Витсен, Николаас

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Перейти к навигации Перейти к поиску
{{{Аата}}}
Билэ:Nicolaes witsen.jpg уонна Michiel van Musscher - Portret van Nicolaes Witsen (1641-1717) - SK-A-5016 - Rijksmuseum.jpg
Гражданствота:

Республика Соединённых провинций

Биики Хааһахха
Чертеж прама Н. Витсен, 1671с.
Н. Витсен оҥорбут Тартария каартата.
Тартария олохтоохторо. Уруһуй Н. Витсен «Хотугу уонна Илиҥҥи Тартария" кинигэ Амстердамнааҕы таһаарыытыттан. А — саха, В - калмык, С - остяк, Д - тоҥус.

Николаас Витсен (нидерл. Nicolaes Witsen; 8 ыам ыйа 1641(16410508) — 10 атырдьах ыйа 1717[1]) — Голландия бэлиитигэ, урбаанньыт, картограф, Амстердам 1682 сылтан 1706 сылга диэри бургомистра (13 болдьоххо олорбута), Ост-Ииндийэ хампаанньатын управляющайа.

Арассыыйаҕа айана[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Аан бастаан Н. Витсен Голландия Борейль Якоб посольствотын састаабыгар киирэн 1664-1665 сылларга Нуучча государствотыгар[2] сылдьыбыта.

Витсен бу сылдьан тиһигин быспакка күннүк суруммута, бэлиэтээһиннэри, ойуулааһыннары оҥороро. Москуба, Новгород, Псков дьиэлэрин уруһуйдаабыта баар.

Хотугу уонна Илин Тартария. Олоҕун үлэтэ[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Витсен Арассыыйаҕа айаннын туһунан бэйэтин суруйууларын сүрүннээн 25 сыл үлэлээбитэ уонна 1690 сыллаахха Европаҕа бастакынан Сибиир каартатын бэчээттэппитэ. Европа картографиятын үгэһигэр сөп түбэһиннэрэн онтун "Тартария» (лат. Tartaria, фр. фр. Tartarie, ааҥл. Tartary, ньиэм. Tartarei) диэн ааттаабыта. Бу каарта Арассыыйа Азияҕа сирдэрин кыраныыссатын аан бастаан көрдөрбүтэ уонна Сибиир научнай чинчийиилэригэр бастакы олук уурбута, каарта суолтата XVIII үйэ тухары сүппэтэҕэ.

Витсен картатыгар Камчатка өрүһү көрдөрбүтэ, бу Камчатканы бастакы суругунан ахтыы этэ (бу сири В. Атласов 30 сыл буолан баран биирдэ "арыйбыта").

1692 сыллаахха Амстердамҥа Витсен «Хотугу уонна Илиҥҥи Тартария» (Noord en Oost Tartarye) диэн бөдөҥ үлэтин таһаартарбыта. Бу Арҕаа Европаҕа Сибиир уонна онно олорор омуктар тустарынан аан бастакы этнографияҕа уонна георафияҕа сыһыаннаах кинигэ этэ. 10 сыл буолан баран, 1705 сыллаахха, кинигэтин иккис таһаарыытын таһаартарбыта. Ол суруйуутугар кини оччотооҕуга биллэр кинигэлэри барытын туһаммыта, ону таһынан Европаҕа, Арассыыйаҕа уонна Азияҕа баар билсиилэриттэн информация эбии хомуйбута.

Арассыйаны кытта ситимэ[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

1693 сыллаахтан Арассыыйаны кытта эргиммитэ. Нуучча култууратын уонна уопсатыбатын туһунан киэҥ билиилээх этэ. Ыраахтааҕы Бүөтүр I үөрэҕэр кытта ырааҕынан да буоллар кыттыыны ылбыта — Нидерлаан тылын ыраахтааҕыга кини чугас доҕоро уонна аймаҕа Андриес (Андрей) Виниус үөрэппитэ[2].

Петр I реформатын өйүүр этэ, Нидерландыга "нуучча лоббитын» баһылыыра. Кинини утарааччы Гаагаҕа ордууламмыт бэлиитиктэр Арассыыйа күүһүрэрин сөбүлээбэттэрэ, ол түгэнигэр дойдулара Швецияны кытта ситимэ мөлтүүрүттэн дьиксинэллэрэ[3].

Сахалар тустарынан суруйуута[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Витсен сахалар тустарынан маннык суруйбут:

  1. Былыр сахалар соҕуруулуу-илин Тоболга олорбуттар.
  2. Байкаалга бүрээттэри кытта олохсуйа сылдьыбыт кэмнээхтэр уонна кинилэри аймахтарынан ааҕаллар.
  3. Сахалар көһүүлэрэ күүстээх биис-уустарын кытта иирсээннэрэ буолбут буолуон сөп (холобур Байкаалтан көһүүлэригэр бүрээттэри кытта кыргыспыттар), Өлүөнэ кытылыгар киэҥ сирдэри көрдөөн көспүт буолуохтарын сөп.
  4. Саха сиригэр быһа барыллаан 200 сыл ынараа өттүгэр көспүттэр.

Үлэтигэр саха ахсаанын тылбаастаан таһаарбыта, уонна 35 саха аат тылын киллэрбитэ[4].

