһун оҥорбута, бу ууларына устуу туһунан, олохтоох айылҕа туһунан челобинайдарыгар суруйбута.

1662 сыл сааһыгар 20 сыл буолан баран Дьокуускайга төннүбүт. Тута Москубаҕа хомуллубут дьаһааҕы илдьэр сорудах ылбыт. Икки сыл кэриҥэ айаннаан 1664 сыллаахха Москубаҕа тиийбит. Онно тиийэн Алексей Михайлович ыраахтааҕыга 21 сыл сулууспатын иһин хамнас төлүүрүгэр челобитнай суруйбут. Ыраахтааҕыттан 38 солкуобай, 97 арсыын сукуна ылбыт, уонна Дьокуускай остуруогун атамаана ааты ылбыт. 1666 сыллаахха Дьокуускайга төннүбүт.

1671 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр эмиэ Москубаҕа киис тириитин улахан баартыйатын тиэрдибит.

1672 эбэтэр 1673 сыллаахха 68 сааһыгар ыалдьан өлбүт.

Аатын үйэтитии

Дьокуускайга уонна өссө 14 куоракка (ол иһигэр кыраныысса таһыгар Алматыга, Минскэйгэ) кини аатынан уулуссалар бааллар. Дьокуускай куорат киинигэр, Киров уонна Поярков уулуссалар быһа охсуһууларыгар киниэхэ анаммыт мэҥэни 2005 сыллаахха балаҕан ыйын 26 күнүгэр арыйбыттара.

Азия саамай илин өттүгэр баар тумус кини аатынан 1898 сыллаахха ааттаммыта.

Лаптевтар байҕалларыгар баар арыы уонна Карскай байҕалга баар кыра арыылар (Норденшельд архипелагар киирэллэр) кини аатын сүгэллэр.

Баренц байҕалыгар баар хомо кини аатын сүгэр.