Быһаарыылар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  1. Who was Nicolaas Witsen?
  2. 2,0 2,1 Титлестад, Тургрим. Царский адмирал Корнелиус Крюйс на службе у Петра Великого / Отв. ред. Ю. Н. Беспятых. — СПб.: Русско-Балтийский информационный центр «Блиц», 2003. — С. 12.
  3. Титлестад, Тургрим. Царский адмирал Корнелиус Крюйс на службе у Петра Великого / Отв. ред. Ю. Н. Беспятых. — СПб.: Русско-Балтийский информационный центр «Блиц», 2003. — С. 26.
  4. А. А. Кузьмина Лексика якутского языка: формирование одно- и двусложных основ имен существительных. — Новосибирскай: Наука, 2021. — С. 16. — 244 с. — ISBN 978-5-02-041472-3

Литэрэтиирэ[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  • XL. Николай Витсен | Nicolas Cornelisz Wtsen (1674) // Алексеев М. П. Арҕаа Европа айанньыттарын уонна Суруйааччыларын суруктарыгар Сибиир. Введение, тексты, комментарии. Т. I. Ч. II. (XVIII үйэ 2- с аҥара). — Иркутскай: Крайгиз, 1936. — С. 59-68. — 2000 экз.
    • 40. Николай Витсен | Nicolas Cornelisz Wtsen (1674) // Алексеев М. П. Сибиир арҕаа Европа айанньыттарын уонна Суруйааччыларын, XIII- XVIII үйэлэргэ тиэкистэри, комментарийдары киллэрии. — Новосибирскай: Наука, 2006. — С. 348-358. — 700 экз. ISBN 5-02-032373-X.
  • Алексеев М. П. Николай Витсен нуучча корреспонденнарыттан биирдэстэрэ. (XVII үйэҕэ Кытай уонна Индия муора суолун көрдүүр историятыгар) / Сергей Федорович Ольденбург. Биэс уон сыл научнай- общественнай үлэҕэ. 1882—1932. — Л., 1934. — С. 58-59.
  • Андреев А. И. Сибиир источниктарынан очеркалар. Вып. бастакыта. XVII үйэ. Иккис изд., испр. и доп. — М. - Л.: Изд. АН СССР, 1960. — С. 87-95. — 1500 экз.
  • Булатов А. М. Николаев Витсен, Семен Ульянович Ремезов, Андрей Андреевич Виниус уонна кинилэр Россия картографиятыгар кылааттарын киллэрдилэр // Антиквариат, искусство уонна коллекция предметтэрэ. — № 6 (107), 2013. — С. 70-83. ISSN 1683-7665.
  • Из книге витзена о сношении сибирским инородцами, первым. муоста. ХVI В. // Введенскэй А. А. Xvi- XVII үйэлэргэ эргиэн дьиэтэ. Россия социальнай- экономическай историятын пааматынньыктара. Ред. А. И.Засерскай уонна В. Н. — Л.: билии суолун, 1924. — С. 160-163. — 3000 экз.
  • Кирпииччэ А. Н. Россия XVII үйэ ойуутунан уонна Голландия айанньыта Николай Витсен суруйуутунан суруллубут. — СПб: Славия, 1995.
  • Миллер Г. Ф. Россия государствотыгар кыраныысса сирдээх сирэйдээх ландкарт туһунан иһитиннэрии, ону сэргэ муоралар карталарын туһунан ахтыы // Сочинениялар уонна үлэһиттэр үөрдүүлэрэ- көтүүлэрэ. — 1761. — Сэтинньи. — С. 414-419.
  • Максимова Р. И., Тренер В. Г. Тыл-өс // Николаев Витсен. Москваҕа айан 1664-1665сс. Дневник. Пер. В. Г.Трисман. — СПб.: Симпозиум, 1996. — С. 5-12. — 1000 экз. ISBN 5-89091-002-7.
  • Наврот М. И. Н. Витсен 1687 Г.как свидетельствует использование невежного русского чертежа Сибири // топонимических исследований методы. — М.: Наука, 1970. — С. 105-111.
  • Полевой Б. П. Гипотеза м. П. Алексеев (нуучча источнига) 1674 с. Лондон уобалаһын үлэтин туһунан докумуон бигэргэтиитэ // литератураны тэҥнээһин. — Л.: Наука, 1976. — С. 74-81.
  • Полевой Б. П. Хотугу Азия карталарын туһунан Н. К. Витсен / / Изв. ССРС Наукаларын академията. Серия географическай. — М., 1973. — № 2. — С. 125-140.
  • Полевой Б. П. Петр Первый, Николай Витсен и проблема «Америка с Азии» // дойду и народы Востока. Вып. XVII. — М.: Наука, 1975. — С. 19-33. — 2500 экз.
  • Полевой Б. П. XVIII В. Сибиир картографията. уонна улахан чертеж кыһалҕата // дойду уонна Дальнай Восток норуоттара. Вып. XVIII. — М.: Наука, 1976. — С. 213-227. — 2000 экз.
  • Зинер Э. П. Сибиир биллиилээх айанньыттара уонна XVIII үйэ учуонайдара бааллара. — Иркутскай: Илин Сибиирдээҕи кинигэ издательствота, 1968. — С. 10-35. — 10000 экз.
  • Юркин И. Н. Андрей Андреевич Винокуров. 1641—1716. — М.: Наука, 2007.
  • Keuning J. Nicolaas Witsen as a cartographer // Imago Mundi. XI. — Stockholm Leiden, 1954. — P. 95—110.

Сигэлэр[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]